Πολλὰ τῆς Εὐρώπης ἔθνη ἐγένοντο δορυάλωτα, ἀλλ᾽ οὐδαμοῦ αὐτῆς συνέβη ὅ, τι ἐν τῇ ἀνατολῇ διὰ τῆς τουρκικῆς και τακτήσεως. Αἱ κυριώταται φυλαὶ αἱ ὑποκύψασαι ἐν τῇ 15 ἑκατονταετηρίδι εἰς τὸν ὀσμανικὸν ζυγὸν, ἦσαν οἱ Ἕλληνες καὶ οἱ Σλαῦοι. Παρῆλθον ἔκτοτε τέσσαρες ἑκατονταετηρίδες καὶ μέχρι τῆς σήμερον Σλαῦοι καὶ Ἕλληνες σώζουσι τὴν ἰδίαν ἐθνότητα, ὁμιλοῦσι τὴν ἰδίαν γλῶσσαν, ἔχουσι τὴν ἰδίαν ἱστορίαν, τὰς ἰδίας πολιτικὰς ἐνεργείας καὶ τρέφουσιν ἀπαραμείωτον τὸν πόθον τῆς ἀνεξαρτησίας αὑτῶν. Ὁποία διαφορὰ πρὸς τὰ ἐν Γαλλίᾳ, Ἱσπανίᾳ, Ἰταλίᾳ, ᾿Αγγλίᾳ καὶ Ἰρλανδίᾳ γενόμενα ! Καὶ ἐκεῖ οἱ κάτοικοι κατεκτήθησαν ἐπὶ τοῦ μέσου αἰῶ· νος ὑπὸ ἑτεροφύλων καὶ ἑτερογλώσσων, ἀλλὰ προϊόντος τοῦ χρόνου συγχωνευθέντες μετ᾿ αὐτῶν ἀπετέλεσαν ἔθνος ἓν μετ᾿ αὐτῶν καὶ ἐλάλησαν τὴν αὐτὴν πρὸς αὐτοὺς γλῶσσαν. Τοιαύτη συγχώνευσις οὔτε ἐγένετο, οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ μεταξὺ χριστιανῶν καὶ Τούρκων. Δύο δέ τινα κατέστησαν ἀκατόρθωτον τὴν προςοικείωσιν αὐτῶν, ἡ γλῶσσα καὶ τὸ θρήσκευμα. Οἱ κατακτήσαντες τὰς ἄλλας εὐρωπαϊκὰς χώρας Φράγκοι, Γότθοι, Λομβαρδοὶ, Νορμαννοὶ ἐλάλουν μὲν ὡςαύτως γλώσσας ἄλλας ἢ οἱ παρ᾿ αὐτῶν χειρωθέντες λαοὶ, ἀλλ᾽ ἐκεῖ αἱ γλῶσσαι τῶν ἐπηλύδων καὶ τῶν ἰθαγενῶν εἶχον ἀρχέγονον τινα καὶ ῥιζικὴν πρὸς ἀλλήλας οἰκειότητα, καθὸ ὑπαγόμεναι ἑκάτεραι εἰς τὴν αὐτὴν τῶν ἰνδογερμανικῶν φυλῶν οἰκογένειαν. Ἐντεῦθεν ἠδυνήθησαν νὰ συνδυασθῶσι καὶ νὰ διασταυρωθῶσι, παράγοντες τρίτους γόνους. Ἡ δὲ τουρκικὴ γλῶσσα εἶναι παν τελῶς ἀλλοτρία πρὸς τὰ ἰνδοευρωπαϊκὰ ἰδιώματα τῶν προτέρων τῆς ἀνατολῆς κατοίκων. ᾿Ανήκουσα εἰς ἴδιον τῆς καυκασικῆς φυλῆς σύμπλεγμα ἐθνῶν, τῶν λεγομένων φιννοουραλικῶν ἢ τουρανικῶν, οὐδεμίαν παρίστησιν ἀναλογίαν περί τε τὴν ὕλην καὶ τὸ εἶδος πρὸς τὰς ἐνδοευρωπαϊκὰς, καὶ τούτου ἕνεκα πᾶσα μεταξὺ αὐτῶν συζυγία ἀντέβαινεν εἰς τοὺς θεμελιώδεις τῆς φύσεως τῶν γλωσσῶν νόμους. ᾿Αφ᾽ ἑνὸς ἡ τουρκικὴ γλῶσσα καὶ ἀφ᾽ ἑτέρου ἡ ἑλληνικὴ καὶ ἡ σλαυϊκὴ ἀπέβλεπον πρὸς ἀλλήλας μετὰ ἀνυπερβλήτου ἀποστροφῆς καὶ ἀπέκρουον πάντα ἀμοιβαῖον προςεγγισμόν.
Ἔτι δὲ μᾶλλον, εἰ δυνατὸν, ἀδιάλλακτα ἐγένοντο τὰ δύο θρησκεύματα, τὸ μωαμεθανικὸν καὶ τὸ χριστιανικόν. Γνωσταὶ εἶναι αἱ ἀντίθετοι ἀρχαὶ τοῦ Κορανίου καὶ τοῦ Εὐαγγελίου. Τὸ Εὐαγγέλιον καθιέρου τὴν ἰσότητα τῶν ἀνθρώπων καὶ τὴν πρὸς τὸν πλησίον ἀγάπην, οἱαδήποτε καὶ ἂν εἶναι ἡ καταγωγὴ αὐτῶν, οἱονδήποτε τὸ δόγμα. Τὸ Κοράνιον προέτρεπε τοὺς πιστοὺς πρὸς καταπολέμησιν τῶν μὴ ἀποδεχομένων τὸ δόγμα τοῦ Ἰσλαμισμοῦ, παρεκτὸς ἐὰν ὑποκύψωσιν εἰς τὴν πληρωμὴν τῶν ἐπιβληθέντων αὐτοῖς φόρων˙ ἤμοιβε τοὺς κατὰ τὸν ἀγῶνα ἐκεῖνον πίπτοντας ἐν τῇ μελλούσῃ ζωῇ· ἤμοιβε τοὺς ἐπιζῶντας, παραδίδον τὴν τιμὴν καὶ τὴν ζωὴν τῶν νενικημένων εἰς τὴν διάθεσιν τῶν νικητῶν. Πλὴν τούτων, ἑκάτερον τῶν δύο θρησκευμάτων παρήγαγεν ἀστικὴν κοινωνίαν ἀλλοιόμορφον. Γάμος, οἰκογένεια, κοινωνικαὶ σχέσεις, ἡμερολόγιον, ἡμέρα ἀναπαύσεως, τὰ πάντα εἰς τὰς δύο ἐκείνας κοινωνίας κατ᾿ ἀλλήλων ἀντεστρατεύοντο, οὐδεμίαν ἐπιτρέποντα ἀμοιβαίαν παραχώρησιν ἐπιτηδείαν νὰ ἐπαγάγῃ τὸν συνδυά σμὸν αὐτῶν. Ἵνα κατασταθῇ πρόδηλον ὁπόσον τἀνάπαλιν διευκολύνεται ἡ μεταξὺ κατακτητῶν καὶ κατακτηθέντων συγχώνευσις ἅμα ἡ ἀστικὴ ἀμφοτέρων κοινωνία εἶναι ἡ αὐτὴ, πρέπει νὰ ὑπομνήσωμεν τί συνέβη ἐν Ἰρλανδίᾳ. Ἡ διαμαρτυρομένη ᾿Αγγλία ἐπιβαλοῦσα ἄλλοτε τὸν ζυγὸν αὑτῆς εἰς τὴν καθολικὴν Ἰρλανδίαν, ἐψήφισε καὶ ἐξετέλεσε φοβερωτάτους ποινικοὺς νόμους κατὰ τῶν ἀντιδοξούντων, θρησκευτικοὺς καὶ πολιτικούς. ᾿Αλλ' οἱ μὲν θρησκευτικοὶ νόμοι ἔπεσον πρωϊμώτατα εἰς ἀχρησίαν, μόναι δὲ ἐξηκολούθησαν ἐπὶ χρόνον μακρὸν ἀκριβῶς ἐκτελούμεναι αἱ διατάξεις ὅσαι ἠσφάλιζον εἰς τοὺς διαμαρτυρομένους τὸ προνόμιον τῶν πολιτικῶν δικαιωμάτων. Τελευταῖον ὅμως κατέπεσον βαθμηδὸν καὶ οὗτοι οἱ φραγμοὶ, τῷ δὲ 1829 ἐπετράπη εἰς τοὺς καθολικοὺς πλήρης καὶ ὁλοσχερὴς ἰσοπολιτεία. Διατὶ τοῦτο κατωρθώθη ἐν Ἰρλανδίᾳ, οὐχὶ δὲ ἐν Τουρκία ; Διότι ἐν Ἰρλανδίᾳ μὲν κατακτηταὶ καὶ κατακτηθέντες εἶχον μίαν καὶ τὴν αὐτὴν ἀστικὴν κοινωνίαν, ἐν Τουρκίᾳ δὲ ὅλως ἑτεροειδῆ. Εἶχον δ᾽ ἐν Ἰρλανδίᾳ τὴν αὐτὴν ἀστικὴν κοινωνίαν, διότι ἐκεῖ δὲν προέκειτο κυρίως εἰπεῖν περὶ δύο θρησκευμάτων ἐχόντων ἀντιθέτους ἠθικὰς καὶ κοινωνικὰς ἀρχὰς, ἀλλὰ μόνον περὶ διαφωνιῶν ὡς πρός τινα τῶν δογμάτων, διαφωνιῶν αἵτινες δὲν ἠδύναντο νὰ ἐπενεργήσωσιν εἰς τὸν πρακτικὸν βίον. Ὁπόσον δὲ ἡ ταὐτότης τῆς ἀστικῆς κοινωνίας ἦτο ἐπιτηδεία εἰς τὸ νὰ ἐπαγάγῃ ἐπὶ τέλους τὴν ἰσοπολιτείαν, καταφαίνεται ἐκ τῶν διαφόρων περιπετειῶν τῆς μεταξὺ κατακτητοῦ καὶ κατακτηθέντων σχέσεως. Οἱ καθολικοὶ τῆς Ἰρλανδίας οὐδέποτε ἀπεγυμνώθησαν στοιχειωδῶν τινων πολιτικῶν δικαίων· ἡ μετοχὴ εἰς τὰ ὁρκωτικὰ δικαστήρια, ἡ ἐλευθερία τοῦ τύπου, τὸ δικαίωμα τοῦ συνέρχεσθαι , ἡ εὐθύνη τῶν δημοσίων λειτουργῶν, ἡ ἀτομικὴ ἀσφάλεια, ἦσαν ἐγγυήσεις τὰς ὁποίας ἀείποτε εἶχεν ὁ ἔσχατος τῶν καθολικῶν, ὅπως καὶ ὁ ἰσχυρότατος διαμαρτυρόμενος. Εἶναι περιττὸν δὲ νὰ προςθέσωμεν ὅτι οὐδέποτε οὐδεμίαν τῶν ἐγγυήσεων τούτων, οὐδὲ αὐτὴν τὴν στοιχειωδεστάτην πασῶν, τὴν προςωπικὴν ἀσφάλειαν, ηὐτύχησαν νὰ λάβωσιν οἱ ἐν Τουρκίᾳ χριστιανοί, καίτοι τεσσαράκοντα παρῆλθον ἔτη ἀφ᾿ ἧς τοσαῦται περὶ τούτου ἐδόθησαν ὑποσχέσεις ὑπὸ τῆς Υ. Πύλης εἴς τε τοὺς ὑπηκόους ἐκείνους καὶ εἰς σύμπασαν τὴν Εὐρώπην. Ὅσοι εἰμπόρεσαν μὲ τὰ ὅπλα εἰς τὰς χεῖρας νὰ κατατροπώσωσι τοὺς Τούρκους, ὅπως οἱ κάτοικοι τοῦ βασιλείου τῆς Ἑλλάδος καὶ οἱ Σέρβοι, ἐκεῖνοι ἀνέκτησαν τὴν ἰδιότητα τοῦ ἀνθρώπου· πάντες δὲ οἱ ἄλλοι χριστιανοὶ ἐξακολουθοῦσι νὰ λογίζωνται ὡς κτήνη ὑπὸ τῶν κατακτητῶν. Ὁπόσον διάφορος ἦτο ἡ ἔποψὶς ὑπὸ τὴν ὁποίαν οἱ διαμαρτυρόμενοι ἐθεώρουν τοὺς καθολικοὺς ἐν Ἰρλανδίᾳ, πολὺ πρὶν νομοθετηθῇ ἡ ἰσοπολιτεία! Τῷ 1778 ἐν κοινῇ συνελεύσει τῶν πλουσιωτέρων καὶ ἰσχυροτέρων τῆς χώρας ἐκείνης διαμαρτυρομένων ἐψηφίσθησαν τάδε˙ «ὡς ἄνθρωποι, ὡς Ἰρλανδοὶ, ὡς χριστιανοὶ καὶ ὡς διαμαρτυρόμενοι, ἀγαλλόμεθα βλέποντες μετριαζομένους τοὺς ἐν ἰσχύϊ ποινικοὺς κατὰ τῶν συμπολιτῶν ἡμῶν καθολικῶν νόμους καὶ προςδοκῶμεν ὅτι τὸ Κοινοβούλιον θέλει ἐπιψηφίσει τὰ βέλτισ στα ὑπὲρ τῆς ἑνότητος καὶ τῆς εὐημερίας τῆς Ἰρλανδίας. » Ἐννοεῖται ὅτι τοιοῦτό τι οὐδέποτε ἠκούσθη ἐν Τουρκίᾳ. Ἑνὶ λόγῳ ἐν Ἰρλανδίᾳ διαμαρτυρόμενοι καὶ καθολικοὶ ἐλάλουν τὴν αὐτὴν γλῶσσαν καὶ ἀπετέλουν τὴν αὐτὴν κοινωνίαν· τούτου ἕνεκα προςήγγισαν ἐξ ἀρχῆς πρὸς ἀλλήλους καὶ ἀπετέλεσαν ἐπὶ τέλους ἔθνος ἕν. Ἐν Τουρκίᾳ τἀνάπαλιν μωαμεθανοὶ καὶ χριστιανοὶ ἐλάλησαν ἑκάτεροι ἀείποτε ἰδίαν γλῶσσαν καὶ ἀπήρτισαν ἑκάτεροι ἀείποτε ἰδίαν κοινωνίαν. Τούτου δ᾽ ἕνεκα ἀδύνατον ἀπέβη νὰ προςεγγίσωσι πρὸς ἀλλήλους καὶ ν᾿ ἀποτελέσωσιν ἔθνος ἕν. Καὶ ἐκ τούτου καθίσταται ἐν ταὐτῷ πρόδηλον ὁπόσον μάταιαι εἶναι αἱ ἐλπίδες τὰς ὁποίας ἔτρεφεν ἐπὶ τοσοῦτον χρόνον ἡ ἑσπερία Εὐρώπη, ὅτι εἶναι δυνατὸν νὰ ἐπιτραπῇ ὑπὸ τῶν Τούρκων πραγματικὴ εἰς τοὺς χριστιανοὺς ἰσοπολιτεία. Δὲν ὑπάρχει ὑπόσχεσις, δὲν ὑπάρχει θέλησις τοῦ Σουλτάνου ἱκανὴ νὰ κατισχύσῃ τῶν δοξασιῶν καὶ τῶν ἔξεων ὅσας ἐμποιοῦσιν εἰς τὸν μουσουλμανικὸν λαὸν τὸ θρήσκευμα αὐτοῦ καὶ ἡ μακραίων κυριαρχία.
