Μία από τας ατυχείς συνεπείας του κωμικοτραγικού μας πολέμου είνε και ότι έδωκεν αφορμήν να λεχθώσι πολλαί ανοησίαι, πράγμα του οποίου παν άλλο ή έλλειψιν είχαμεν εις την Ελλάδα. Δεν θέλω να κατατάξω εις τας ανοησίας αυτάς και εκείνο το οποίον εγράφη προχθές, ότι ενικήθημεν δι' έλλειψιν φανατισμού και μίσους κατά των Τούρκων και ότι προς διατήρησιν του μίσους, όπερ ενέπνευσεν η εισβολή των Τούρκων εις Θεσσαλίαν, πρέπει ν' αφήσωμεν άθικτα τα ερείπια και τους εξωρυγμένους οφθαλμούς των αγίων εικόνων και μάλιστα ν' αποσταλή εις Θεσσαλίαν ειδικός περί τας τοιχογραφίας και την αρχαιολογίαν ανήρ, διά να διευθετήση τα έργα των νιζάμιδων και των γκέγκιδων κατά τρόπον ώστε να κάμνουν μείζονα και ερεθιστικωτέραν εντύπωσιν. Απ' εναντίας εκτιμώ την πατριωτικήν προαίρεσιν του γράφοντος, ο οποίος διατελεί εισέτι υπό την συγκίνησιν της εν Θεσσαλία περιοδείας του. Και θα εθεώρουν μάλιστα ως φυσικόν συμπλήρωμα της προτάσεώς του να διορισθούν και επιμεληταί και φύλακες του απεράντου τούτου αρχαιολογικού μουσείου, το οποίον θα χρησιμεύη ως φανατιστήριον των εντοπίων και ίσως ως πεδίον μελέτης και περιεργείας διά τους ξένους.
Επί τέλους μία γνώμη είνε και αυτή, εδώ δε, όπου υπάρχουν τόσαι εφημερίδες και τόσα καφενεία, έκαστος είνε ελεύθερος να λέγη την γνώμην του. Αλλ' εάν δεν είνε ανόητος η γνώμη, τούτο δεν εμποδίζει να μου ενθυμίζη άλλα πράγματα μη διαφέροντα από ανοησίας.
Εγράφη και επανελήφθη πολλάκις ότι οι στρατιώται μας ηπόρουν διατί τους ωδήγουν να πολεμήσουν κατά των Τούρκων, καθ' ων δεν ησθάνοντο κανέν μίσος, ούτε είχον καμμίαν αφορμήν εχθρότητος.
— Τι μούκαμαν εμένα οι Τούρκοι; Μα τι μούκαμαν; τι μούκαμαν; Τα μπρόκολα μούφαγαν ή το πρινοκόκι;
Κατά των ταλαιπώρων Ελλήνων στρατιωτών ελέχθησαν πολλά εις αυτήν την περίστασιν υπό ξένων και ημετέρων, ιδίως υπό εκείνων οίτινες εκ των αθηναϊκών καφενείων έβλεπον τόσον εύκολον την νίκην, την περικύκλωσιν και την εξόντωσιν των Τούρκων. Αλλά κανείς εκ των ξένων τουλάχιστον, δεν ετόλμησε να τους κατηγορήση επί βλακεία. Και είνε βλακεία και κάτι παραπάνω όταν παρίσταται Έλλην στρατιώτης ερωτών με απορίαν ποίαν αφορμήν μίσους έχει κατά των Τούρκων, υπό τον ζυγόν των οποίων υπέστησαν οι πρόγονοί του το φρικτότερον των μαρτυρίων επί τέσσαρας αιώνας, αφού απώλεσαν, την επί του Βυζαντίου και της Ανατολής ηγεμονίαν· κατά των Τούρκων προς τους οποίους διεξήγαγον οι πατέρες ημών απεγνωσμένον επί οκταετίαν αγώνα, ανεκδιήγητα παθόντες εκ της βαρβαρότητος αυτών. Και να εκφράζη την απορίαν αυτήν Έλλην στρατιώτης, καθ' ον χρόνον η Κρήτη σφαδάζει ακόμη αιματόφυρτος υπό την πτέρναν του Τούρκου και τόσοι άλλοι ομοεθνείς στενάζουν υπό τον τουρκικόν ζυγόν! Ως αστεία ενδέχεται να ελέχθησαν τοιαύτα πράγματα και άλλα, ως το αποδιδόμενον εις ένα Ζακύνθιον στρατιώτην, ο οποίος έλεγε δήθεν εις την Ήπειρον:
— Τι να τα κάμω εγώ τα Πέντε Πηγάδια; Δεν έρχονται στο Ζάντε να τους δώσω δέκα πηγάδια; Το Ιμαρέτ τι να το κάμω; Ένα ξεροβούνι που δεν μπορείς να σπείρης ούτε σίκαλη!