Ὁ μόνος δυνατὸς διαλλαγῆς τρόπος ἦτο ἡ ὁλοσχερὴς ἀποῤ ῥόφησις τῶν κατακτηθέντων ὑπὸ τῶν κατακτητῶν· καὶ τῳόντι οἱ Τοῦρκοι ἠγωνίσθησαν καὶ ἐπέτυχον νὰ προςελκύσωσιν οὐκ ὀλίγους χριστιανοὺς εἴτε διὰ τῆς βίας εἴτε διὰ τῶν προνομίων ·ἅτινα αὐτοδικαίως ἐνέμετο πᾶς ὀπαδὸς τοῦ Ἰσλάμ. Εἰς τοῦτο προέτρεπεν αὐτοὺς οὐ μόνον ὁ θρησκευτικὸς ζῆλος, ἀλλὰ καὶ ἑτέρα τις ἀνάγκη. Οἱ Τοῦρκοι οἱ ἐν τῇ 15 ἑκατονταετηρίδι κατακτήσαντες τὴν Κωνσταντινούπολιν καὶ ἱδρύσαντες τὸ ἐν Εὐρώπη τουρκικὸν κράτος, ἤτοι οἱ ἰδίως λεγόμενοι Ὀσμανίδαι Τοῦρκοι , ἦσαν εὐαριθμότατοι , ὅτε τὸ πρῶτον περὶ τὰ μέσα τῆς 13 ἑκατονταετηρίδος κατεστάθησαν ἐν Βιθυνίᾳ. Οἱ δὲ Σελτσουκίδαι, οἵτινες εἶχον πρὸ αὐτῶν, ἀπὸ τῆς 12 ἑκατονταετηρίδος, καταλάβει μέγα τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας μέρος καὶ ἐπιβάλει οὕτως ἢ ἄλλως τὸ θρήσκευμα αὑτῶν εἰς οὐκ ὀλίγους τῶν ἰθαγενῶν , ἀπέβησαν μετ᾿ οὐ πολὺ πολέμιοι τῶν Ὀσμανιδῶν. Οἱ τελευταῖοι λοιπὸν οὗτοι ἠναγκασμένοι νὰ μάχωνται οὐ μόνον πρὸς τοὺς χριστιανοὺς τῆς ἀνατολῆς, ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς ὁμοδόξους, ἔδει νὰ πολλαπλασιάσωσι τὸν στρατὸν αὑτῶν, ἄλλον δὲ τρόπον ταχείας αὐτοῦ αὐξήσεως δὲν εἶχον εἰμὴ τὸν ἐξισλαμισμὸν τῶν χριστιανῶν, εἰς ὃν τούτου ἕνεκα ἐπεδόθησαν μετὰ πολλῆς ἐπιμονῆς καὶ ἐπιτηδειότητος. Καὶ ἂν τὸ σύστημα τοῦτο ἐπεδιώκετο ὁλοσχερέστερον, ἴσως ἠδύνατο νὰ εὐδοκιμήσῃ ἐν τῇ πρώτῃ ἐκείνῃ ἀκμῇ καὶ ὁρμῇ καὶ νὰ ἀπαρτισθῇ οὕτω ἔθνος ἓν ἐν τῇ ἀνατολῇ, τὸ τουρκικὸν ἔθνος, ἀφανιζομένου ἐξ αὐτῆς παντὸς ἴχνους τοῦ χριστιανισμοῦ. Ἀλλὰ πολλοὶ ἕτεροι λόγοι ἀπέτρεψαν τὸ ὀλέθριον τοῦτο ἀποτέλεσμα. Οἱ Τοῦρκοι ἦσαν τότε ἔθνος ἰδίως μὲν πρὸς πόλεμον ὠργανωμένον, ἐν εἰρήνῃ δὲ μηδὲν ἄλλο ἐπαγγελλόμενον εἰμὴ τὴν ἄεργον καὶ ἄνετον ἀπόλαυσιν τῶν διὰ τοῦ πολέμου κτηθέντων ἀγαθῶν. Εἶχον λοιπὸν ἀναπόδραστον ἀνάγκην ὑπηκόων ἐργαζομένων καὶ φορολογουμένων· τοιοῦτοι δὲ δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἦναι εἰμὴ οἱ χριστιανοί. Πλὴν τούτου οἱ Ὀσμανίδαι ἐπρέσβευσαν, ὅτι ἡ μουσουλμανική θρησκοληψία εἶναι ἰσχυροτάτη μάλιστα παρὰ τοῖς νεοφύτοις, ἐξασθενοῦσα βαθμηδὸν παρὰ τοῖς ἀπογόνοις αὐτῶν. Ὅθεν ὁ περιοδικὸς, οὐχὶ δὲ ἀθρόος, ἐξισλαμισμὸς τῶν χριστιανῶν παρεῖχε πρὸς τοῖς ἄλλοις εἰς τοὺς μουσουλμάνους τὸ πλεονέκτημα τοῦ νὰ ὑποτρέφῃ ἀπαύστως τὴν κυριωτάτην ἐκείνην ἠθικὴν τῆς κοινωνίας αὐτῶν δύναμιν. Πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ τούτου ὡρίσθη ἔτι ἀπὸ τῆς βασιλείας τοῦ Οὐρχὰν, ὅτι ὁ στρατὸς τῶν γενιτσάρων δὲν θέλει συγκροτεῖται εἰμὴ ἐκ χριστιανοπαίδων ἐξισλαμισθέντων καὶ ὅτι οὐδεὶς ἐκ γενετῆς μουσουλμάνος εἶναι δεκτὸς ἐν αὐτῷ. Βραδύτερον δὲ ὁ κατακτητὴς τῆς Κωνσταντινουπόλεως Μεχμέτης Β΄, ἐπιτείνων ἔτι μᾶλλον τὴν ἐφαρμογὴν τῆς ἀρχῆς ταύτης, ἔθετο ἑαυτῷ καὶ εἰς τοὺς διαδόχους κατεκληρονόμησε τὸν ἀπαράβατον κανόνα, ὅτι ἅπαντα τὰ ἀνώτατα τοῦ κράτους ἀξιώματα θέλουσι δίδονται κατὰ προτίμησιν εἰς χριστιανοὺς προςωπικῶς ἀρνησιθρήσκους. Καὶ εἶναι ἄξιον σημειώσεως, ὅτι ἐν ὅσῳ οἱ γενίτσαροι καὶ οἱ ὕπατοι λειτουργοί, μεγάλοι βεζύραι, ἀρχιστράτηγοι, στρατηγοὶ καὶ ναύαρχοι οὕτω πως ἐξελέγοντο, ἤτοι μέχρι τοῦ τέλους τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος, τὸ ὀσμανικὸν κράτος διετέλεσε προαγόμενον καὶ ἀκμάζον. Ἅμα δὲ ἀπὸ τῶν χρόνων ἐκείνων διὰ ποικίλας αἰτίας, ἂς δὲν εἶναι τοῦ παρόντος νὰ ἐκθέσωμεν, κατέλαβον τό τε κράτιστον τοῦ στρατοῦ καὶ τὴν κυβέρνησιν ἄνδρες ἐκ γενετῆς μουσουλμάνοι ὄντες, ἡ Τουρκία ἤρχισε νὰ μαραίνεται. Συνετέλεσαν βεβαίως εἰς τοῦτο καὶ ἄλλαι περιστάσεις᾿ ἀλλ᾽ ὅτι ἡ ἐκ μωαμεθανῶν οἵτινες ἦσαν ἐκ γενετῆς χριστιανοὶ συγκρότησις τῆς κυβερνήσεως καὶ τοῦ στρατοῦ, ὑπῆρ ξεν εἷς τῶν κυριωτάτων λόγων τῆς προτέρας ἐπιδόσεως, εἶναι γεγονὸς ἀναμφισβήτητον. Οἱ Τοῦρκοι λοιπὸν οὐδέποτε προέβησαν εἰς τὸν ἀθρόον τοῦ κατακτηθέντος ὑπηκόου ἐξισλαμισμὸν, προετίμησαν δὲ νὰ νέμωνται τὸ φυτώριον τοῦτο, ὅπως οἱ ἐπιτήδειοι τῶν δασῶν κύριοι , οὐχὶ διὰ μιᾶς κόπτοντες αὐτὰ, ἀλλὰ διὰ κεκανονισμένων περιοδικῶν τομῶν ἐπιτρέ ποντες τὴν συντήρησιν αὐτῶν καὶ τὴν ἐκ νέου ὑλοτομίαν. Τοιουτοτρόπως οὔτε συγχώνευσις κατακτητῶν καὶ κατακτηθέντων ἐγένετο ἐν τῇ ἀνατολῇ, οὔτε ὁλοσχερὴς τῶν τελευταίων ὑπὸ τῶν πρώτων ἀποῤῥόφησις. Ἅμα δὲ οἱ χριστιανοὶ παρέμειναν οὕτω κεχωρισμένοι ἀπὸ τῶν μουσουλμάνων, ἀναγκαίως διετήρησαν τὰς γλώσσας αὑτῶν καὶ τὴν ἐθνότητα καὶ τὰς χώρας ὅσας ἀνέκαθεν κατεῖχον. Ἀλλὰ καὶ ἄλλως συνετέλεσαν οἱ Τοῦρκοι εἰς τὸ νὰ καταστήσωσι τὸν χωρισμὸν τοῦτον πληρέστατον. Μηδεμίαν ἔχοντες ἔννοιαν τῶν καθηκόντων τοῦ κυβερνήτου, εἶναι περιττὸν νὰ ἐπαναλάβωμεν ὅτι οὔτε δικαιοσύνην ἐπεδαψίλευσαν εἰς τοὺς χριστιανοὺς, οὔτε ἀσφάλειαν ζωῆς καὶ περιουσίας, καὶ ἔτι ὀλιγώτερον ἐπρονόησαν ποτὲ περὶ τῆς ἐκπαιδεύσεως αὐτῶν καὶ περὶ τῶν ἄλλων κοινωφελῶν διατάξεων δι᾽ ὧν εὐκολύνεται καὶ προάγεται ἡ γεωργία, ἡ βιομηχανία, ἡ ἐμπορία. ᾿Αλλὰ τὸ παράδοξον εἶναι , ὅτι οὐδ᾽ ὅπως δήποτε ἠθέλησαν νὰ κυβερνήσωσι τοὺς χριστιανούς · ἀφῆκαν δὲ αὐτοὺς εἰς τὴν τύχην των ἐπὶ μόνῳ τῷ ὅρῳ τοῦ ὅτι θέλου σιν ἀπροφασίστως τελεῖ πάντας τοὺς ποικίλους, τοὺς αὐτογνώμονας, τοὺς καταθλιπτικοὺς φόρους ὅσοι ἀπαιτηθῶσι παρ᾿ αὐτῶν· ὅτι θέλουσι παρέχει τὸ πέμπτον τοὐλάχιστον τῶν παίδων αὐτῶν καὶ ἰδίως τοὺς καλλίστους καὶ εὐρωστοτάτους πρὸς ἐξισλαμισμὸν καὶ ἀδιάκοπον ἀπαρτισμὸν τῆς στρατιᾶς τῶν γενιτσάρων· ὅτι πρὸς ἐπὶ τούτοις θέλουσιν ἐν σιωπῇ ὑποκύπτει εἰς πᾶσαν βιαιοπραγίαν, ἥτις ἤθελεν ἐπιβληθῆ εἰς αὐτοὺς οὐ μόνον ὑπὸ τῆς κεντρικῆς τοῦ Σουλτάνου κυβερνήσεως, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ τοῦ τελευταίου ἀγᾶ, τοῦ τελευταίου σπαχῆ καὶ παντὸς ἑνὶ λόγῳ ἀνθρώπου φέροντος καβοῦκι, καθὼς ἔγραφε τὴν 18 σεπτεμβρίου 1821 ὁ ναύαρχος Αλγὰν πρὸς τὸ ἐπὶ τῶν ναυτικῶν ὑπουργεῖον τῆς Γαλλίας. Τοιαύτας δὲ ὁρίσαντες τὰς σχέσεις αὐτῶν πρὸς τοὺς κατακτηθέντας, ἐπέτρεψαν τὸ ἔργον τῆς διοικήσεως καὶ τῆς φορολογίας αὐτῶν εἰς ἄρχοντας οὓς ἐξέλεγον αὐτοὶ οἱ χριστιανοὶ, περιβαλόντες μάλιστα τὸν ὕπατον τῆς ἐκκλησίας λειτουργὸν, τὸν οἰκουμενικὸν πατριάρχην, διὰ τοῦ ἀξιώματοςτοῦ ὑπερτάτου ἐνταὐτῷ πολιτικοῦ τῶν χριστιανῶν ἄρχοντὸς. Καὶ ἐπὶ τοσοῦτον ἐπέτειναν τὸν τοιοῦτον θρησκευτικὸν, ἐθνικὸν καὶ διοικητικὸν χωρισμὸν μεταξὺ τῶν δύο κοινωνιῶν, ὥςτε οὐδέποτε ὑπέλαβον τοὺς χριστιανοὺς ὡς μέλος ὀργανικὸν τοῦ ὀσμανικοῦ κράτους, ἀλλὰ μόνον ὡς προςάρτημα αὐτοῦ ὑπήκοον καὶ ὑπόφορον· δι᾽ ὅπερ καὶ διεξῆγον διὰ τοῦ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑπουργοῦ τὰς σχέσεις αὑτῶν πρὸς τὸ οἰκουμενικὸν πατριαρχεῖον, ἤτοι τὸν ἐκκλησιαστικὸν καὶ πολιτικὸν ἡγεμόνα τοῦ ἔθνους τῶν χριστιανῶν. Ἐννοεῖται ὅτι ἅπαντες οὗτοι οἱ ἄρχοντες, μικροί τε καὶ μεγάλοι , πολιτικοὶ καὶ ἐκκλησιαστι κοὶ , δι᾽ οὐδεμιᾶς περιεβάλλοντο ἐγγυήσεως˙ καθηροῦντο, ἐξωρίζοντο, ἐδημεύοντο καὶ ἐθανατοῦντο οὐ μόνον κατὰ τὸ δοκοῦν τῷ Σουλτάνῳ, ἀλλὰ κατὰ τὰς ὀρέξεις τοῦ τελευταίου τῶν τε λευταίων τούρκων. Καὶ ὅμως οἱ μὲν ἀπεῤῥιμμένοι ἐκεῖνοι χριστιανοὶ ἐπολλαπλασιάζοντο, οἱ δὲ ἀγέρωχοι αὐτῶν δυνάσται ἐλιπάνδρουν˙ οἱ μὲν ἐπλούτουν, οἱ δὲ ἐπτώχευον˙ οἱ μὲν ἐξετ παιδεύοντο, οἱ δὲ ἀπέβαινον ὁσημέραι ἀμαθέστεροι , μέχρις οὗ μετὰ 350 ἐτῶν παρέλευσιν καὶ μυρίας ἐν τῷ μεταξὺ ἐνόπλους διαμαρτυρίας, αἴφνης ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τῆς ἐνεστώσης ἑκατονταετηρίδος, Σλαῦοι καὶ Ἕλληνες, ἀπὸ βοῤῥᾶ καὶ ἀπὸ μεσημβρίας, ὁμοθυμότερον ἀγωνισθέντες καὶ πολλάκις τοὺς Τούρκους ἐκ παρατάξεως κατατροπώσαντες, ἠνάγκασαν μὲν τούτους εἰς ὑποχωρήσεις σπουδαίας, ἐξακολουθοῦσι δὲ ἐπιδιώκοντες τὴν ὁλοσχερῆ τοῦ κράτους αὐτῶν ἐν τῇ Εὐρώπῃ κατάλυσιν. Ἡ ἔκθεσις τῶν περιπετειῶν δι᾽ ὧν ἐπῆλθεν αὕτη ἡ ἀλλοίωσις τῆς δεξιᾶς τοῦ Ὑψίστου καὶ ἡ δικαία τιμωρία τῶν κακουργημάτων τῆς τουρκικῆς τυραννίας, ἀποτελεῖ βεβαίως ἓν τῶν περιερ γοτάτων καὶ διδακτικωτάτων ἅμα κεφαλαίων τῆς ἱστορίας τῆς ἀνθρωπότητος. ᾿Αλλ᾽ ἐνταῦθα θέλομεν περιορισθῆ εἰς μόνας τὰς τύχας τοῦ Ἑλληνικοῦ ἔθνους.
Ἐθνολογικῶς ἐξεταζόμενος ὁ Ἑλληνισμός διετηρήθη τοσοῦ τον ἀναλλοίωτος καθ᾽ ὅλον τὸ διάστημα τῆς τουρκικῆς κυριαρ χίας, ὥςτε δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ ἔθνος τὸ διενεργῆσαν τὴν τελευταίαν ἐπανάστασιν, οὐδαμῶς κατὰ τὰ συστατικά αὑτοῦ διέφερε τοῦ ἔθνους τὸ ὁποῖον ἠναγκάσθη νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὸν ζυγόν. ᾿Αλλ᾽ ὁποῖόν τι εἶχεν ἀποβῆ ἐν τῇ 15 ἑκατονταετηρίδι ; Εἴδομεν ὅτι ἐν ὅσῳ διεῖπεν αὐτοβούλως τὰ τῆς ἀνατολῆς πράγματα, ἤτοι μέχρι τῆς 11 ἑκατονταετηρίδος, κατώρθωσε νὰ κατισχύσῃ μὲν τῶν Σλαύων μέχρι τοῦ Ἴστρου, νὰ ἐξώσῃ δὲ τοὺς μωαμεθανοὺς ἐκ τῶν νήσων, νὰ διατηρηθῇ δὲ ἀκέραιον καθ᾽ ὅλην τὴν μικρὰν ᾿Ασίαν. Αφ᾿ ἧς ὅμως ἀπὸ τοῦ τέλους τῆς 11 ἑκατονταετηρίδος ἡ ἑσπερία Εὐρώπη ἔκρινεν εὔλογον νὰ ἐπιτεθῇ κατὰ τοῦ ἀνατολικοῦ κράτους, καὶ μετὰ ἑκατονταετεῖς ἀγῶνας παρήγαγεν ἐνταῦθα τὴν γνωστὴν ἀναρχίαν, ὁ Ἑλληνισμὸς ἐμειώθη οὐσιωδέστατα ἐν τῇ μικρᾷ ᾿Ασίᾳ διὰ τοῦ ἐπιχειρηθέντος ὑπὸ τῶν Τούρκων ἐξισλαμισμοῦ τῶν ἰθαγενῶν, καὶ ἐδέχθη ἐν ταῖς ἀρχικαῖς αὑτοῦ ἑστίαις ποικίλους νέους ἐποίκους, ἰδίως τοὺς Φράγκους καὶ τοὺς ᾿Αλβανούς. Δὲν λέγομέν τι περὶ τῶν ἐν τῷ μεταξὺ παρειςδραμόντων νέων σλαυικῶν φύλων, τῶν Σέρβων˙ διότι οὗτοι εἰς μὲν τὴν Πελοπόννησον οὐδόλως εἰςῆλθον, εἰς δὲ τὴν Στερεὰν ἐπὶ ἐλάχιστον χρόνον ἐπενήργησαν, καὶ ἀπὸ αὐτῶν δὲ τῶν βορειοτέρων ἑλληνικῶν χωρῶν πρωιμώτατα ἐξέλιπον. ᾿Αλλ᾽ ἀνάγκη νὰ ἐνδιατρίψωμεν πλειότερόν τι περὶ τοὺς Φράγκους καὶ τοὺς ᾿Αλβανούς. Οἱ Φράγκοι δὲν κατέλιπον ἴχνη τινὰ εἰμὴ εἰς τὰς μικροτέρας νήσους τῶν ἑλληνικῶν θαλασσῶν. Ἐν τῇ Στερεᾷ καὶ ἐν τῇ Πελοποννήσῳ, οἱ ἀρχαῖοι συναθληταὶ τῶν Βιλλεαρδουίνων, τῶν Λαρόσων καὶ τῶν διαδόχων αὐτῶν παντοδαπῶν ἑσπερίων, ἐξέλιπον εἴτε θανόντες, εἴτε ἀποδημήσαντες, εἴτε ἐξελληνισθέντες καὶ ὡς ὑποτ τελεῖς τῶν Παλαιολόγων ἔκτοτε ὀνομαστὶ ἀναφερόμενοι · ἐξέλιπον ἐπὶ τοσοῦτον, ὥςτε μετὰ 250 περίπου ἐτῶν κυριαρχίαν οὐδὲ ἐν περιεσώθη ἐνταῦθα οἰκογενειακὸν ἐπωνύμιον ἀναμιμνῆσκον τὴν κυριαρχίαν ταύτην. ᾿Ανάλογόν τι δὲ συνέβη εἰς τὰς 25 Τελευταῖοι ἔποικοι . 386 μεγαλητέρας τῶν νήσων. Τῷ 1570 ἐπὶ τῆς ἁλώσεως τῆς Κύπρου, ἅπαντες οἱ κάτοικοι τῆς Νικοσίας καὶ τῆς ᾿Αμμοχώστου ἢ ἐσφάγησαν ἢ ἐξηνδραποδίσθησαν. Ὅτε τῷ 1669 ὁ Μοροζίνης ἠναγκάσθη νὰ παραδώσῃτὸν Χάνδακα τῆς Κρήτης εἰς τὸν ᾿Αχμέτ Κιο- πριλῆν, ἅπαντες οἱ σωζόμενοι ἀντιπρόςωποι τῶν ἐν τῇ νήσῳ ἐκείνῃ ἐπιφανῶν ἑνετικῶν οἰκογενειῶν συναπῆλθον μετὰ τοῦ ἀρχι- στρατήγου εἰς τὰ ἴδια. Τὸ αὐτὸ εἶχε συμβῆ ἐπὶ τῆς ἁλώσεως τῆς Ῥόδου τῷ 1522᾿ ὁ μέγας μάγισρος καὶ ἅπαντες οἱ περιλιπόμενοι ἱππόται τοῦ ἁγίου Ἰωάννου ἐγκατέλιπον τὴν νῆσον. Εἰς δὲ τὰς μι- κροτέρας νήσους δὲν περιεσώθησαν ἑνετικοί τινες οἶκοι εἰμὴ διότι οἱ ἀπόγονοι αὐτῶν, ἀποβαλόντες διὰ τοῦ χρόνου τὸ πάτριον ἀξίωμα καὶ φρόνημα, συνεταύτισαν τὴν ἰδίαν τύχην μετὰ τῶν
ἐγχωρίων καὶ ἐπὶ τέλους ἐντελῶς ἐξελληνίσθησαν, δεξάμενοι
οἱ ἀσυγκρίτῳ πλείονες καὶ τὸ ἀνατολικὸν θρήσκευμα.
᾿Απ᾿ ἐναντίας τὸ ἀλβανικὸν ἰδίωμα ἀντηχεῖ ἄχρι τοῦδε
πολλαχοῦ τῆς κυρίως Ἑλλάδος. ᾿Αλλ᾽ οἱ ᾿Αλβανοὶ δὲν δύναν
ται ἀκριβῶς εἰπεῖν νὰ λογισθῶσιν ὡς φυλὴ ἀλλοτρία τῆς ἑλ
ληνικῆς . Οἱ ᾿Αλβανοὶ εἶναι ἀπόγονοι τῶν ἀρχαίων Ἰλλυριῶν, οἵ
τινες πολλὴν ἔχοντες ἀνέκαθεν τὴν οἰκειότητα πρὸς τοὺς κα
τοίκους τῶν μεσημβρινωτέρων χωρῶν, ἐξελληνίσθησαν πρωϊμώ
τατα. Ἐν Ἠπείρῳ μὲν οἱ ᾿Αθαμᾶνες ἐλέγοντο ὑπὸ τοῦ Πλάτωνος
Ἕλληνες, καὶ Ἕλληνες ὡςαύτως ἐλογίζοντο ὑπὸ τοῦ Ἡροδό
του οἱ Θεσπρωτοὶ καὶ οἱ Μολοσσοί· αἱ δὲ βορειότεραι παρὰ τὸν
᾿Αδρίαν χῶραι μέχρι Λίσσου ἐκλήθησαν ὑπὸ μὲν τῶν Ῥωμαίων
ἑλληνικὴ Ἰλλυρὶς, ἐπὶ δὲ τοῦ μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ Ἤπειρος νέα. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι βραδύτερον ἀνεμίχθησαν μετ᾿ αὐ
τῶν Ῥωμαῖοι, Γότθοι, Σλαῦοι , Φράγκοι, καὶ ἔτι βραδύτερον πολὺς ἐγένετο ὅ τε ἀναγκαστικὸς καὶ ὁ ἑκούσιος ἐξισλαμι
σμὸς ἐν ᾿Αλβανίᾳ . Κατὰ τοὺς πιθανωτέρους τῶν νεωτέρων ὑπο
λογισμῶν, τὸ ἥμισυ περίπου τῶν σημερινῶν αὐτῆς κατοίκων
εἶναι μουσουλμάνοι · ἀλλὰ τὸ πλεῖστον τοῦ ἄλλου ἡμίσους μέ·
ρος , καὶ ἰδίως οἱ χριστιανοὶ οἱ οἰκοῦντες ἐν τῇ μέσῃ ᾿Αλβανίᾳ καὶ ἐν Ἠπείρῳ ὁμιλοῦσι, παρὰ τῷ ἰδίῳ ἰδιώματι, τὴν ἑλληνικὴν καὶ ταύτην ἰδίως μεταχειρίζονται περὶ τὰς κυριωτέρας τῶν κοινωνικῶν σχέσεων. Μυρία δὲ ὅσα γεγονότα τῶν τελευ ταίων ἑκατονταετηρίδων μαρτυροῦσιν ὅτι οἱ ᾿Αλβανοὶ ὅσοι ἐτήρησαν τὸ ὀρθόδοξον δόγμα (καὶ τοιοῦτοι εἶναι οἱ ἀσυγκρίτῳ πλείονες τῶν χριστιανῶν) ἀείποτε ἐταύτισαν τὴν τύχην αὑτῶν μετὰ τῶν Ἑλλήνων. Ἐν τῇ 14 ἑκατονταετηρίδι οἱ τῆς μέσης ᾿Αλβανίας ἰθαγενεῖς κάτοικοι , φεύγοντες τὰς ἀνωμαλίας ἃς παρήγαγεν αὐτόθι, ὡς καὶ πανταχοῦ τῆς ἀνατολῆς, ἡ δυτική κατάκτησις, ἤρχισαν νὰ μεταναστατεύωσιν ἀθρόοι εἰς Θεσσαλίαν καὶ ἐκ τῆς Θεσσαλίας νὰ καταβαίνωσιν εἰς τὴν λοιπὴν χέρσον Ἑλλάδα, εἰς τὴν Πελοπόννησον καὶ εἴς τινας τῶν νήσων. Τὰς νέας ταύτας ἐποικήσεις διευκόλυνεν ἡ ἐρήμωσις ἥτις ἔκτοτε συνέβαινεν εἰς τὰς ἰδίως ἑλληνικὰς χώρας διὰ τὴν ὁσημέραι προαγομένην παρακμὴν τῶν Φράγκων κυριάρχων καὶ τὴν ἀδιάκοπον λεηλασίαν ἣν διενήργουν οἱ πειραταὶ περὶ ὧν ἐν τῷ προηγουμένῳ κεφαλαίῳ ὡμιλήσαμεν, μάλιστα οἱ Τοῦρκοι πειραταί. Ἐπὶ ἱκανὸν χρόνον οὐκ ὀλίγαι ἐγένοντο συγκρούσεις μεταξὺ τῶν ἀποίκων τούτων καὶ τῶν ἰθαγενῶν, πρὸ πάντων ἐπὶ τῶν φοβερῶν ἀνωμαλιῶν ὅσας ἐπήγαγεν ἡ ὀσμανικὴ κατάκτησις καὶ κυριαρχία. ᾿Αλλ᾽ ἀπὸ τῆς 18 ἑκατονταετηρίδος ἡ φυλετικὴ καὶ ἱστορικὴ οἰκειότης τῶν ἐπηλύδων πρὸς τοὺς ἐγχωρίους κατίσχυσε τοσοῦτον , ὥςτε οἱ ἐν Ἑλλάδι ἀπόγονοι τῶν ᾿Αλβανῶν μετέσχον ἐκθύμως ἁπάντων τῶν κατὰ τῆς τουρκικῆς δυναστείας ἀγώνων καὶ ἐκλεΐσθησαν ἐν αὐτοῖς οὐδὲν ἧττον ἢ οἱ λοιποὶ Ἕλληνες, λαμπρότατα στήσαντες τρόπαια ἐν Ἠπείρῳ καὶ ἐν τῇ δυτικῇ Ἑλλάδι, ἐξαιρέτως δὲ κατὰ θάλασσαν ἀπὸ Ὕδρας καὶ Σπετσῶν ὁρμώμενοι.
Τελευταῖοι ἀλλόφυλοι ἀναμιχθέντες μετὰ τῶν Ἑλλήνων πρὸ τῆς τουρκικῆς κατακτήσεως εἶναι οἱ καλούμενοι Βλάχοι. Οἱ Βλάχοι οὗτοι ἀναφαίνονται ἐν ταῖς κυρίως ἑλληνικαῖς χώραις καὶ ἰδίως ἐν Θεσσαλίᾳ πρὸ τῆς ἐπελεύσεως τῶν Φράγκων, διότι ἡ Ἄννα ἡ Κομνηνὴ ἀναφέρει κατὰ πρῶτον περὶ τὰ τέλη τῆς 11 ἑκατονταετηρίδος ἐν Θεσσαλίᾳ χωρίον βλαχικὸν, Ἐξεβὰν καλούμενον˙ λέγει δὲ τοὺς Βλάχους διάγοντας βίον νομαδικὸν, καταλ3γομένους δὲ ἐν τῷ στρατῷ τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει μοναρχίας. Ἀλλ᾿ ἀπὸ τῆς φραγκικῆς κυριαρχίας φαίνονται καὶ οὗτοι λαβόντες πλείονά τινα ὑπόστασιν ἐν ταῖς χώραις ταύταις. Ἦσαν δὲ συγγενεῖς τῶν ἐπέκεινα τοῦ Ἴστρου Βλάχων. Διαπεράσαντες τὸν ποταμὸν τοῦτον μετὰ τῶν Βουλγάρων, ἱδρύθησαν τὸ πρῶτον παρὰ τὸν Αἷμον. Ἐκεῖθεν δὲκατῆλθον μέχρι Θεσσαλίας καὶ Ἠπείρου, ἐν μέρει μὲν παρακολουθοῦντες τὴν τύχην τῶν βουγαροσλαυῖκῶν ἐποικήσεων καὶ κατακτήσεων, ἐν μέρει δὲ ὡς ποιμένες, καὶ ἐν μέρει λαμβάνοντες παρὰ τὸν Πίνδον γαίας εἰς ἀποκατάστασιν, ἀφοῦ πρότερον ὑπηρέτουν ἐν τῷ ἑλληνικῶ στρατῷ. Ἐντεῦθεν τὸ μέρος τοῦτο τῆς Θεσσαλίας ὠνομάσθη ἀπὸ τῆς δωδεκάτης ἑκατονταετηρίδος Βλαχία καὶ Μεγαλοβλαχία. Ἀλλὰ οἱ Βλάχοι οὗτοι, μὴ ὄντες ἄλλως τε πολυάριθμοι, συνῳκειώθησαν προϊόντος τοῦ χρόνου στενώτατα μετὰ τῶν ἑλληνικῶν φυλῶν· καὶ σώζουσι μὲν ἔτι ἴχνη τινὰ τοῦ πατρίου ἰδιώματος, λαλοῦσιν ὅμως συνηθέστερον τὴν ἑλληνικὴν, οἱ δὲ ἐπιφανέστατοι αὐτῶν ἄνδρες ἀνεδείχθησαν κατὰ τὸ φρόνημα γνήσιοι Ἕλληνες.
Ἔκτοτε μέχρι τῆς σήμερον νέα ἑτερογενή στοιχεῖα δὲν παρειςέφρησαν πλέον ἐντὸς τῆς μεγάλης τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους ὁμάδος. Τὸ ἔθνος τοῦτο ἐπλήρωσεν, ὅπως καὶ πάντες οἱ ἄλλοι χριστιανοὶ τῆς ἀνατολῆς, τὸν φόρον αὑτοῦ εἰς τὴν θρησκείαν τοῦ Ἰσλάμ˙ καὶ ἂν ὑπολογίσωμεν τοὺς Ἕλληνας τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας , οἵτινες ἀπετέλουν πολλὰ ἑκατομμύρια, καὶ οἵτινες ἐπὶ αἰῶνας πολλοὺς κατηναγκάζοντο διὰ φοβερωτάτης βίας νὰ ἐξισλαμισθῶσιν, οὐδεμία ἄλλη φυλὴ ἐδεκατεύθη τοσοῦτον ὑπὸ τοῦ δεινοῦ τούτου, ὅσον ἡ ἑλληνική. ᾿Αλλ᾽ ἐπὶ τῶν Ἑλλήνων ὅσοι διέσωσαν τὴν ἰδίαν θρησκείαν καὶ γλῶσσαν, οἱ Τοῦρκοι οὐδόλως ἐπενήργησαν. Τὰ δύο ἔθνη ἔμειναν ἄμικτα πρὸς ἄλληλα, ὅπως τὸ ὕδωρ καὶ τὸ ἔλαιον. Ὑπὸ τὴν ἔποψιν λοιπὸν τῶν ἐθνικῶν αὑτοῦ συστατικῶν ὁ σημερινὸς Ἑλληνισμὸς εἶναι αὐτὸς ὁ τῆς 15 ἑκατονταετηρίδος Ἑλληνισμός˙ ἠθικῶς , διανοητικῶς καὶ ἀριθμητικῶς ὑπέστη ἔκτοτε ποικίλας μεταβολὰς, ἐθνολογικῶς οὐδεμίαν. Οὐδὲ ὑπῆρξε τὸ πρότερον εἰςρεῦσαν ἐνταῦθα ξενικὸν αἷμα τοσοῦτον, ὥστε νὰ ἀλλοιώσῃ οὐσιωδῶς τὴν ἰθαγενῆ φυλήν. ᾿Απόδειξις δὲ τούτου τρανωτάτη εἶναι ἡ γλῶσσα, ἥτις ἐπεκράτει παρὰ τῷ λαῷ τῶν ἑλληνικῶν χωρῶν ἐν ταῖς παραμοναῖς καὶ τὴν ἐπιοῦσαν τῆς ὀσμανικῆς κατακτήσεως. Ὅταν ἐν τῇ 14 ἑκατονταετηρίδι, καθ᾽ ἣν ἐποχὴν ἡ μετὰ τῶν ξένων ἐπιμιξία εἶχε λάβει τὰς μεγίστας αὐτῆς διαστάσεις, οἱ Φράγκοι ἠθέλησαν νὰ καταστήσωσιν εἰς τοὺς λαοὺς τῶν χωρῶν τούτων γνωστὰ τὰ πολεμικὰ αὑτῶν κατορθώματα, δὲν ἔγραψαν τὰ Χρονικὰ τοῦ Μωρέως οὔτε εἰς τὴν σλαυϊκὴν, οὔτε εἰς τὴν ἀλβανικὴν, οὔτε εἰς τὴν βλαχικὴν, ἀλλὰ εἰς τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν. Ὅταν αὐτὸς οὗτος ὁ λαὸς ἀπὸ τῆς 15 ἑκατονταετηρίδος καὶ ἐφεξῆς ἐπεχείρησε νὰ ἐξυμνήσῃ τὴν κατὰ τῶν δυναστῶν αὑτοῦ ἀδιάλειπτον πάλην, ἐξύμνησεν αὐτὴν δι᾽ ἀσμάτων δημωδῶν οὐχὶ εἰς ἑτερογενές τι ἰδίωμα, ἀλλὰ εἰς τὴν ἀθάνατον τῶν ὀρέων ἡμῶν γλῶσσαν. Καὶ δὲν ἔχομεν ἀνάγκην νὰ προςθέσωμεν ὅτι κατὰ τοὺς αὐτοὺς ἐκείνους χρόνους, ἐκκλησία, πολιτικοὶ ἄρχοντες καὶ φιλολογία ἀπὸ τῶν βορειοτέρων ὁρίων τῆς Θράκης καὶ τῆς Μακεδονίας μέχρι τοῦ Ταινάρου καὶ καθ᾽ ὅλας τὰς νήσους καὶ καθ᾽ ὅλας τὰς δυτικωτέρας χώρας τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας, ἑλληνιστὶ ἐλάλησαν καὶ ἔγραψαν. Ἐπὶ μακρὸν μὲν χρόνον πολλὴ ἐπεκράτησεν ἀμάθεια εἰς τὸν λαὸν τῶν δουλωθέντα ὑπὸ τῶν Τούρκων, διότι δυςτυχῶς οἱ πλεῖστοι τῶν λογίων ἀνδρῶν ὅσοι ἐκλέϊσαν τὸ ἑλληνικὸν ὄνομα κατὰ τὴν 15 ἑκατονταετηρίδα, οἱ Γεμιστοὶ, οἱ Βησσαρίωνες, οἱ Γεώργιοι Τραπεζούντιοι , οἱ ᾿Αργυρόπουλοι, οἱ Λατ σκάρεις, οἱ Χαλκοκονδύλαι καὶ δυςαρίθμητοι ἕτεροι ἧττον ὀνομαστοὶ, ἀπεδήμησαν τότε εἴτε εἰς τὴν ἑσπερίαν Εὐρώπην εἴτε εἰς τὰς ἑλληνικὰς νήσους, αἵτινες κατείχοντο ἔτι ὑπὸ τῶν Ἑνετῶν. Ἐνῷ δὲ ἐκ τούτου ἡ ἑλληνικὴ παίδευσις ἀνεζωπυρήθη εἰς τὴν Ἰταλίαν καὶ εἰς τὴν Γαλλίαν, ἐξηκολούθησε δὲ προαγομένη εἰς τὰς νήσους, τἀνάπαλιν· ἐν ταῖς ἠπειρωτικαῖς χώραις τῆς ἀνατολῆς, αἱ σχολαὶ ἐξέλιπον δι᾽ ἔλλειψιν διδασκάλων. Αἱ φοβεραὶ ἀνωμαλίαι καὶ καταστροφαὶ τῆς 15 καὶ τῆς 16 ἑκατονταετηρίδος δὲν ἐπέτρεψαν τὴν ἵδρυσιν σχολῶν νέων, ὥςτε ἐν ταῖς χώραις ταύταις τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος ἐστερήθη ἐπὶ 200 περίπου ἔτη πάσης παιδείας. ᾿Αλλ᾿ ἀπὸ τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος, χάρις πρὸ πάντων εἰς τὴν πρωτοβουλίαν καὶ τὴν ἐνέργειαν τῆς ἑλληνικῆς κοινότητος ἥτις κατηρτίσθη ἐν Ἑνετίᾳ ἐκ παντοδαπῶν φυγάδων, πολλαὶ ἱδρύθησαν σχολαὶ ἐν Ἰωαννίνοις τε καὶ ἐν ᾿Αθήναις, μάλιστα δὲ ἐν Ἰωαννίνοις˙ διότι ἀπὸ τῆς πόλεως ταύτης ἰδίως ὡς ἀπὸ φυτωρίου τινὸς προῆλθον οἱ πολυάριθμοι διδάσκαλοι δι᾽ ὧν ἐσυστήθησαν ἢ ἐτελειώθησαν τοῦ καιροῦ προϊόντος κατά τε τὴν 18 ἑκατονταετηρίδα καὶ τὰς ἀρχὰς τῆς παρούσης πλεῖσται ἄλλαι σχολαὶ ἐν Πελοποννήσῳ, ἐν τῇ Στερεᾷ , ἐν Θεσσαλίᾳ, ἐν Μακεδονίᾳ, ἐν Χίῳ, ἐν Σμύρνῃ, ἐν Κυδωνίαις, ἐν Κωνσταντινουπόλει, ἐν Ἰασίῳ, ἐν Βουκορεστίῳ. Διδάσκαλοι ὀνομαστοὶ ἀντήχησαν ἀπὸ περάτων μέχρι περάτων τῆς ἑλληνικῆς ἀνατολῆς καθ᾽ ὅλην ταύτην τὴν περίοδον τῆς τοῦ Ἑλληνισμοῦ ἀναβιώσεως, ὁ Εὐγένιος Βούλγαρις, ὁ Νικηφόρος Θεοτόκης, ὁ Ἰωάννης Δημητριάδης Πέζαρος, ὁ ᾿Αθανάσιος Ψαλλίδας, ὁ Πάριος ᾿Αθανάσιος, ὁ Δωρόθεος Πρώτος, ὁ Βενιαμὶν, ὁ Λάμπρος Φωτιάδης, ὁ Κωνσταν τῖνος Κούμας, ὁ Στέφανος Δούγκας, ὁ Κωνσταντῖνος Οἰκονόμος, ὁ Νεόφυτος Βάμβας, ὁ Γεώργιος Γεννάδιος , ἵνα εἰς τοὺς ἐπιφανεστέρους περιορισθῶμεν· χιλιάδες δὲ μαθητῶν ἐδέχοντο ἀπὸ τῶν χειλέων αὐτῶν τὰ νάματα τῆς ἀρχαίας καὶ τῆς νέας ἐπιστήμης. Τὸ ἐθνικὸν φρόνημα ἐκρατύνθη· ἰδίως δὲ συνετέλεσεν εἰς τοῦτο ὁ ἐπιτήδειος τρόπος καθ' ὃν πολλοὶ τῶν διδασκάλων ἡρμήνευον τὰ ἀρχαῖα κείμενα, ἐμπνέοντες εἰς τὴν νεολαίαν τὸ αἴσθημα τῆς πρὸς τὴν πατρίδα ἀφοσιώσεως καὶ τὸν πόθον τῆς ἀνακτήσεως τῆς ἐλευθερίας. Ὅπως ὁ μεσαιωνικὸς Ἑλληνισμὸς ἐν τῇ ἀκμῇ τῆς δυνάμεως αὐτοῦ δὲν ἔπαυσε μετὰ τοῦ ἀρχαίου συνοικειούμενος ἵνα κοσμῇ δι᾿ αὐτοῦ τόν τε δημόσιον καὶ τὸν ἰδιωτικὸν βίον, οὕτω καὶ ὁ νεώτερος Ἑλληνισμὸς ἐν τῇ ἀκμῇ τῆς δυςτυχίας αὑτοῦ εἰς τὰς αὐτὰς ἀνέτρεχε πηγὰς ἵνα ἀναβαπτίσῃ ἐν αὐταῖς τάς τε δυνάμεις αὑτοῦ καὶ τὰς ἐλπίδας .