Αλλ' οι αστεϊσμοί μόνον εις αστεία συμπεράσματα δύνανται να χρησιμεύσουν.
Εκείνοι δε οίτινες φρονούν ότι δεν ενικήσαμεν διότι δεν ήμεθα θυμωμένοι κατά των Τούρκων, έχουν ήκιστα τιμητικήν ιδέαν διά τους ομοεθνείς των. Περί ενός Εβραίου λέγεται ότι τον ύβρισέ ποτε κάποιος με τας δεινοτέρας των λέξεων, και αυτός ήκουε με υπομονήν ιώβειον τας ύβρεις.
— Γιατί, μωρέ, δεν τον έδειρες; τον ηρώτησαν.
— Γιατί δεν εθύμωσα. Ας μου έδιδε κανένα χαστούκι να θυμώσω, κ' έβλεπε τι θα τούκανα!
Το χαστούκι εδόθη, αλλ' αντί να θυμώση, ο Εβραίος προσεπάθησε να μειδιάση και είπε προς τον υβριστήν:
— Αι, δεν παύεις τα χωρατά;
Τοιούτους, φαίνεται, φαντάζονται τους Έλληνας οι προτείνοντες τα διεγερτικά του φανατισμού. Θέλουν χαστούκι διά να θυμώσουν και έχουν ανάγκην να θυμώσουν διά να κάμουν τ' άχυρα κομμάτια.
Αλλ' ας μου επιτρέψουν οι αναλαβόντες να θεραπεύσωσι την νοσούσαν ψυχήν του ελληνισμού να μην επιδοκιμάζω τα φάρμακά των, ούτε τον θαυμασμόν των προς τα μεγαλουργήματα του τουρκικού φανατισμού. Ο φανατισμός προϋποθέτει κτηνώδη αμάθειαν, και τοιαύτην ώστε να πιστεύης ότι ο Μωάμεθ έκοψε διά του δακτύλου του εις δύο την σελήνην. Τοιαύτη δε αμάθεια και κτηνωδία ούτε υπάρχει εις την Ελλάδα, ούτε εύχομαι να υπάρξη χάριν οιουδήποτε κέρδους. Αλλ' αρά γε εις τον φανατισμόν ή εις την πειθαρχίαν μάλλον οφείλουν οι Τούρκοι ότι πολεμούν καλά;
Και τότε οι Αμερικανοί, οι οποίοι δεν έχουν κανένα φανατισμόν, διατί πολεμούν με τόσον ηρωισμόν και αυταπάρνησιν;
Θρησκευτικός φανατισμός και απλούν μίσος ενεψύχωσε τους Γερμανούς, ώστε να νικήσωσι τους Γάλλους; Απ' εναντίας σήμερον εις τους πολέμους οι αντίπαλοι στρατοί είνε ως δύο ευγενείς και καλοανατεθραμμένοι άνθρωποι, μονομαχούντες διά λόγους φιλοτιμίας και έτοιμοι να σφίγξωσι τα χέρι μετά την μονομαχίαν.