Τότε ὡςαύτως ἤρξατο ἡ κάθαρσις καὶ ἡ ἀνακαίνισις τῆς γλώσσης. Ἵνα τὰ πνευματικὰ ἔργα ἐπενεργῶσιν εἰς τὴν κοινωνίαν καὶ ἴσως ἵνα ἔχωσι ψυχὴν καὶ ζωὴν, ἀνάγκη νὰ ἐκδηλῶνται διὰ γλώσσης λαλουμένης, οὐχὶ νεκρᾶς. Ἐν τούτοις οἱ μὲν λόγιοι τοῦ μεσαίωνος ἔγραφον συνήθως τὴν ἀρχαίαν, ἡ δὲ καθωμιλημένη τοσοῦτον εἶχεν ἀκρωτηριασθῆ καὶ ἀσχημισθῆ ὥςτε δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ χρησιμεύσῃ ὡς ὄργανον λόγου ἀπηκριβωμένου, οἷον προςήκει εἶναι τὸν λόγον τῆς ἐπιστήμης καὶ τῆς ἀνωτέρας φιλολογίας. Ἔδει λοιπὸν νὰ διασωθῇ ἀπὸ τῆς ἐντελοῦς ἐξαχρειώσεως, τὴν δὲ πρωτοβουλίαν τῆς σωτηρίας ταύτης ἀνέλαβεν ὁ ἀοίδιμος Κοραῆς. Πρῶτος αὐτὸς ἠξίωσεν ὅτι ἡ καθωμιλημένη δέον νὰ ὑποβληθῇ εἰς κανόνας συμφώνους μὲν πρὸς τὰς τροπολογίας ὅσας ὑπέστη διὰ τοῦ χρόνου τό τε ἐτυτ μολογικὸν αὐτῆς καὶ τὸ συντακτικὸν, ἀλλὰ ὡρισμένους κατὰ γραμματικοὺς τύπους, ὧν ἄνευ ἀδύνατον νὰ ὑπάρξῃ γλῶσσα φιλολογική. Ἐπειδὴ δὲ διὰ τὴν πνευματικὴν τοῦ ἔθνους ὕφεσιν ἡ γλῶσσα αὐτοῦ ἀπέβη ἐνδεὴς πολλῶν καὶ ἐννοιῶν καὶ πραγμάτων, ὀφείλομεν βεβαίως νὰ καταφεύγωμεν πρὸς τὴν ἀρὸ χαίαν, παρ᾿ αὐτῆς δανειζόμενοι τὰς λέξεις ὧν στερούμεθα, ἀλλ᾽ ἀνάγκη νὰ πράττωμεν τοῦτο μετὰ φειδοῦς καὶ προςοχῆς, προτιμῶντες ὅσον ἔνεστι τὰς οἰκειοτέρας πρὸς τὴν καθωμιλη μένην καὶ μεταχειριζόμενοι αὐτὰς εἰς τρόπον ἐπιτήδειον νὰ γίνωνται ὅσον ἐνδέχεται καταληπταὶ εἰς τοὺς πολλούς. Ἐπὶ τῇ βάσει ταύτῃ ἐξακολουθεῖ ἄχρι τοῦδε ἡ ἀνακαίνισις τῆς γλώσσης, ἥτις μήτε μετὰ τῆς ἀρχαίας, μήτε μετὰ τῆς δημώδους ἐντελῶς ταὐτιζομένη, ἀπὸ ἑκατέρας δὲ τῶν πηγῶν τούτων νέας ὁσημέραι ἀρυομένη δυνάμεις, ἀπετέλεσεν ἤδη ὄργανον ἐπιτήδειον νὰ ἐκδηλώσῃ προςηκόντως πᾶσαν ἔννοιαν καὶ πᾶν αἴσθημα τῆς μεγαλοφυΐας. Ἑτέρα αὕτη ἀπόδειξις ὅτι ὁ νεώτερος Ἑλληνιμὸς, ὅπως καὶ ὁ μεσαιωνικὸς, οὐδέποτε ἀπὸ τοῦ ἀρχαίου ἐχωρίσθη. Δυνάμεθα μάλιστα νὰ εἴπωμεν ὅτι τὸ καταδυναστευόμενον ἔθνος ἐμνήσθη τῶν ἀρχαίων αὑτοῦ πατέρων καὶ ἐῤῥίφθη οὕτως εἰπεῖν εἰς τὰς ἀγκάλας αὐτῶν μετὰ πολὺ πλείονος στοργῆς ἢ ὁ μεσαιωνικὸς Ἑλληνισμὸς, ὅςτις, μεγαλουργῶν καθ᾽ ἑαυτὸν πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως, ἐκ διαλειμμάτων μόνον ἐνθυμεῖτο τῶν μεγάλων τῆς πρώτης Ἑλλάδος ἔργων. Ἰδίως δὲ ἐπὶ τῆς τουρκοκρατίας ἀπέβαλε τελευταῖον τὸ ἔθνος τὸ ἐπείςακτον τῶν Ῥωμαίων ὄνομα καὶ ἀνέκτησε τὴν ἱερὰν τῶν Ἑλλήνων προςηγορίαν, ὡς σύμβολον ἐπιτηδειότατον νὰ κατοχυρώσῃ τὴν ἐθνικὴν συνείδησιν, ἅτε ἀναμιμνῆσκον ἀδιαλείπτως εἰς πάντας τὴν ἐπιφανῆ αὐτῶν καταγωγὴν καὶ τὰ ὑπ᾿ αὐτῆς ἐπιβαλλόμενα καθήκοντα. ᾿Αλλὰ πρὶν φθάσῃ εἰς τὸν ἀσφαλῆ τοῦτον λιμένα διὰ πολλῶν διῆλθε περιπετειῶν, ὧν τινες ἀνατρέχουσιν εἰς χρόνους πολὺ προγενεστέρους τῆς τουρκι κῆς κατακτήσεως.
Εἴδομεν ὅτι ἀπὸ τῆς 4 ἑκατονταετηρίδος τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνομα ἀπεδοκιμάσθη ὑπὸ τῆς χριστιανικῆς ἐκκλησίας· καὶ ἐπειδὴ διὰ τῆς χριστιανικῆς ἐκκλησίας ἐπῆλθε τότε ἡ τοῦ Ἑλ ληνισμοῦ ἀναμόρφωσις, διὰ τῆς χριστιανικῆς δὲ ἐκκλησίας πρὸ πάντων ἰδιοποιήθη οὗτος τὴν ἐν Κωνσταντινουπόλει μοναρχίαν, οὐδὲν παράδοξον ὅτι τὸ ἔθνος τοῦτο, καίπερ ὁμιλοῦν τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν, καίπερ διὰ τῆς ἑλληνικῆς παιδείας ἀνατρεφόμενον καὶ ἐν τῷ μέσῳ ποικίλων ἑλληνικῶν ἀναμνήσεων καὶ παραδόσεων διαιτώμενον, δὲν ἠθέλησε νὰ ἔλθῃ εἰς ῥῆξιν πρὸς τὸ νέον ἰσχυρότατον αὐτοῦ συστατικὸν καὶ ἐξηκο λούθησεν ἄρχον τῆς ἀνατολῆς ὑπὸ τὴν τῶν Ῥωμαίων προςηγορίαν καὶ θυσιάζον τὸ ὄνομα εἰς τὸ πρᾶγμα. ᾿Αλλ᾿ ἀφ᾿ ἧς ἐξέλιπε μὲν πᾶσα εἰδολωλατρεία, κατεβλήθησαν δὲ ὁριστικῶς πᾶσαι αἱ αἱρέσεις καὶ κατέστησαν οὕτω ἐκποδὼν οἱ λόγοι δι᾽ οὓς ἡ ἐκκλησία εἶχεν ἐξεγερθῆ κατὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, οἱ λογιώτεροι τῶν ἀνδρῶν, ὁ Κωνσταντῖνος ὁ Πορφυρογέννητος , ἡ ῎Ἄννα ἡ Κομνηνή, ὁ Εὐστάθιος, οἱ Χωνιᾶται, ὁ Καντακουζηνὸς, ὁ Χαλκοκονδύλης, ὁ Γεμιστὸς, ὁ Φραντζῆς, ἤρχισαν ἐπὶ μᾶλλον καὶ μᾶλλον ν᾿ ἀποδίδωσιν εἰς τὸ ἔθνος τὸ πάτριον ὄνομα. Ἰδίως ὁ Χαλκοκονδύλης δὲν ἐδίστασε νὰ ὀνομάση Ἑλλήνων βασιλεῖς τοὺς αὐτοκράτορας τῆς Κωνσταντινουπόλεως. Ἀπὸ τῆς θεωρίας μάλιστα τὸ ὄνομα ἐπειράθη νὰ μεταβῇ καὶ εἰς τὴν πρᾶξιν. Ὅτε ἐν τῇ 13 ἑκατονταετηρίδι ὁ Μιχαήλ Αγγελος Κομνηνὸς ὕψωσεν ἐν Ἠπείρῳ τὴν σημαίαν τῆς κατὰ τῶν Φράγκων ἐθνεγερσίας καὶ ἵδρυσεν αὐτόθι κράτος περιλαβὸν προςέτι τὴν Θεσσαλίαν, τὴν ᾿Ακαρνανίαν καὶ τὴν Αἰτωλίαν, ὁ μέγας ἐκεῖνος ἐπαναστάτης ἀπεκάλεσεν ἑαυτὸν δεσπότην Ἑλλάδος. Ἐλάβομεν δὲ ἤδη ἀφορμὴν νὰ εἴπωμεν ὅτι ὁ ἔσχατος τῶν αὐτοκρατόρων, ἀποτείνων τὸν λόγον πρὸς τοὺς συναγωνιστὰς ἐν τῇ παραμονῇ τῆς ἁλώσεως, προέτρεψεν αὐτοὺς ν᾿ ἀγωνισθῶσιν ὡς ἀπόγονοι Ἑλλήνων ὑπὲρ τῆς πόλεως ἐκείνης, ἣν ἐλπίδα καὶ χαρὰν ἁπάντων τῶν Ἑλλήνων ἀπεκάλει . Ἀλλὰ πολὺς ἐπέπρωτο νὰ παρέλθῃ ἔτι χρόνος μέχρι τῆς ἐποχῆς καθ᾽ ἣν τὸ ἅγιον τοῦτο ὄνομα ἔμελλε νὰ διαδοθῇ εἰς ἁπάσας τῆς κοινωνίας τὰς τάξεις καὶ νὰ διαχύσῃ εἰς τὰς φλέβας τοῦ ἔθνους παντὸς τὴν ζωοποιὸν αὑτοῦ δύναμιν. Ἐπὶ χίλια καὶ ἐπέκεινα ἔτη ὁ μεσαιωνικὸς Ἑλληνισμὸς εἶχε πολυειδῶς συν · δέσει ἅπασαν τὴν πολιτικὴν καὶ ἀστικὴν αὑτοῦ ὕπαρξιν καὶ ἐνέργειαν μετὰ τῆς τῶν Ῥωμαίων προςηγορίας, ἐντεῦθεν δυςκολώτατον ἦτο ν᾿ ἀποβάλῃ διὰ μιᾶς τὴν μακραίωνα ταύτην ἕξιν. Αὐτοὶ τῆς κυρίως Ἑλλάδος οἱ κάτοικοι ὑπέκυψαν εἰς αὐτήν. Διασώσαντες πιθανῶς τὸ πάτριον ὄνομα μέχρι τῆς 6 καὶ τῆς : ὑπὸ τῶν συγγραφέων προςαγορεύονται᾽ ἔπειτα δὲ ἐν τῇ 8 κληθέντες Ἑλλαδικοὶ καὶ ἐν τῇ 10 ὑπὸ Κωνσταντίνου τοῦ Πορφυρογεννήτου Γραικοὶ, ἐπὶ τέλους ἀπεκάλεσαν καὶ αὐτοὶ ἑαυτοὺς Ῥωμαίους. Τοὐλάχιστον δύο μεγάλα δημώδη ποιήματα, ποιηθέντα ἐν τῇ 14 καὶ τῇ 15 ἑκατονταετηρίδι, τά τε Χρονικὰ τῶν ἐν Μωρέᾳ πολέμων τῶν Φράγκων καὶ ὁ Θρῆνος τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀποκαλοῦσιν ἀδιαλείπτως τοὺς κατοίκους τῶν κυρίως ἑλληνικῶν χωρῶν Ῥωμαίους ἢ Ῥωμίοὺς ἢ τὸ πολὺ χριστιανούς.
Ἡ ἐπελθοῦσα ἔπειτα τουρκική κυβέρνησις, ἥτις διετήρησε τὰ κατὰ τοὺς κατακτηθέντας ὑπηκόους ὅπως εἶχον πρότερον, ὑπὸ μόνον τὸν ὅρον τῆς ἀπροφασίστου αὐτῶν δουλοσύνης, ἐξηκολούθησε νὰ ὀνομάζῃ αὐτοὺς Ῥωμαίους. Ἔτι δὲ εὐκολώτερον ἐξηγεῖται πῶς καὶ ἡ ἐκκλησία δὲν ἔπαυσε μεταχειριζομένη τὴν προςηγορίαν ταύτην. Οὕτω πολιτευόμενον τὸ οἰκουμενικὸν πατριαρχεῖον ἐσυνέχιζε τὸ καθεστὸς πρὸς τὸ παρελθόν, ὅπερ συνέφερε πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως, πρὸ πάντων δὲ κατὰ τοῦτο, ὅτι διὰ τοῦ ὀνόματος τῶν Ῥωμαίων ἐξηκολούθουν ὑπαγόμενοι εἰς τὴν ὑπερτάτην τοῦ πατριάρχου δικαιοδοσίαν οὐ μόνον οἱ λαλοῦντες τὴν ἑλληνικὴν χριστιανοὶ, ἀλλὰ καὶ πάντα τὰ ἄλλα χριστιανικὰ φῦλα, ὅσα ὑπὸ τὴν κοινὴν τῶν Ῥωμαίων ἐπωνυμίαν ὑπήγοντο πρότερον εἰς τὴν ἐν Κωνσταντινουπύλει μοναρχίαν. Ἐνῷ δὲ τὸ ὄνομα τοῦτο ἐπεκράτει ἐπὶ μᾶλλον καὶ μᾶλλον ἔν τε τῇ πολιτικῇ καὶ τῇ ἐκκλησιαστικῇ γλώσσῃ, οἱ λογιώτεροι τοῦ ἔθνους ἄνδρες, παρ' οἷς εἶχεν ἀρχίσει πρὸ καιροῦ νὰ γίνεται χρῆσις τῆς τῶν Ἑλλήνων προςηγορίας, ἀπεδήμησαν τότε εἰς τὴν ἀλλοδαπήν˙ δεινῆς δὲ ἐντεῦθεν ἐπελθούσης ἀμαθείας, οὐδόλως οὐδαμοῦ ἐν ταῖς χώραις ὅσαι ἦσαν ὑποτεταγμέναι εἰς τοὺς Τούρκους ἀντήχει πλέον τὸ πάτριον ἡμῶν ὄνομα. ᾿Αλλ᾿ ἀπὸ τῆς διανοητικῆς τοῦ ἔθνους ἀναβιώσεως, ἥτις ἀρξαμένη, ὡς προείπομεν, ἀπὸ τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος, πολἱστορία τοῦ τῶν Ἑλλήνων ὀνόματος. λὴν ἔλαβε τὴν ἐπίδοσιν κατὰ τὴν 18, φυσικὸν ἦτ ἔθνους ὁρμὴ ἀπειραρίθμων σχολῶν αἵτινες δραστηρίως ἐλειτούρῦ ὀνόμα- τῆς Δημητσάνης μεχρι τῆς ᾿Αδριανουπόλεως καὶ ἀπὸ τὸς ἦτο κας τοῦ Δελβίνου μέχρι τῶν Κυδωνιῶν τῆς μικρᾶς ᾿Ασίαςμαἀναζωπυρηθῇ ἡ τοῦ πατρίου ὀνόματος μνήμη καὶ ἐπιπόθησα Ἐν τούτοις διὰ τὰς βαθείας ῥίζας ἃς εἶχον ῥίψει αἱ ἕξεις τῶν πολλῶν, ἐπὶ ἱκανὸν ἔτι χρόνον τὸ ὄνομα τῶν Ῥωμαίων καὶ αὐτὸ τὸ τῶν Γραικῶν ὄνομα ἀντεπάλαισαν πρὸς τὴν τῶν Ἑλλήνων προςηγορίαν.
Ὅτε τῷ 1790 τρεῖς τοῦ ἔθνους ἀντιπρόςωποι καθυπέβαλον εἰς τὴν μεγάλην Αἰκατερίναν τὴν αἴτησιν τοῦ νὰ καταπέμψῃ τὸν ἐγγονὸν αὐτῆς Κωνσταντῖνον ὡς αὐτοκράτορα, οἱ ἄνδρες οὗτοι δὲν παρέστησαν πλέον ὡς Ῥωμαῖοι ἢ καὶ ἁπλῶς χριστιανοὶ, ἀλλὰ ὡς Ἕλληνες καὶ ἀπόγονοι τῶν Ἀθηναίων καὶ τῶν Λακεδαιμονίων. Μικρὸν ὅμως μετὰ τὴν αἴτησιν ταύτην εἷς τῶν ἡρώων τῆς ἐθνικῆς ἐξεγέρσεως, ὁ Λεβαδιεὺς Λάμπρος Κατσώνης, διαμαρτυρόμενος τῷ 1792 κατὰ τῆς εἰρήνης ἣν συνωμολόγησεν ἡ Ῥωσία πρὸς τὴν Τουρκίαν, δὲν ὁμιλεῖ πάλιν ἐν τῷ ἐγγράφῳ τούτῳ εἰμὴ περὶ Ῥωμαίων. Ὁ δὲ Ρήγας ταλαντεύεται μεταξὺ τῶν διαφόρων προςηγοριῶν. Εἰς τὸν περίφημον θούριον « Ὡς πότε παλληκάρια .... » δὲν ὁμιλεῖ εἰμὴ περὶ Γραικῶν· καὶ τὴν αὐτὴν προςωνυμίαν μεταχειρίζεται εἰς ἄλλα τινὰ πολεμιστήρια ᾄσματα. Εἰς ἕτερα ὅμως ( Παιδιὰ τοῦ Ἡρακλέους . . Ὦ γενναῖοι ἕλληνες.. Δεῦτε παῖδες τῶν Ἑλλήνων.. καὶ τὰ τοιαῦτα) παρασύρεται ὑπὸ τοῦ ῥεύματος τοῦ ὁποίου τοὺς κρουνοὺς ἀνέωξεν ἡ νεωτέρα παίδευσις · ἐνῷ εἰς τὸ προτρεπτικὸν ἐκεῖνο, δι' οὗ ἐξορκίζει πάντας τοὺς εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν ὑπηρετοῦντας ἀδελφοὺς νὰ καταβῶσιν εἰς τὴν πατρίδα καὶ νὰ προςφέρωσιν αὐτῇ τοὺς βραχίονας αὑτῶν, ( ' ς ᾿Ανατολὴ καὶ Δύσι καὶ Νότο καὶ Βοριὰ, γιὰ τὴν πατρίδα ὅλοι να 'χωμε μιὰ καρδιά ), ἐπανέρχεται εἰς τοὺς μεσαιωνικοὺς Ῥωμιούς. Τὸ δὲ περιεργότερον πάντων εἶναι ὅτι καὶ αὐτὸς ὁ Κοραῆς, ὁ ὑπὲρ πάντα ἄλλον : ὑπὸ τῶν ὡς, ἐνδοιάζει ἐπὶ ἱκανὸν χρόνον μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ θέντες ἡ. ᾿Αλλ᾿ ἡ κοινὴ συνείδησις ἔκρινε καὶ ἐπὶ τοῦ προκειφυρού, ὡς ἐν πολλοῖς ἄλλοις, ὀρθότερον τῶν σοφωτέρων ἀνδρῶν· τὰὶ ὅτε μετά τινας ἔτι ἐνιαυτοὺς, ἐκραγείσης τελευταῖον τῆς μεγάλης ἐπαναστάσεως, συνῆλθον εἰς Ἐπίδαυρον οἱ πληρεξούσιοι ὅλων τῶν ἑλληνικῶν χωρῶν καὶ ἐψήφισαν τὸ πρῶτον αὐτῆς πολίτευμα, ἐν κεφαλίδι τοῦ πολιτεύματος τούτου ἀνεφωνήθη στεντορείᾳ τῇ φωνῇ ὅτι « τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος κηρύττει σήμερον διὰ τῶν νομίμων παραστατῶν του εἰς ἐθνικὴν συνηγμένων συνέλευσιν ἐνώπιον Θεοῦ καὶ ἀνθρώπων τὴν πολιτικὴν αὑτοῦ ὕπαρξιν καὶ ἀνεξαρτησίαν. »
Εἴπομεν ὅτι αἱ μακραίωνες τοῦ παρελθόντος ἕξεις ἀντεπάλαισαν ἰσχυρῶς κατὰ τῆς ἐπικρατήσεως τοῦ ἐθνικοῦ ὀνόματος. Καὶ τῳόντι αὕτη ὑπῆρξεν ἡ κυριωτάτη τοῦ φαινομένου τούτου αἰτία˙ οὐχὶ ὅμως ἡ μονη. Τὸ ὄνομα τῶν Ῥωμαίων περιελάμβανεν, ὅπως ἐπὶ τοῦ μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ οὕτω καὶ ἐπὶ τουρκοκρατίας, παρεκτὸς τῶν Ἑλλήνων, ἅπαντας τοὺς ἄλλους χριστιανοὺς τῆς ἀνατολῆς ὑπαγομένους ὑπὸ τὴν προςηγορίαν τοῦ ἔθνους τῶν Ῥωμαίων εἰς τὴν ὑπερτάτην ἐκκλησιαστικὴν ἅμα καὶ πολιτικὴν δικαιοδοσίαν τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριαρχείου. Αἱ φυλετικαὶ διενέξεις, αἱ κατὰ τὸν μέσον αἰῶνα τοσαύτας ἐπαγαγοῦσαι ῥήξεις μεταξὺ Ἑλλήνων καὶ Σλαύων, εἶχον κατευνασθῆ ἐπὶ τουρκοκρατίας. Ἡ κοινὴ τῆς δουλείας συμφορὰ εἶχεν ἀδελφοποιήσει πάντας τοὺς χριστιανοὺς καὶ ἐπὶ μακρὸν ἠδύνατό τις ἴσως νὰ ἐλπίσῃ ὅτι ἡ ταὐτότης τῶν συμφορῶν καὶ ἡ ταὐτότης τῆς πρὸς τὸν δυνάστην ἀποστροφῆς ἔμελλε νὰ ἐπαγάγῃ τὴν ἑνότητα τοῦ ἀγῶνος, καὶ μετὰ τὴν νίκην τὴν πολιτικὴν αὐτῶν ἑνότητα. Ἐντεῦθεν πολλοὶ λόγιοι καὶ πολιτικοὶ ἄνδρες τῶν τότε χρόνων ἐνόμιζον ὅτι ἡ σύνεσις ἀπαιτεῖ νὰ μὴ ἀφαιρεθῇ ἐκ μέσου ἓν τῶν κυριωτάτων συμβόλων τῆς ἑνότητος ἐκείνης, ἤτοι τὸ κοινὸν τῶν Ῥωμαίων ὄνομα. ᾿Αλλ᾽ ἐνῷ ἀφ᾽ ἑνὸς δυςχερέστατον ἦτο νὰ ἀναχαιτισθῇ ἡ εὔλογος τοῦ ἔθνους ὁρμὴ πρὸς τὴν ἀνάκτησιν τοῦ ἀρχαίου καὶ περιδόξου αὑτοῦ ὀνόματος, ἡ πεῖρα ἀφ᾽ ἑτέρου ἔμελλε νὰ ἀποδείξῃ ὅτι ἀδύνατος ἦτο ἡ πολιτικὴ τῶν δύο φυλῶν συγχώνευσις. Αἱ ἀναμνήσεις μακροῦ παρελθόντος ἀντεστρατεύοντο κατὰ τῆς πολιτικῆς αὐτῶν ἑνώσεως. Κοινὸς μὲν ἦτο ὁ ἀγὼν, ἀλλ᾽ ἀπὸ κοινοῦ, ὡς μὴ ὤφελε, ποτὲ δὲν διεξήχθη. Ἐπὶ τοσοῦτο δὲ ἡ διατήρησις τῆς χαλαρᾶς ἐκείνης ὑπὸ τὸ οἰκουμενικὸν πατριαρχεῖον ἑνότης ἦτο δυςκατόρθωτος, ὥςτε καὶ αὐτὸς ὁ ἐκκλησιαστικὸς σύνδεσμος ἐῤῥάγη ἐπὶ τέλους διὰ τῆς τῶν Βουλγάρων ἀποστασίας ἀπὸ τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριαρχείου. Δὲν ἦτο λοιπὸν τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνομα, ὅπερ προεκάλεσε τὴν διάστασιν, ἀλλὰ ἡ ἱστορικὴ καὶ ἐθνικὴ ἑκατέρων τῶν φύλων συνείδησις. Ὁ δὲ ὁριστικὸς τῶν χριστιανῶν τῆς ἀνατολῆς θρίαμβος δὲν θέλει ἐπέλθει εἰμὴ διὰ τῆς ἀποκαταστάσεως τῶν Σλαύων πρὸς βοῤῥᾶν, τῶν Ἑλλήνων πρὸς μεσημβρίαν, καὶ τοῦ προςήκοντος προςδιορισμοῦ τῆς διαχωριζούσης αὐτοὺς γραμμῆς, διαγραφομένης οὐχὶ ὑπὸ παραλόγων ἀξιώσεων, ἀλλὰ ὑπὸ τῶν ἀμοιβαίων φυσικῶν ὁροθεσίων, γεωγραφικῶν τε καὶ ἱστορικῶν καὶ ἐθνικῶν. Οἱ Βούλγαροι , οἱ Σέρβοι, οἱ Βόσνιοι καὶ οἱ Ἑρζεγοβίνιοι εἶναι ὁμολογουμένως κύριοι τῶν πρὸς βοῤῥᾶν τοῦ Αἵμου καὶ τοῦ Σκάρδου χωρῶν· διόπερ καὶ μετωνόμασαν αὐτὰς ἀπὸ τῶν ἰδίων φυλετικῶν ὀνομάτων. Ἀλλ᾿ αἱ πρὸς μεσημβρίαν τοῦ Αἵμου καὶ τοῦ Σκάρδου χῶραι εἶναι ὁμολογουμένως ἑλληνικαί˙ διόπερ καὶ διετήρησαν ἐπὶ 1200 ἔτη τὰ πάτρια αὑτῶν καὶ ἑλληνικὰ ὀνόματα τῆς Θράκης καὶ τῆς Μακεδονίας. Αἱ δὲ ὑφιστάμεναι εἰς τὰ βορειότερα αὐτῶν βουλγαρικαί τινες ἀποικίαι οὐδόλως παρέχουσιν εἰς τοὺς Βουλγάρους δικαίωμα κυριαρχίας ἐπὶ τῶν χωρῶν ἐκείνων· ἡ μήπως πᾶσα ἡ παρὰ τὸν Εὔξεινον βουλγαρική παραλία δὲν εἶναι ἄχρι τοῦδε ἑλληνική ;
Ἡ ὁριστικὴ ὅμως αὕτη διάστασις δὲν ἤρχισε νὰ ἀποκαλύ πτεται εἰμὴ πρὸ ὀλίγων τινῶν δεκαετηρίδων. Ἐν τῷ διαστήματι δὲ 400 περίπου ἐνιαυτῶν ἀπὸ τῆς τουρκικῆς κατακτήσεως, ἡ ἑνότης ἐφαίνετο συναρμοσθεῖσα μέχρι τινὸς μετὰ τὰς προτέρας ἐπανειλημμένας ῥήξεις. Τὸ ῥεῦμα τοῦ Ἑλληνισμοῦ ὅπερ ἀπὸ τῆς τετάρτης ἑκατονταετηρίδος εἶχε προελάσει μέχρι τοῦ Ἴστρου, ἀπὸ δὲ τῆς ἑβδόμης ὠπισθοδρόμησεν ἐνώπιον τῶν Σλαύων, κατὰ τὴν 10 εἶχε πάλιν πλημμυρήσει μέχρι τοῦ μεγάλου ἐκείνου ποταμοῦ καὶ κατόπιν διετέλεσεν ἐκ νέου ἀμπωτίζον ἕνεκα τῆς βουλγαρικῆς ἐπαναστάσεως τῆς περὶ τὰ τέλη τῆς 12 ἑκατονταετηρίδος ἐκραγείσης καὶ τῆς τῶν Σέρβων ἐν τῇ 14 ἑκατονταετηρίδι ἐπιδρομῆς . Τελευταῖον δὲ, ὡς ἐκ τῆς ἐξουσίας δι' ἧς περιεβλήθη ὑπὸ τοῦ κατακτητοῦ τὸ οἰκουμενικὸν πατριαρχεῖον, ὁ Ἑλληνισμὸς, ὑπὸ τὴν μεσαιωνικὴν αὑτοῦ προςηγορίαν, ἐπεπόλασεν αὖθις καθ᾽ ἅπασαν τὴν ἀπὸ τοῦ Ταινάρου μέχρι Βελιγραδίου καὶ Σιλιστρίας χώραν. Τωόντι διὰ τῆς πολλῆς καὶ ποικίλης δικαστικῆς καὶ διοικητικῆς δικαιοδοσίας ἥτις ἐπετράπη ὑπὸ τοῦ Μεχμέτη τοῦ Β΄ εἰς τὸν πατριάρχην, καὶ δι᾿ αὐτοῦ τοῦ τίτλου ὃν ἀπένειμεν εἰς αὐτὸν, τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἔθνους τῶν Ῥωμαίων ἢ τοῦ ἐθνάρχου, οὗτος παρέστη εἰς τὰ ὄμματα τοῦ χριστιανικοῦ κόσμου τῆς ἀνατολῆς οὐχὶ μόνον ὡς ὕπατος ἐκκλασιαστικὸς ἄρχων, ἀλλὰ καὶ ὡς πολιτικὸς ἡγεμών˙ κατὰ δὲ τὴν πατριαρχικὴν ἱστορίαν, οἱ ἄνθρωποι προςεκύνουν αὐτὸν ἐν τῇ 16 ἑκατονταετηρίδι ὡς βασιλέα καὶ αὐθέντην. Ὁ πατριάρχης καὶ οἱ ὑπ᾿ αὐτὸν τεταγ μένοι ἀρχιερεῖς καὶ ἱερεῖς ἐδικαιοῦντο νὰ προχειρίζωνται κατὰ τὰ ἀνέκαθεν ἐν τῇ ἀνατολικῇ ἐκκλησίᾳ νενομισμένα, καὶ νὰ ἐκτελῶσι τὰ καθήκοντα αὐτῶν ἐντελῶς ἀνεξαρτήτως ἀπὸ πάσης τῶν κρατούντων ἐπηρείας. Ὁ ἀρχηγὸς τοῦ ἔθνους τῶν Ῥωμαίων εἶχε προςέτι λάβει σιωπηρῶς τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ περιέρχεται εἰς ἀμέσους σχέσεις πρὸς τοὺς ἡγεμόνας τῶν ξένων ἐθνῶν · καὶ ὁ τρόπος κᾶθ᾽ ὃν διεξήγαγε τὸ δικαίωμα τοῦτο πρὸς τὴν Ἑνετίαν, πρὸς τὴν Ῥωσίαν, πρὸς τὸν αὐτοκράτορα τῆς Γερμα νίας καὶ πρὸς τοὺς βασιλεῖς τῆς ᾿Αγγλίας καὶ τῆς Σουηδίας , μαρτυρεῖ ὁπόσον αὐτοτελὲς ἀξίωμα ἔλαβεν ὁ οἰκουμενικὸς θρόνος, πρὸς ὅν, ὡς προείπομεν, καὶ αὐτὴ ἡ ὀσμανικὴ κυβέρνησις ἐκοινώνει διὰ τοῦ ἐπὶ τῶν ἐξωτερικῶν ὑπουργοῦ ὡςανεὶ προέκειτο περὶ ξένης τινὸς δυνάμεως. Ἐπειδὴ δὲ ὁ οἰκουμενικὸς θρόνος ἦτο εἰς χεῖρας τῶν Ἑλλήνων, εἴπετο ὅτι πᾶσα αὕτη ἡ ἐξουσία διενηργεῖτο ἐν ὀνόματι τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους καὶ ὑπὲρ τῶν συμφερόντων τοῦ ἔθνους τούτου, τόσῳ μᾶλλον ὅσῳ οἱ μὲν Σλαῦοι ὅλως ἐναρκώθησαν ἀπὸ τῆς κατακτήσεως ἐπὶ 350 ἔτη , μόνοι δὲ οἱ Ἕλληνες δὲν ἔπαυσαν δρῶντες καὶ τηροῦντες τὸ μέγα αὑτῶν ἐν τῇ ἀνατολῇ ἀξίωμα, διά τε ἄλλων ποικίλων ἐνεργειῶν καὶ διὰ τοῦ ὑπερτάτου αὐτῶν ἐκκλησιαστικοῦ ἄρχοντος.
Δυστυχῶς τὰ δικαιώματα καὶ τὰ προνόμια τὰ ἀπονεμηθέντα εἰς τὸν ἄρχοντα τοῦτον δὲν ἐλειτούργουν εἰμὴ ἐφ᾽ ὅσον καὶ καθ᾽ ὅσον ἤρεσκε τοῦτο εἰς τοὺς κρατοῦντας. Ὅθεν παραβιασθέντα εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς, δὲν ἔπαυσαν ἔκτοτε παραβιαζόμενα. Τὸ πατριαρχεῖον, ἱδρυθὲν κατ᾿ ἀρχὰς ἀξιοπρεπῶς παρὰ τὸν μέγαν ναὸν τῶν ἁγίων Αποστόλων, ἠναγκάσθη ἔτι ἀπὸ τοῦ πρώτου πατριάρχου Γενναδίου νὰ καταλίπῃ αὐτὸν καὶ νὰ μεταβῇ εἰς τὸν τῆς Παμμακαρίστου. Ἐπὶ δὲ τοῦ χώρου ὅπου ἄλλοτε ὑψοῦτο ὁ ναὸς τῶν ἁγίων Αποστόλων, ἀνηγέρθη τὸ τέμενος τοῦ σουλτάν Μεχμέτη. Ἔπειτα τῷ 1595 κατελήφθη ὑπὸ τῶν Τούρκων καὶ ὁ τῆς Παμμακαρίστου ναὸς καὶ μετεποιήθη εἰς μουσουλμανικὸν τέμενος, τὸ καλούμενον Φετιὲ Τζαμεσὶ, τὸ δὲ πατριαρχεῖον παρεπέμφθη εἰς τὸν τῆς Ξυλοπόρτης ἱερὸν ναὸν τοῦ ἁγίου Δημητρίου, καὶ ἐκεῖθεν πάλιν μετ᾿ οὐ πολὺ μετηνέχθη εἰς τὸν ἐν τῷ Διπλοφαναρίῳ εὐτελῆ ναὸν τοῦ ἁγίου Γεωργίου, ὅπου μέχρι τῆς σήμερον διατελεῖ ὑπάρχον. Ἡ τοιαύτη νομαδικὴ κατάβασις τοῦ πατριαρχικοῦ θρόνου ἀπὸ τῶν πρώτων ὑψηλῶν σκηνωμάτων εἰς τὰ τελευταῖα ταῦτα καὶ ταπεινότατα, εἶναι πιστὴ εἰκὼν τῶν ἄλλων περιπετειῶν ὅσας ὑπέστη. Περὶ τὰ μέσα τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος ἡ τουρκική κυβέρνησις ἀφή· ρεσεν ἀπὸ τοῦ ἀρχηγοῦ τοῦ ἔθνους τὸ παρ᾿ αὐτοῦ μέχρι τῆς ἐποχῆς ταύτης τηρηθὲν δικαίωμα τοῦ νὰ ἐγκαθιδρύεται αὐτοπροςώπως ὑπὸ τοῦ σουλτάνου, ὁρίσασα ὅτι ἡ τελετή αὕτη δὲν θέλει προεδρεύεται ἐφεξῆς εἰμὴ ὑπὸ τοῦ μεγάλου βεζύρου. Μετ᾿ οὐ πολὺ ἀφῄρεσαν ὡςαύτως ἀπὸ τὸν πατριάρχην τὸ δικαίωμα τοῦ νὰ φέρῃ τὸ καλούμενον σκιάδιον, ὅπερ ἦτο ἓν τῶν διακριτικῶν τοῦ ἀξιώματος αὐτοῦ σημείων· καὶ συγχρόνως ἀπηγορεύθη αὐτῷ τοῦ νὰ ἐμφανίζεται εἰς τὴν Πύλην περιεστοιχισμένος ὑπὸ 12 ἀρχιεπισκόπων.