Κοινώς πιστεύεται ότι η ορμή των Ρώσσων και η ευστάθεια κατά τον πόλεμον οφείλεται εις τον θρησκευτικόν φανατισμόν. Αλλά διατί ο φανατισμός ούτος δεν τους εβοήθησεν εις τους πρώτους κατά του Ναπολέοντος πολέμους; Είνε αληθές ότι εις τον ρωσσικόν στρατόν οι οργανωταί του εφρόντισαν πάντοτε να εμπνεύσουν εξαιρετικόν μίσος κατά των Τούρκων, του προαιώνιου και φυσικού εχθρού, και εις τας σημαίας των συνταγμάτων υπάρχει η επιγραφή «Να στράχ Τούρκαμ» (προς τρόμον των Τούρκων)· αλλ' ο εναντίον των Τούρκων φανατισμός δεν είνε όσον κοινώς υποτίθεται διαδεδομένος. Εις έν διήγημα του Γκάρσιν, υπόθεσιν έχοντος εκ του ρωσσοτουρκικού πολέμου, οι Ρώσσοι στρατιώται παρίστανται αγνοούντες κατ' όνομα τους Τούρκους, την δε Βουλγαρίαν συγχέοντες με την Βουχάραν.
Αν πρόκειται περί θρησκευτικού αισθήματος, διαφέρει. Άλλο θρησκευτικόν αίσθημα, αγνόν και υψηλόν, στοιχείον απαραίτητον ανθρωπισμού, και άλλο φανατισμός κτηνώδης και ηλίθιος. Τοιούτου θρησκευτικού αισθήματος έχομεν τωόντι μεγίστην ανάγκην, επί του οποίου θα στηριχθή η συνείδησις του καθήκοντος, ην η αναρχία και η παράλυσις παντός νόμου κατέστρεψαν εις την Ελλάδα.
Θέλετε να κάμετε στρατόν καλόν; κάμετε πρώτον πολίτας του καθήκοντος. Διατί επολέμησαν καλά οι εκ των νήσων στρατιώται; Διότι είνε περισσότερον άνθρωποι του καθήκοντος, διότι ολιγώτερον τους διέφθειρεν η αθέμιτος προστασία των βουλευτών.
Αλλά διά να μάθη ο λαός τα καθήκοντά του πρέπει να μάθουν πρώτον τα ιδικά των οι κυβερνώντες αυτόν. Δυστυχώς όμως φαίνεται ότι τοιαύτη ελπίς δεν υπάρχει, αφ' ου μετά τοιούτον πόλεμον ολίγιστοι μεν ετιμωρήθησαν, πολλοί δε ημείφθησαν και αμείβονται, μόνος δε τιμωρηθείς είνε ο πτωχός λαός, όστις θα φορτωθή νέα φορολογικά βάρη διά να πληρωθούν αι αμοιβαί των ηττηθέντων και των αιτίων της ήττης.
Δεν είνε ανάγκη να μετατραπή η Θεσσαλία εις μουσείον διά να μάθουν οι Έλληνες να μισούν τους Τούρκους. Έχουν ιστορίαν και δύνανται εξ αυτής να φρονηματισθούν. Διδάξετε, διαδόσετε την εθνικήν ιστορίαν. Αλλ' απατώνται εκείνοι, οίτινες πιστεύοντες εις αφελή ανέκδοτα, νομίζουν ότι ο λαός δεν γνωρίζει ποίας διαφοράς έχει με τους Τούρκους. Ενίοτε μάλιστα γνωρίζει και κάτι περισσότερον από ημάς. Προ ημερών έμαθα από ένα άνθρωπον του λαού κάτι τι το οποίον δεν εγνώριζα. Κατά τον Μάιον δεν γίνονται γάμοι ένεκα του πένθους διά την άλωσιν της Κωνσταντινουπόλεως. Και αν τούτο δεν είνε ακριβές, αποδεικνύει όμως ότι ο ελληνικός λαός δεν λησμονεί την ιστορίαν του.
(Ιούνιος 1898).