᾿Ἀλλὰ ταῦτα πάντα ἦσαν μικρὰ παραβαλλόμενα πρὸς τὴν ἄλλην ἐξευτέλισιν καὶ βιαιοπραγίαν τὴν ἐπενεχθεῖσαν εἰς τὸν λεγόμενον ἐκεῖνον ἐθνάρχην. Ἐνῷ τὸ ἀρχικὸν τῶν προνομίων κείμενον διελάμβανεν ὅτι οὐδεὶς θέλει ἐνοχλήσει αὐτὸν, ὅτι θέλει εἶναι ἀναίτητος, ἀφορολόγητος καὶ ἀδιάσειστος ἀπὸ παντὸς ἐναντίου, καὶ τέλους καὶ δόσεως ἐλεύθερος αὐτός τε εἰς αἰῶνα καὶ πάντες οἱ ὑποτεταγμένοι αὐτῷ ἀρχιερεῖς, δεκατέσσαρα δὲν παρῆλθον ἔτη ἀπὸ τῆς ἁλώσεως καὶ τὸ ἀφορολόγητον καὶ ἀναίτητον παρεβιάσθη. Ὁ μετὰ Γεννάδιον τρίτος πατριάρχης Ἰωάσαφ, πιεζόμενος ὑπὸ τοῦ Μεχμέτη τοῦ Β΄ νὰ ἐπιτρέψῃ ἄθεσμόν τινα γάμον καὶ ἀποποιηθεὶς νὰ παραβῇ τοὺς νόμους τῆς ἐκκλησίας, καθῃρέθη καὶ ἐξυβρίσθη ἀποκοπέντων τῶν γενείων αὐτοῦ · ὁ δὲ μέγας αὐτοῦ ἐκκλησιάρχης Μάξιμος, ὁ μὴ συγκατανεύσας νὰ μεταπείσῃ τὸν πατριάρχην, ὑπέστη ἕνεκα τούτου τὸν τῆς ῥινὸς ἀκρωτηριασμόν. Μετ᾿ οὐ πολὺ ὁ Τραπεζούντιος Συμεὼν προεχειρίσθη ἐπὶ τῷ ὅρῳ ὅτι θέλει πληρόνει κατ᾿ ἔτος φόρον 1000 χρυσῶν καὶ παραιτηθῆ τῆς ἐπιχορηγίας , ἣν μέχρι τῆς ἐποχῆς ταύτης ἐλάμβανεν ἀπ᾿ ἐναντίας ὁ πατριάρχης παρὰ τῆς κυβερνήσεως. Κατόπιν ὁ ἐτήσιος οὗτος φόρος ἀνεβιβάσθη εἰς 2,000 φλωρία˙ ὡρίσθησαν δὲ 500 ἕτερα ὡς δῶρον ἐφάπαξ διδόμενον. Ἔπειτα ὁ φόρος ἀνεβιβάσθη εἰς 3,000 χρυσὰ˙ καὶ παρεκτὸς τούτων ἔδει νὰ δαπανῶνται πολλὰ Οἰκουμενικὸς θρόνος. Κλῆρος, 401. χρήματα εἰς αὐλικοὺς, εἰς βεζύρας, εἰς εὐνούχους, εἰς γυναῖκας τοῦ σουλτάνου, εἰς γενιτσάρους, διὰ τῆς εὐνοίας τῶν ὁποίων ἀνηγορεύοντο καὶ ὑπεστηρίζοντο οἱ πατριάρχαι˙ πάντα δὲ ταῦτα ἔπιπτον ἐξ ἀνάγκης εἰς βάρος τοῦ λοιποῦ κλήρου καὶ ἐπὶ τέλους εἰς βάρος τοῦ λαοῦ. Προϊόντος τοῦ χρόνου τὸ πατριαρχικὸν ἀξίωμα ἐξετέθη εἰς ἀληθῆ δημοπρασίαν, καθ᾽ ἣν κατεβλήθησάν ποτε μέχρι 40,000 χρυσῶν. Καὶ τὸ κακὸν ἐδεινώθη ἔτι μᾶλλον ἀφ᾿ ἧς ἡ ἐξουσία μετέβη ἀπὸ τῶν σουλτάνων εἰς τοὺς μεγάλους βεζύρας. Παρὰ Τιμοθέου Β΄ πατριαρχεύσαντος ἀπὸ τοῦ 1614 μέχρι τοῦ 1622, ὁ μέγας βεζύρης ᾿Αλῆ πασᾶς, ὁ ἐπὶ ἐξ μόνον μῆνας τῷ 1624 διατηρήσας τὸ ὕπατον τοῦτο ἀξίωμα, ἀπήτησεν 100,000 χρυσῶν· οὐδ᾽ ἠδυνήθη ὁ πατριάρχης ν᾿ ἀπαλλαγῇ τῆς ἀπαιτήσεως εἰμὴ διὰ δαπάνης 30,000 ταλλήρων. Ὁ περιώνυμος Κύριλλος Λούκαρις καθηρέθη δι᾽ ἐνεργείας τῶν Ἰησουϊτῶν, καταβαλόντων ἐπὶ τούτῳ 40,000 ταλλήρων˙ τὸ δὲ ὀρθόδοξον πλήρωμα, ἵνα ἴδῃ τὸν ἀγαπητὸν αὑτοῦ ἱεράρχην ἀναβιβαζόμενον αὖθις εἰς τὸν προςήκοντα αὐτῷ θρόνον, ἐδέησε νὰ δαπανήσῃ, ὡς βεβαιοῦται , 480,000 ταλλήρων. Ἀπὸ τοῦ 1623 μέχρι τοῦ 1700, ἤτοι ἐν διαστήματι ἐτῶν 77, ἐγένοντο πεντήκοντα περίπου ἀλλαξοπατριαρχεῖαι, αἱ πλεῖσται διὰ δωροδοκίας πρὸς τοὺς κρατοῦν τας.
Ἐντεῦθεν τὰ χρέη τῶν πατριαρχῶν καὶ τῶν ἀρχιερέων ἀπέβησαν ἀφόρητα, αἱ δὲ τούτων ἕνεκα φυλακίσεις αὐτῶν συνηθέσταται . Οὐδὲ ἠρκέσθησαν εἰς ταῦτα οἱ Τοῦρκοι . Ἡ περιφρόνησις αὐτῶν κατήντησε τοσαύτη, ὥςτε τῷ 1651 ἀρνησίθρησκός τις σούμπασης προέτεινε νὰ ἀνατεθῆ εἰς αὐτὸν, ἀντὶ τοῦ πατριάρχου, ἡ ὑπερτάτη διοίκησις τῆς ἑλληνικῆς ἐκκλησίας ἐπὶ πληρωμῇ 26,000 γροσίων. Καὶ τοῦτο μὲν δὲν ἔγινεν᾿ ἀλλὰ πολλοὶ τῶν πατριαρχῶν ἐθανατώθησαν· ὁ Κύριλλος Λούκαρις, ὁ Κύριλλος Κονταρὴς, ὁ Παρθένιος Β΄, ὁ Παρθένιος Γ΄, καὶ ὁ μέγας ἱερομάρτυς τῆς τελευταίας ἐπαναστάσεως ὁ Γρηγόριος Ε΄΄ δυςαρίθμητοι δὲ εἶναι οἱ ἱερεῖς καὶ 1 ἀρχιερεῖς οἱ ὑποστάν 26 τες μαρτυρικὸν θάνατον ἀπὸ τῆς πρώτης ἡμέρας τῆς κατακτήσεως μέχρι τῆς ἑκατόμβης ἣν ὁ κλῆρος ἡμῶν ἔθυσεν ὑπὲρ πίστεως καὶ πατρίδος τῷ 1821 .
Δὲν θέλομεν ἀρνηθῆ ὅτι οὐκ ὀλίγοι τῶν ἡμετέρων συνετέλεσαν εἰς τὰς χρηματικὰς ζημίας ἃς ὑπέστη ἡ ἐκκλησία καὶ εἰς τὸ ἐντεῦθεν προςγενόμενον αὐτῇ ὄνειδος. ᾿Αλλ᾽ ὑπάρχει ἆράγε ἔθνος παρὰ τῷ ὁποίῳ δὲν εὑρίσκονται ἄνθρωποι πρόθυμοι νὰ γίνωσιν ὄργανα τῶν ἐπιβουλῶν καὶ βιαιοπραγιῶν κυβερνήσεως παντοδυνάμου ; Ἐν μέσῳ τῶν ἀνηκούστων συμφορῶν δι᾽ ὧν διήρχετο ὁ Ἑλληνισμὸς ἐπὶ 400 ἔτη, τὸ ἄπορον δὲν εἶναι ὅτι προέκυψαν παραβάται τινὲς τῶν ἱερωτάτων τοῦ χριστιανοῦ καθηκόντων· τὸ ἄπορον, τὸ ὄντως ἀξιοθαύμαστον, εἶναι ὅτι διεσώθησαν ἐν αὐτῷ καὶ διέλαμψαν ἀρεταὶ, τὰς ὁποίας ἤθελον φθονήσει ἔθνη περιβεβλημένα δι᾽ ὅλων τῶν ἐγγυήσεων τῆς ἐννομωτάτης τῶν πολιτειῶν. Ἔθνη τοιαῦτα δὲν εἶναι κατ' εὐτυχίαν αὐτῶν καταδεδικασμένα νὰ παρέχωσι δείγματα καρτερίας, οἷα εἰσὶν οἱ πολυάριθμοι καὶ γενναῖοι θάνατοι, ὧν πρὸ μικροῦ ἔτι ἐμνημονεύσαμεν. Ἀλλὰ πόσοι παρ᾽ αὐτοῖς δὲν εὑρίσκονται οἱ παραβιάζοντες μὲν καθ᾽ ἑκάστην τοὺς νόμους, καταπροδίδοντες δὲ τὰ τιμιώτατα τῆς πολιτείας συμφέροντα˙ καὶ τοῦτο ἄνευ βίας τινὸς καὶ ἀπειλῆς, ἐνῷ ὁ Ἑλληνισμὸς, καίπερ ἔχων ἐπῃωρημένον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὑτοῦ τὸ ξίφος τῆς φοβερωτάτης αὐθαιρεσίας, δὲν ἔπαυσεν ὑπὲρ τῶν δικαίων αὑτοῦ λαμπρότατα πολλάκις ἀμυνόμενος. ᾿Ανεφέραμεν τὸν γενναῖον τρόπον καθ᾽ ὃν ἀντέστη εἰς τὸν κατακτητὴν ὁ πατριάρχης Ἰωάσαφ. Ἐνῷ ἐξετελεῖτο ἡ ὑβριστικὴ ἐκείνη προςταγὴ τῆς ἐκκοπῆς τῶν γενείων, ὁ ἱερὸς ἀνὴρ ἐκραύγαζεν ὅτι « οὐχὶ μόνον τὰ γένεια, ἀλλὰ καὶ τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πόδας καὶ τὴν κεφαλὴν δύνανται νὰ μὲ κόψωσι , χωρὶς νὰ κατορθώσωσι νὰ παραβῶ τοὺς νόμους ὧν διατελῶ φύλαξ καὶ προστάτης. » Ὁ δὲ μητροπολίτης Ηρακλείας καὶ οἱ ἀρχιεπίσκοποι Καισαρείας καὶ Ἐφέσου καὶ ἄλλοι ἱερωμένοι ἐπ᾿ οὐδενὶ λόγῳ συνήνεσαν νὰ χειροτονήσωσι πατριάρχηντὸν ὑπὸ τοῦ Μεχμέτη Β΄ ἐπιβληθέντα ῾Ραφαήλ, ἄνθρωπον ἀμαθῆ καὶ μέθυσον, μέχρις οὗ ὑπεχρέωσαν τὸν σουλτάνον νὰ ἐπιτρέψῃ τὴν ἐκλογὴν ἑτέρου τῆς ἐκκλησίας ἄρχοντος , αὐτοῦ δὴ τοῦ προαναφερθέντος ὡςαύτως Μαξίμου, ὅςτις διέπρεψεν οὐ' μόνον ἐπ᾿ ἀνδρείᾳ , ἀλλὰ καὶ ἐπὶ σοφίᾳ καὶ δεξιότητι περὶ τὴν τῶν πραγμάτων διεξαγωγήν. Πάλιν δὲ ὅτε τῷ 1657 ἀπηγχονίσθη ὁ πατριάρχης Παρθένιος Γ΄, ἡ Πύλη, μὴ ἀρκουμένη εἰς τὸ ἀνοσιούργημα τοῦτο, ἠθέλησε νὰ ἀναβιβάσῃ ἰδιογνωμόνως εἰς τὸν θρόνον ἐπίσκοπόν τινα Γάνου καὶ Χώρας, ἄνθρωπον παντελῶς ἀνάξιον τοιαύτης τιμῆς. ᾿Αλλ᾽ ἡ γενναία διαμαρτύρησις τοῦ κλήρου καὶ τοῦ λαοῦ κατὰ τῆς ἐπενεχθείσης εἰς τὴν συνεί δησιν τοῦ χριστιανικοῦ πληρώματος βίας, ἠνάγκασε τὸν ἐπιβάτην τοῦτον νὰ καταβῇ μετὰ δώδεκα ἡμέρας τῆς ἀρχῆς, ἡ δὲ σύνοδος ἐπιτυχοῦσα, Κύριος οἶδε διὰ ποίων χρηματικῶν θυσιῶν, τὴν πρὸς τοῦτο συναίνεσιν τῆς κυβερνήσεως, συνέταξε καὶ ὑπέγραψε τὴν ἀκόλουθον πρᾶξιν· « Οὐδεμία τῶν ὑποθέσεων δύναται τοῦ εἶναι ἀρχῆς δίχα. Ἐπειδὴ λοιπὸν τοῦ οἰκουμενικοῦ θρόνου τῆς Κωνσταντινουπόλεως μεμενηκότος ἀμοίρου ἀρχῆς καὶ κετ φαλῆς, ἅτε τοῦ ἐν αὐτῇ ἀρχιερατεύοντος ἀδίκως καταδικασθέντος μακαρίου Κὺρ Παρθενίου, συνήχθημεν ἡμεῖς οἱ παρευρεθέντες ἀρχιερεῖς ἐν τῷ ναῷ τοῦ ἁγίου μεγαλομάρτυρος Γεωργίου τοῦ τροπαιοφόρου καὶ ψήφους κανονικὰς ποιησάμενοι, ἐθέμεθα πρῶτον μὲν τὸν Προύσσης καὶ Τριγλίας Κὺρ Παρθένιον, δεύτερον δὲ τὸν Λαρίσσης Κὺρ Διονύσιον, καὶ τρίτον τὸν τῆς Σμύρνης Μακάριον. Ὅθεν καὶ κατεστρώθησαν τὰ ὀνόματα εἰς δήλωσιν καὶ ἀσφάλειαν ἐν τῷ κώδικι τῆς μεγάλης ἐκκλησίας αχνζ' μαΐου ά, ἰνδικτιῶνος δεκάτης ὡς γὰρ μὴ γεγονυῖαν ὅλως κατὰ κανόνας ἱεροὺς τὴν μετάθεσιν τοῦ Γαβριὴλ, ἣν δυναστευθέντες ὑπεγράψαμεν ἐν τῷ κώδικι , ἐκρίναμεν εἶναι ἄκυρον καὶ ἀνενέργητον καὶ εἰς οὐδὲν λογιζομένην. » Τοιαύτη πρᾶξις μετὰ τοσαύτας ἄλλας ψηφισθεῖσα καὶ ὑπογραφεῖσα ἐνώπιον τοῦ σπαίροντος ἔτι νεκροῦ τοῦ Παρθενίου Γ΄, καθίστησινἀναμφισβήτητον ὅτι ὑπῆρχον ἀείποτε ἐν τῷ ἑλληνικῷ κλήρω ἄνδρες γενναῖοι τιθέμενοι ὑπεράνω παντὸς ἐγκοσμίου ἀγαθοῦ, ὑπεράνω καὶ αὐτῆς τῆς ζωῆς τὴν ἐκπλήρωσιν τοῦ καθήκοντος. Ὁπόσον δὲ δίκαιον εἶχεν ἡ ἐν Ἱεροσολύμοις, ἐπὶ Δοσιθέου τοῦ πατριάρχου τῆς ἱερᾶς πόλεως, συγκροτηθεῖσα μετὰ 15 ἔτη, τῷ 1672, σύνοδος ἀνακράζουσα˙ « Ἡ Ῥωμαίων γῆ κρατεῖται καὶ ταλαιπωρεῖται σύμπασα, ὡς μηδέποτε τεταλαιπώρηται παρά τινος ἀρχῆς μηδὲν γένος ὑπήκοον. ᾿Αλλ' οὕτως εἰσὶν ἀνώτεροι τοῦ φόβου καὶ τῶν ἀπειλῶν, ὥςτε συμβέβηκεν αὐτοῖς λάμπειν ὡς μάρτυρας, οὐ καθ᾽ ἡμέραν, ἀλλὰ καὶ καθ' ὥραν καὶ στιγμὴν, καὶ οὕτω προςπαίζουσι τῇ καταιγίδι ταύτῃ ἣν οἱ λοιποὶ τῶν ἀνθρώπων μόνῃ ἀκοῆ καὶ φρίττουσι καὶ θαυμάζουσι. »
᾿Αλλ' οἱαδήποτε καὶ ἂν ἦτο ἡ γενναιότης τῶν ἀνδρῶν οἵτινες προΐσταντο τῆς ἐκκλησίας, ἀδύνατον ἀπέβη ἐν τῷ μέσῳ τοσούτων καὶ τηλικούτων καταιγίδων καὶ συμφορῶν, νὰ περιποιήσωσιν εἰς τὸν οἰκουμενικὸν θρόνον τὸ μέγα καὶ ἰσχυρὸν ἀξίωμα τὸ ὁποῖον ἐφαίνετο ἐγκείμενον ἐν τῇ ἀπονεμηθείση αὐτῷ ὑπὸ τοῦ κατακτητοῦ δικαιοδοσίᾳ καὶ ἁρμοδιότητι· τόσῳ μᾶλλον ἀδύνατον ὅσῳ παρεκτὸς τῆς βαρβάρου τουρκικῆς τυραννίας, εἶχε καὶ ἄλλους πολλοὺς καὶ δεινοὺς πολεμίους. Ἡ ἑσπερία Εὐρώπη ἐξηκολούθει ἐπὶ τῶν αἱματοφύρτων τούτων χρόνων τὸν ἀνόητον αὑτῆς κατὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ πόλεμον. Ἐν τῇ 17 ἰδίως ἑκατονταετηρίδι οἱ Ἰησουῖται καὶ οἱ διαμαρτυρόμενοι , στήσαντες ἐν Κωνσταντινουπόλει τὸ ἐργαστή ριον τῶν ῥᾳδιουργιῶν αὑτῶν καὶ ἐπερειδόμενοι ἐπὶ τῆς προστασίας οἱ μὲν τῶν πρέσβεων τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Αὐστρίας, οἱ δὲ τῶν ἀντιπροσώπων τῆς ᾿Αγγλίας, τῆς Ὁλλανδίας καὶ τῆς Σουηδίας, δὲν ἔπαυσαν ἀντιπαλαίοντες κατ᾿ ἀλλήλων ἐπὶ τῷ σκοπῷ τοῦ νὰ προςοικειωθῶσι τὴν ἀνατολικὴν ἐκκλησίαν᾽ ἐὰν δὲ τοιοῦτό τι δὲν ἐπέτυχον, πολλὰς ὅμως προὐξένησαν συμφορὰς εἰς τὸ θῦμα ὅπερ ἤθελον ἑκάτεροι νὰ ἰδιοποιηθῶσι, γε νόμενοι πρὸς τοῖς ἄλλοις παραίτιοι τοῦ θανάτου δύο πατριαρ χῶν, Κυρίλλου τοῦ Λουκάρεως καὶ Παρθενίου τοῦ Β΄. Οὕτως ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν πολεμουμένη, ἡ ἐκκλησία οὔτε καιρὸν οὔτε τρόπον εἶχε νὰ μεγαλουργήσῃ· θαῦμα δὲ τῇ ἀληθείᾳ εἶναι πῶς κατώρθωσε νὰ ἐπιπλεύσῃ εἰς τὴν μακραίωνα ἐκείνην τρικυμίαν καὶ ἐνταὐτῷ νὰ συντελέσῃ τὸ κατὰ δύναμιν εἰς τὴν ἀπὸ τῆς Κύριλλος Λούκαρις, ἐπὶ τῆς δευτέρας αὑτοῦ πατριαρχείας, ἐσύστησε πρῶτος ἐν Κωνσταντινουπόλει τυπογραφεῖον ὑπὸ τὴν ἐπιστασίαν τοῦ Κερκυραίου μοναχοῦ Γρηγορίου Μεταξᾶ᾽ ἀλλὰ δυςτυχῶς οἱ Ἰησουῖται ἐπέτυχον διὰ τῶν συκοφαντιῶν αὑτῶν τὴν ὑπὸ τῆς ἐξουσίας καταστροφὴν τοῦ τυπογραφείου τούτου. Ἄλλος Κύριλλος, ὁ Ε΄, διὰ συνεισφορᾶς κοινῆς ἱερωμένων καὶ λαϊκῶν καθίδρυσεν εἰς τὸν Ἄθωνα σχολεῖον, « οἷον δυςτυχοῦσι τοῖς Γραικοῖς οὐδέπω ἐφάνη, » κατὰ Σέργιον τὸν Μακραῖον. Εἰς τὴν σχολὴν ταύτην προςεκλήθη διδάσκαλος τῆς φιλοσοφίας ὁ Εὐγένιος Βούλγαρις, ὅςτις κατέβαλεν ἐκεῖ τὰ σπέρματα τῆς μετέπειτα εὐτυχεστέρας εἰς τὴν Ἑλλάδα τῶν ἐπιστημῶν εὐφορίας, ἑρμηνεύων ἑλληνιστὶ εἰς τοὺς ἑαυτοῦ μαθητὰς λογικὴν καὶ μεταφυσικὴν, κατὰ τὰς τότε νεωτέρας θεωρίας, ἔτι δὲ καὶ θεολογίαν καὶ ῥητορικήν. Ὁ Σεραφεὶμ. Β΄ ἠγάπα τοὺς πεπαιδευμένους καὶ ἔχαιρε τούτοις ὁμιλῶν καὶ τιμᾶν ἐφιλοτιμεῖτο˙ ἐκπυρώσας δὲ τὸν ζῆλον τῆς περὶ αὐτὸν ἱερᾶς συνόδου « χορηγίαν ἐκ κοινοῦ ἐράνου οὐκ ἀφιλότιμον διαταξάμενος, λέγει ὁ αὐτὸς Μακραῖος, καὶ προςβεβαιώσας διὰ πατριαρχικοῦ συγγιλιώδους γράμματος κατεβάλετο οἷονεὶ ἐξ ὑπαρχῆς τὰ θεμέλια μεγαλοπρεποῦς οἰκοδομῆς καὶ διηνεκοῦς συστάσεως τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει σχολῆς, τέσσαρας ἐν αὐτῇ διδασκάλους πάσης ἐπιστήμης καὶ μαθήσεως διορισάμενος. Ἐφρόντισε δὲ καὶ περὶ τῆς σχολῆς τοῦ ἁγίου Ὄρους, καὶ , δεξιωσάμενος καὶ τιμήσας καὶ διὰ πολλῶν πείσας τὸν ἐκ Μεσσόβου Νικόλαον, τοῦ σοφωτάτου κυρίου Εὐγενίου ταύτην παραιτησαμένου, ἐκεῖσε ἀπέστειλε, καὶ τὸν μέγαν ἐκεῖνον Εὐγένιον μεταπεμψάμενοςἀπὸ Θεσσαλονίκης, ὑπερθαυμάζων καὶ τιμῶν καθίστη διδάσκαλον τῆς ἐν τῇ Κωνσταντινουπόλει σχολῆς. » Ἐνταῦθα δὲ ἐκτρέπων ἐπὶ τὸ ὑπερβολικώτερον τὸν λόγον, συμπεραίνει˙ « ὥςτε ἐπὶ τὸ τρίτον ἔτος τῆς αὐτοῦ πατριαρχείας, τὴν παροικίαν τοῦ Φαναρίου ᾿Αθηνόπολιν κατεστήσατο. Ἐκεῖ γὰρ Εὐγένιος ὁ πολὺς ἦν τότε θεολογῶν, ἐκεῖ Δωρόθεος φιλοσοφῶν, ἐκεῖ ῥητορεύων Κριτίας, ἐκεῖ ᾿Ανανίας τὰς λογικὰς τέχνας διδάσκων, ἐκεῖ ἑσμὸς φιλοσόφων καὶ φιλολόγων σμῆνος καὶ θεολόγων θίασος, ἐφ᾽ οἷς ἥδετο πᾶς τις φιλογενής, μάλιστα οἱ χορηγοὶ καὶ συνίστορες. » Ὡςαύτως καὶ ὁ Γρηγόριος Ε΄ , ἐπὶ μὲν τῆς πρώτης αὑτοῦ πατριαρχείας, 1797, συνέστησεν ἐν τῷ πατριαρχείῳ τυπογραφεῖον ἀδείᾳ βασιλικῇ · ἐπὶ δὲ τῆς δευτέρας, 1806, ἐξέδωκεν ἐγκυκλίους διαταγὰς συνιστῶν τὴν μάθησιν καὶ παρακαλῶν ὅλους τοὺς χριστιανοὺς εἰς ἀνέγερσιν σχολείων καὶ βελτίωσιν τῶν ὑπαρχόντων κατὰ τὸ παράδειγμα τῶν ἐν Κωνσταντινουπόλει᾽ ἐπὶ δὲ τῆς τρίτης καὶ τελευταίας, 1819, νέας πάλιν ἐξέδωκεν ἐγκυκλίους περὶ τῆς τῶν ἑλληνικῶν γραμμάτων διαδόσεως, δι' ὧν, ἐπειδὴ ἔν τισι τῶν σχολείων παρημελεῖτο ὁπωςοῦν ἡ πάτριος γλῶσσα χάριν τῶν ποικίλων ἄλλων νεωτέρων ἐπιστημῶν, ἀπήτησε καὶ τὴν τῆς ἑλληνικῆς ἰδίως παιδείας ἐπιμέλειαν καὶ τῆς ἑλληνικῆς μάλιστα γλώσσης τὴν λιπαρὰν καλλιέργειαν καὶ ἐκμάθησιν.
Ἀλλὰ καὶ ἑτέρα τοῦ ἔθνους τάξις οὐ σμικρὸν συνετέλεσεν εἰς τὴν ποικίλην τοῦ ἔθνους ἐπίδοσιν. Ἡ τουρκική κυβέρνησις, ἡ τοσαύτην ἐπιδείξασα περιφρόνησιν καὶ ἀσκήσασα τυραννίαν κατὰ τῶν πατέρων ἡμῶν, ἠναγκάσθη ἐν τούτοις, διὰ τὴν ἰδίαν αὑτῆς ἀμάθειαν καὶ ἀδεξιότητα, νὰ ἐπιζητήσῃ τὴν συνδρομὴν αὐτῶν εὐθὺς μὲν ἐξ ἀρχῆς, ἀλλὰ μάλιστα ἀπὸ τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος, περὶ τὴν διεξαγωγὴν ἰδίως τῶν πρὸς τὰς εὐρωπαϊκὰς δυνάμεις σχέσεων. Ἐπὶ τούτῳ, τῷ 1666, προςέλαβεν ὡς πρῶτον διερμηνέα τὸν Κωνσταντινουπολίτην Πα Φαναριῶται. Νέαι ἀποικίαι 407 ναγιώτην Νικούσην. Μετὰ δὲ τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐπέτρεψε τὸ ἀξίωμα τοῦτο εἰς τὸν ᾿Αλέξανδρον Μαυροκορδάτον, ὃν ἀνέδειξε βραδύτερον καὶ πληρεξούσιον αὑτῆς ὑπουργὸν κατ᾿ ἀρχὰς παρὰ τῇ αὐλῇ τῆς Βιέννης καὶ ἔπειτα, τῷ 1688, εἰς τὰς μεγάλας διαπραγματεύσεις αἵτινες ἐγένοντο τότε εἰς Κάρτ λοβιτζ καὶ ἐπήγαγον τὴν συνομολόγησιν τῆς ἀπὸ τῆς πόλεως ταύτης ὀνομασθείσης περιφήμου συνθήκης πρὸς τὴν γερμανικὴν αὐτοκρατορίαν καὶ τοὺς συμμάχους αὐτῆς Ἑνετοὺς, Πολωνοὺς καὶ ῾Ῥώσους. Ἔκτοτε μέχρι τῆς ἐπαναστάσεως ἀείτ ποτε μὲν τὸ ἀξίωμα τοῦ μεγάλου διερμηνέως ἀπεδίδετο εἰς Ἕλληνας, ἐκ διαλειμμάτων δὲ ἀνεδεικνύοντο οὗτοι καὶ πληρεξούσιοι τῆς Υ. Πύλης ὑπουργοί. Οὕτως ὁ μὲν Ἰωάννης Μαυροκορδάτος, εἷς τῶν υἱῶν τοῦ ᾿Αλεξάνδρου, παρέστη ὡς πληρεξούσιος ὑπουργὸς κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις τῆς εἰς Πασσάροβιτζ συνομολογηθείσης εἰρήνης τῷ 1718, ὁ δὲ ᾿Αλέξανδρος Κωνσταντίνου Μουρούζης διετέλεσε πληρεξούσιος ὑπουργὸς κατὰ τὰς διαπραγματεύσεις τὰς διεξαχθείσας πρὸς καταρτισμὸν τῶν ἐν Σιστοβίῳ καὶ ἐν Ἰασίῳ συνθηκῶν μετὰ τῆς Ῥωσίας καὶ τῆς Αὐστρίας, τῷ 1791 καὶ 1792.
Ἀλλὰ παρεκτὸς τῶν ἀξιωμάτων τούτων ἀπεδόθη μετ᾿ οὐ πολὺ εἰς τοὺς Ἕλληνας καὶ ἡ τοῦ στόλου μεγάλη διερμηνεία, δι' ἧς διεξήγοντο αἱ σχέσεις τοῦ ἀρχιναυάρχου μετὰ τῶν νήσων καὶ τῶν παραλίων τοῦ Αἰγαίου πελάγους. Τὸ δὲ ἔτι σπου· δαιότερον ἐπετράπησαν προςέτι εἰς τοὺς Ἕλληνας αἱ ἡγεμονίαι τῆς Βλαχίας καὶ τῆς Μολδαυΐας. Μέχρι τοῦ τέλους τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος αὐθένται τῶν δύο τούτων ὑποτελῶν τῇ Ὑψηλῇ Πύλη παριστρίων χωρῶν προεχειρίζοντο συνήθως ἄρχοντες ἰθαγενεῖς. ᾿Αλλὰ τότε ἡ τουρκική κυβέρνησις, δυςπιστήσασα πρὸς τοὺς ἐγχωρίους, ἐνόμισεν ὅτι ἀσφαλέστερον θέλει ἄρξει τῶν ἡγεμονιῶν ἐκείνων ἐὰν ἀναθέσῃ τὴν διοίκησιν αὐτῶν εἰς τοὺς Ἕλληνας · καὶ ἀπὸ μὲν τοῦ 1710 ὡς πρὸς τὴν Μολδαυΐαν, ἀπὸ δὲ τοῦ 1716 ὡς πρὸς τὴν Βλαχίαν μέχρι τοῦ 1821 , οἱ πλεῖ στοι τῶν ἡγεμόνων τῶν δύο τούτων χωρῶν ἀνεδείχθησαν ἐκ τῶν προδιατελεσάντων μεγάλων διερμηνέων. Οἱ Ἕλληνες οὗτοι αὐθένται τῆς Βλαχίας καὶ τῆς Μολδαυΐας ἐκάλουν παρ' ἑαυτοῖς τοὺς συγγενεῖς, τοὺς φίλους, καὶ δι᾿ αὐτῶν ἐκυβέρνων τὰ τῶν χωρῶν ἐκείνων πράγματα, ἀπονέμοντες αὐτοῖς τὰ ἐπιχώρια ἀξιώματα τῶν σπαθαρίων, τῶν ποστελνίκων, τῶν χατμάνων, τῶν βορνίκων καὶ ἄλλα τοιαῦτα. Οἱ ἄρχοντες οὗτοι μετὰ τὴν λῆξιν τῆς ἀρχῆς τοῦ ἡγεμόνος ἐπανήρχοντο συνήθως εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἵνα κατόπιν εἴτε μετὰ τοῦ αὐτοῦ ἡγεμόνος εἴτε μετὰ ἑτέρου ἀνακτήσωσιν αὖθις τὰς προτέρας λειτουργίας. Τοιουτοτρόπως κατηρτίσθη ἐν τῇ βασιλευούσῃ ταύτη τοῦ κράτους πολυάριθμος ἀνθρώπων τάξις, οἵτινες ἐκ τῶν διαφόρων ἑλληνικῶν χωρῶν καταγόμενοι καὶ εἰς τὸ στάδιον τοῦτο ἀπὸ πατρὸς εἰς υἱὸν ἐπιδιδόμενοι , ἐκλήθησαν Φαναριῶται , διότι κατῴκουν εἰς τὴν συνοικίαν τῆς Κωνσταντινουπόλεως τὴν ὀνο μαζομένην Φανάριον, ἐν ᾗ ἕδρευον ἔκτοτε τό τε οἰκουμενικὸν πατριαρχεῖον καὶ ὁ ἀνώτατος κλῆρος. Ἐννοεῖται ὅτι, κατόπιν τῶν ἡγεμόνων ἐκείνων καὶ τῶν ἄλλων δημοσίων λειτουργῶν, ἤρχισαν πρωϊμώτατα νὰ συῤῥέωσιν εἰς Βλαχίαν καὶ εἰς Μολδαυΐαν πανταχόθεν τῶν ἑλληνικῶν χωρῶν ἀπειράριθμοι ἄλλοι ὁμογενεῖς, τὸ μὲν ἵνα ζητήσωσιν αὐτόθι τύχην ἐκ τῆς ἐμπορίας καὶ τῆς βιομηχανίας, τὸ δὲ ἵνα ἀποφύγωσι τὴν ἀφόρητον τυραννίαν τῆς τουρκικῆς κυβερνήσεως. Ἐντεῦθεν αἱ δύο ἐκεῖναι μεγάλαι καὶ πλούσιαι χῶραι ἀπέβησαν τοῦ καιροῦ προϊόντος ἀποικίαι ἑλληνικαὶ, οἷαι ἦσαν τὸ πάλαι ἡ Σικελία καὶ ἡ κάτω Ἰταλία, ἡ Κυρηναϊκὴ, τὰ παράλια τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας καὶ βραδύτερον πᾶσα ἡ μικρὰ ᾿Ασία, ἡ Συρία καὶ ἡ Αἴγυπτος. Ἔτι ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τῆς 18 ἑκατονταετηρίδος ὁ Ἀθηναῖος ἱερομόναχος Παρθένιος ὁμιλῶν περὶ τοῦ Νικολάου Μαυροκορδάτου, τοῦ κατ᾿ ἀρχὰς ἐν Μολδαυΐᾳ καὶ ἔπειτα ἐν Βλαχίᾳ ἡγεμονεύσαντος, ἔλεγε˙ « Τὴν δὲ τῶν Οὐγγροβλάχων γῆν ἀποικίαν ῾Ελλήνων οὐκ ἐποιήσατο, γυμνασίοις τε καὶ ἐλευθέροις κοσμήσαςμαθήμασιν, ἅπερ καίτοιγε πρότερον ὄντα ἐπὶ ποσὶν, ἀλλ᾽ οὖν οἰκονομικῶς ὅσῳ ζήλῳ πολλαπλασιάσας τὸ τάλαντον πολλῷ τῷ μέτρῳ ἐπηύξησεν ; » Ἔκτοτε δὲ ἐπὶ ὅλην ἑκατονταετηρίδα αἱ χῶραι αὗται ὑπὸ Ἑλλήνων κυβερνώμεναι, καὶ δι' Ἑλλήνων τὸ πλεῖστον διοικούμεναι καὶ ἐν μέρει οἰκούμεναι , καὶ διὰ σχολῶν ἑλληνικῶν παιδαγωγούμεναι, ἐπὶ τοσοῦτον ἐξελληνίσθησαν, ὥςτε καὶ αὐτοὶ οἱ ἐπιφανέστατοι τῶν ἰθαγενῶν οἱ ῾Ῥακοβίτσαι, οἱ Γκίκαι , οἱ Στοῦρζαι, οἱ Φιλιππέσκοι , οἱ Μπαλλιάνοι, οἱ Φλωρέσκοι, οἱ Κορνέσκοι, οἱ Μπραγκοβᾶνοι , οἱ Γκολέσκοι, οἱ Μπάλσαι, οἱ Βακαρέσκοι τὴν ἑλληνικὴν ὡς ἰδίαν ἐλάλουν καὶ ἔγραφον.
Τὸ ἔργον καθ᾽ ἑαυτὸ θεωρούμενον ὑπῆρξε βεβαίως ἀξιομνημόνευτον καὶ παρέχει νέαν καὶ χαρακτηριστικωτάτην ἀπόδειξιν τῆς ἀποδημητικῆς ῥοπῆς καὶ τῆς ἀφομοιωματικῆς δυνάμεως τοῦ ἔθνους ἡμῶν. Τὸ ἔθνος τοῦτο, ἀναγκασθὲν νὰ ὑποκύψῃ εἰς τὸν σκληρότατον τῶν ζυγῶν, εὗρεν ἐν τούτοις τὸν τρόπον νὰ διαπαιδαγωγήσῃ τὴν ἀμείλιχον ἐκείνην τυραννίαν καὶ διὰ τῆς συνδρομῆς αὐτῆς νὰ κατακτήσῃ δύο νέας χώρας. Ἀλλὰ ὡς πρὸς τὰ μόνιμα πολιτικὰ καὶ ἐθνικὰ τῆς μητροπόλεως αὐτοῦ συμ-΄ φέροντα, τὸ κατόρθωμα ἀπέβη ἐπὶ τέλους ἐπιβλαβές. Ἤδη κατὰ τὰς πρώτας τῆς κατακτήσεως ἑκατονταετηρίδας πολυάριθμοι Ἕλληνες φεύγοντες τὴν τουρκικὴν τυραννίαν καὶ ἐπιζητοῦντες τύχην βελτίονα εἶχον ἀποδημήσει εἰς τὴν ἀλλοδαπὴν, οἱ πλεῖστοι εἰς τὴν Ἰταλίαν. Πρῶτοι οἱ λόγιοι, ὧν ἤδη προεμνημονεύσαμεν, καὶ συγχρόνως μετ᾿ αὐτῶν οὐκ ὀλίγοι πολιτικοὶ καὶ στρατιωτικοὶ ἄρχοντες ἐκ Πελοποννήσου, ἐκ τῆς Στερεᾶς Ἑλλάδος, τῆς Εὐβοίας, τῆς ᾿Αλβανίας, τῆς Κύπρου, τῆς Ῥόδου, τῆς Κρήτης. Οἱ ἄνδρες οὗτοι δὲν ἀπήρχοντο μόνοι, ἀλλὰ μετὰ συγγενῶν, φίλων, ἀκολούθων· τὸ δὲ παράδειγμα αὐτῶν, ἐπιδημικὸν γενόμενον, παρέσυρε καὶ τότε καὶ βραδύτερον χιλιάδας καὶ μυριάδας φυγάδων. Εἰς τούτους προςθετέον τοὺς βιαίως ἢ ἑκουσίως ἐξισλαμισθέντας. Ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν εἶναι δύσκολον νὰ ὁρισθῇ ἀκριβῶς· ἀλλ᾽ ἐὰν ἀναλογισθῶμεν ὅτι ἐπὶ 200 ἔτη ἡ γενιτσαρικὴ στρατιὰ συνέκειτο κατὰ μέσον ὅρον ἐξ 20,000 ἀνδρῶν, ὅτι πάντες οὗτοι ἐγεννῶντο χριστιανοὶ , καὶ ὅτι ἡ ἐν αὐτοῖς ἀναλογία τῶνἙλλήνων δὲν ἦτο μικρὰ, ἀνάγκη νὰ παραδεχθῶμεν ὅτι χάριν μόνης ἐκείνης τῆς στρατιᾶς ἡ τουρκική κυβέρνησις ἀφήρπασεν ὑπέρογκον Ἑλλήνων ἀριθμόν. Ἐνῷ δὲ οὕτως εἶχον τὰ πράγματα, αἴφνης ἀνεώχθη νέον καὶ ἐπαγωγότατον ἀποδημίας στάδιον. Δυςαρίθμητοι Ἕλληνες συνέῤῥευσαν οὐ μόνον εἰς Βλαχίαν καὶ Μολδαυΐαν, ἀλλὰ καὶ εἰς τὴν γείτονα αὐτῶν Οὑγγαρίαν, ὅπου πολυαρίθμους ἵδρυσαν κοινότητας· ἀφ᾽ ἑτέρου δὲ, μάλιστα ἀπὸ τῶν μέσων τῆς παρελή θούσης ἑκατονταετηρίδος, καὶ εἰς ῾Ρωσίαν, ὅπου προθύμως ἐφιλοξένει αὐτοὺς ἡ κυβέρνησις τὸ μὲν ἵνα παράσχῃ αὐτοῖς ἀνακούφισίν τινα ἕνεκα τῶν δεινῶν ὅσα ὑπέστησαν ἐκ τῶν ἐπαναστάσεων, αἵτινες ὑποκινηθεῖσαι ἢ ἐμψυχωθεῖσαι ὑπὸ τῆς Ῥωσίας, ἀπέτυχον, τὸ δὲ ἵνα κατοικίσῃ δι᾿ αὐτῶν τὰς ἐρήμους μεσημβρινὰς αὐτῆς χώρας. ᾿Αλλ᾽ ὁποῖον ὑπῆρξε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ νέου τούτου ἀποδημητικοῦ πυρετοῦ τῆς ἑλλη νικῆς φυλῆς ; Πάντες οἱ εἰς τὴν Ἰταλίαν, τὴν Ουγγαρίαν καὶ τὴν ῾Ρωσίαν καταφυγόντες, ἢ ἀπέβαλον πρὸ καιροῦ ἢ ὁσημέραι ἀποβάλλουσι τήν τε πάτριον γλῶσσαν καὶ τὸ πάτριον φρόνημα. Τὴν αὐτὴν δὲ τύχην ἔλαβον καὶ ὅσοι ἐπὶ μίαν καὶ ἐπέκεινα ἑκατονταετηρίδα δὲν ἔπαυσαν συῤῥέοντες εἰς Βλαχίαν καὶ Μολδαυΐαν. Ἐπὶ τέλους τὸ ἔργον τοῦ ἐξελληνισμοῦ τῶν δύο τούτων χωρῶν ἀνετράπη᾿ ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τῆς ἑλληνικῆς ἐπαναστάσεως ἡ κυβέρνησις αὐτῶν ἀπεδόθη εἰς τοὺς ἰθαγενεῖς · τὸ αἴσθημα τῆς ῥωμουνικῆς ἐθνότητος ἀνεζωπυρήθη˙ ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα ἀπεβλήθη, οἱ δὲ παραμείναντες αὐτόθι Ἕλληνες, εἰς πολλὰς μυριάδας συμποσούμενοι, κατήντησαν νὰ ταὐτίσωσι τὴν ἰδιότητα καὶ τὰ συμφέροντα αὑτῶν μετὰ τῶν συμφερόντων καὶ τῆς ἰδιότητος τοῦ ἰθαγενοῦς φύλου. Τὸ δεινότατον εἶναι , ὅτι πᾶσα αὕτη ἡ ἔμφυτος πρὸς τὰ ἔξω ὁρμὴ τοῦ ἔθνους ἐξακολουθεῖ μέχρι τινὸς καὶ σήμερον. Οὐδὲ θέλομεν μακρυνθῆ πολὺ τῆς ἀληθείας ἀξιοῦντες, ὅτι ἀπὸ τῆς ἱδρύσεως τοῦ βασιλείου τῆς Ἑλλάδος διακόσιαι περίπου χιλιάδες Ἑλλήνων ἐσκορπίσθησαν εἰς τὰ τετραπέρατα τῆς οἰκουμένης. Δὲν λέγομεν ὅτι οἱ ἀπόδημοι, οἵ τε ἀρχαιότεροι καὶ οἱ νεώτεροι , ἐλησμόνησαν τὴν πατρίδα. ᾿Απεναντίας πλεῖστοι ἐξ αὐτῶν, ἐπί τε τῆς τουρκοκρατίας καὶ μετὰ τὴν μερικὴν ἀνάκτησιν τῆς ἐλευθερίας, ἔπραξαν καὶ πράττουσι πολλὰ ὑπὲρ τοῦ ἔθνους. ᾿Ανάγκη ὅμως νὰ ἐπαναλάβωμεν ἐνταῦθα ὅ, τι ἐξ αὐτῆς τῆς ἀρχῆς τοῦ Ἐπιλόγου τούτου εἴπομεν· ὁσηδήποτε καὶ ἂν ἦναι ἡ παιδεία καὶ ἡ ἄλλη τοῦ ἔθνους ἐπίδοσις, ἀδύνατον νὰ μεγαλουργήσῃ ἄνευ ἀποχρῶντός τινος πληθυσμοῦ· αἱ δὲ ἀθρόαι ἀποδημίαι παραδόξως ἠλάττωσαν καὶ ἐλαττοῦσι τὸ πλῆθος τῶν Ἑλλήνων, οἷς ἀπολείπεται τὸ ἔργον τοῦ συντηρεῖν τὴν πατρίδα καὶ ἀμύνεσθαι ὑπὲρ αὐτῆς. Ἰδίως δὲ τοῦτο συνέβη παρ᾿ ἡμῖν καθ' ὅλον τῆς τουρκικῆς τυραννίας τὸ διάστημα.
᾿Αλλ᾽ ἐπανερχόμεθα εἰς τοὺς Φαναριώτας. Πολλὰ ἐῤῥέθησαν καὶ ἐγράφησαν περὶ τῆς ἀκαίρου καὶ ἀτόπου ὑπεροψίας αὐτῶν, περὶ τῆς πτωχαλαζονίας καὶ περὶ τῆς ἀκορέστου φιλαρχίας, ἥτις δὲν ἐδίσταζε νὰ καταφεύγῃ εἰς πᾶν εἶδος ῥᾳδιουργίας καὶ συκοφαντίας ἵνα ὑποσκελίσῃ τοὺς ἀντιπάλους. ᾿Αλλ᾿ ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι ἐξηγόραζον τὰς κακίας ταύτας διὰ πολλῶν προτερημάτων, διὰ πολλῶν ὑπὲρ τοῦ ἔθνους ὑπηρεσιῶν ἅμα καὶ θυσιῶν. Ὡς ἐκ τῆς ἀνατροφῆς ἣν ἐλάμβανον, διεκρίνοντο ἐπὶ λεπτότητι τρόπων καὶ ἐπὶ παιδείᾳ · ἐν δὲ τῇ μεγάλῃ διπλωματικῇ σχολῇ ἐν ᾗ ἐπὶ 150 ἔτη δὲν ἔπαυσαν διαπλαττόμενοι, οὐκ ὀλίγοι ἐξ αὐτῶν ἐκτήσαντο ἐξαίρετον πεῖραν καὶ δεξιότητα. Ωφελούμενοι ἐκ τῆς ἐπιῤῥοῆς ἣν ἤσκουν φυσικῷ τῷ λόγῳ ἐπὶ τῶν κρατούντων, ἀνεδείχθησαν ἐκ διαλειμμάτων πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως χρήσιμοι εἰς τὸ ἔθνος. Πολλοὶ ἐπεμελήθησαν τῆς δημοσίας παιδεύσεως, εἴτε νέα συστήσαντες διδακτήρια, εἴτε τὰ προϋπάρχοντα τελειώσαντες καὶ προικοδοτήσαντες. Πολλοὶ ἀπήλλαξαν ἰδιώτας καὶ πόλεις καὶ χώρας ὅλας ἀπὸ τῶν δεινοτάτων ἐπηρειῶν. Ὁ Παναγιώτης Νικούσης καὶ ὁ ᾿Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος, ἀντιπαλαίσαντες ἐπιτηδείως κατὰ τῶν ἰσχυρῶν ἀντιπροςώπων τῆς Γαλλίας καὶ τῆς Αὐστρίας, διέσωσαν τὰ πάτρια τῶν Ἑλλήνων δίκαια ἐπὶ τοῦ Ἁγίου Τάφου. Ὁ Μαυρογένης καὶ ὁ Χαντζερὴς ἀπέτρεψαν τῷ 1770 καὶ 1787 ἀπὸ τῆς νήσου τῶν Ψαρῶν τὸν κίνδυνον τοῦ νὰ ἴδῃ τὰ γενναῖα αὐτῆς τέκνα ἀποικιζόμενα ὑπὸ τῆς τουρκικῆς κυβερνήσεως εἰς τὴν μικρὰν Ασίαν καὶ ἀλλαχοῦ. Ἄλλοι ἐγένοντο θύματα τῶν ἐπαναστατικῶν κινημάτων τῆς παρελθούσης ἑκατονταετηρίδος, οἷον ὁ ἡγεμὼν Μολδαυΐας Ἰωάννης Καλλιμάχης καὶ ὁ μέγας διερμηνεὺς Νικόλαος Σοῦτσος· ἡ τῶν ὑπονοιῶν τῆς τουρκικῆς κυβερνήσεως, οἷον οἱ ἀδελφοὶ Δημήτριος καὶ Παναγιωτάκης Μουρούζης. Ὅτε δ᾽ ἐξεῤῥάγη ὁ μέγας ἀγὼν ὁ μὲν ᾿Αλέξανδρος Ὑψηλάντης δὲν ἐδίστασε νὰ ἀναλάβῃ τὴν εὐθύνην τῆς ἀρχηγίας αὐτοῦ, ὁ δὲ τῆς Μολδαυΐας ἡγεμὼν Μιτ χαὴλ Σοῦτσος προθύμως μετὰ τοῦ Ὑψηλάντου συνέπραξε, πολλοὶ δὲ ἄλλοι ἐθανατώθησαν προεξάρχοντος τοῦ καλοῦ κὰ γαθοῦ Κωνσταντίνου Μουρούζη.
Ἀλλ᾿ ὅσα καὶ ἂν ἔπραξεν ἡ ἐκκλησία, ὅσα καὶ ἂν ἔπραξαν οἱ ἄνδρες οἱ οὕτως ἢ ἄλλως ἀναμιχθέντες εἰς τὰ πολιτικὰ τῆς τουρκικῆς δυναστείας πράγματα, ἡρωϊκώτατον ἰδίως ἀνεδείχθη τὸ ἔθνος αὐτὸ, ἤτοι ἡ μεγάλη τῶν Ἑλλήνων ὁμὰς, οἵτινες διαγαγόντες ἐπὶ τέσσαρας ἑκατονταετηρίδας βίον ταλαίπωρον, ἐν ἀδιαλείπτοις κακουχίαις καὶ καταπιέσεσι , καὶ συνεχῶς σχεδὸν ἐπαναστατοῦντες, διέσωσαν ἀλώβητον τὴν γλῶσσαν, τὴν θρησκείαν, τὴν ἐθνότητα καὶ τὰς περὶ ἀγαθωτέρου μέλλοντος ἀκραδάντους πεποιθήσεις. Ἀπὸ τῆς ἁλώσεως τῆς Κωνσταντινουπόλεως κυριώτατον τοῦ ἔθνους ὁρμητή ριον ἐγένοντο αὖθις αἱ χῶραι ἐν αἷς πάλαι ποτὲ ἐκλεΐσθη καὶ ἤκμασεν· ἡ Πελοπόννησος, ἡ λεγομένη Στερεὰ Ἑλλὰς, ἡ Ἤπει ρος, ἡ Θεσσαλία, ἡ Μακεδονία, ἡ Κρήτη καὶ αἱ ἄλλαι τοῦ Αἰγαίου πελάγους νῆσοι. Ἡ μικρὰ ᾿Ασία κατεκλύσθη ὑπὸ τῶν Τούρκων, ὁ δὲ αὐτόθι κατὰ τὸν μέσον αἰῶνα τοσοῦτον ἰσχυρὸς καὶ λαμπρὸς ἀναδειχθεὶς Ἑλληνισμὸς, περιεστάλη ἤδη εἰς μόνα τὰ παράλια, καὶ μόλις ἠδύνατο νὰ ἀναπνεύσῃ πιεζόμενος ὑπὸ τοῦ ἐπικαθημένου εἰς τὸν τράχηλον αὑτοῦ ἐφιάλτου. Ἡπολιτικὴ τοῦ μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ ἑστία ἐγένετο μητρόπολις τῆς τουρκικῆς τυραννίας · ὥςτε ἡ ζωὴ καὶ ἡ ἐνέργεια τοῦ ἔθνους συνεπυκνώθη αὖθις κυριώτατα εἰς τὰ ἀρχαῖα ἐκεῖνα αὐτοῦ ὁρμητήρια ἐν οἷς, ὅπως καὶ κατὰ πάσας τὰς εὐρωπαϊκὰς τοῦ τουρκικοῦ κράτους χώρας, οἱ ὀσμανίδαι διετέλεσαν ἀνέκαθεν μειονοψηφοῦντες. Ἐνταῦθα δὲ τὸ ἔθνος τοῦτο ἀνέδειξεν ἀρετὰς͵ οἷας καὶ ὅσας οὐδὲν τῶν ἐπὶ γῆς δυναστευθέντων ἐθνῶν. Οὐδέποτε ἔστερξε τὴν ἐπιβληθεῖσαν αὐτῷ τυραννίαν καὶ οὐδέποτε ἔπαυσεν ἐξεγειρόμενον. Κατεβάλλετο μὲν πάντοτε καὶ ὑπέκυπτὲν εἰς συμφορὰς ἀνηκέστους, ἀλλ᾽ αἱ ἀδιάκοποι καὶ αἱματόφυρτοι αὗται ἀποτυχίαι δὲν ἴσχυσαν ποτὲ νὰ ἐκριζώσωσιν ἀπὸ τὰ μύχια τῆς καρδίας αὑτοῦ τὸν πόθον νέων κατὰ τῆς ὀσμανικῆς κυριαρχίας ἀγώνων. Οἱ ἐν Κωνσταντινουπόλει , κλῆρος καὶ ἄρχοντες, ὑπηρέτουν βεβαίως ἐκ διαλειμμάτων τὰ ἐθνικὰ συμφέροντα, καὶ ἴσως ἄνευ αὐτῶν ἤθελε διακινδυνεύσει αὐτὴ τοῦ ἔθνους ἡ ὕπαρξις˙ πολλάκις δὲ ἐξετίθεντο εἰς δεινὰς τιμωρίας καὶ πάντοτε ἐγίνωσκον ἐπικρεμάμενον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς αὐτῶν τὸ ξίφος τοῦ Δαμοκλέους. Ὅπωςδήποτε ὅμως, ἐν ὅσῳ ἔζων ἀπελάμβανον σχετικήν τινα εὐζωΐαν. Ἀλλὰ πῶς νὰ μὴ πονέσωμεν τὰς σιδηρᾶς ἐκείνας γενεὰς, αἵτινες ἐπὶ ἑκατονταετηρίδας ὅλας κατεδικάσθησαν ἀλληλοδιαδόχως εἰς τὴν τύχην, ἢ τοῦ ἀπεγνωκότος ἐπαναστάτου ἢ τοῦ σπαίροντος θύματος, ἢ τοὐλάχιστον τοῦ ἀσπόνδου συνωμότου· καὶ πῶς νὰ μὴ θαυμάσωμεν τοὺς προπάτορας ἐκείνους, οἵτινες ἐν τῷ μέσῳ τηλικούτων συμφορῶν εὗρον καιρὸν καὶ τρόπον νὰ δημιουργήσωσι τὰς βιομηχανικὰς, τὰς ἐμπορικὰς, τὰς πολε μικὰς δυνάμεις δι᾽ ὧν ἐπὶ τέλους κατίσχυσαν ἐν μέρει τοῦ ἀν· τιπάλου. Ἡ μεγάλη αὕτη τοῦ ἔθνους ὁμὰς ὑποδιῃρεῖτο πάλιν εἰς δύο διακεκριμένας ἀπ᾿ ἀλλήλων τάξεις˙ πρῶτον τοὺς κλέφτας καὶ τοὺς ἁρματωλούς· δεύτερον, τοὺς γεωργοὺς, τοὺς βιομηχάνους, τοὺς ἐμπόρους, τοὺς ναυτίλους. Οἱ κλέφται καὶ οἱ αρματωλοὶ, συγκείμενοι ἐκ τῶν μᾶλλον ἀρειμανίων καὶ μᾶλλον ἀτι· θάσσων ἀνδρῶν, οὐδέποτε ὑπέκυψαν εἰς τὸν τουρκικὸν ζυγὸν καὶ ἀδιαλείπτως διετέλεσαν κατὰ τῆς ξενικῆς τυραννίας πολεμοῦντες. Τὸν περὶ στρατολογίας καὶ ὑπηρεσίας τῶν κλεφτῶν τούτων ἄγραφον νόμον, συγκεφαλαιοῖ κάλλιστα τὸ ἀκόλουθον δημῶδες ἆσμα˙ Μάνα σοῦ λέω δὲν μπορῶ τοὺς Τούρκους νὰ δουλεύω, Δὲν εἰμπορῶ, δὲν δύναμαι , ἐμάλλιασ᾽ ἡ καρδιά μου. Θὰ πάρω τὸ ντουφέκι μου νὰ πάω νὰ γένω κλέφτης, Νὰ κατοικήσω ἐς τὰ βουνὰ καὶ ᾿ς ταῖς ' ψηλαῖς ῥαχούλαις, Νἄχω τοὺς λόγγους συντροφιά , μὲ τὰ θεριὰ κουβέντα, Νἄχω τὰ χιόνια γιὰ σκεπὴ, τοὺς βράχους γιὰ κρεββάτι, Νἄχω μὲ τὰ κλεφτόπουλα καθημερνὸ ῾λημέρι . Θὰ φύγω, μάνα, καὶ μὴν κλαῖς, μὸν ᾿δό μου τὴν εὐχή σου, Κ᾿ εὐχήσου με, μανούλα μου, Τουρκους πολλοὺς νὰ σφάξω. Οἱ δ᾽ ἁρματωλοὶ ἐλογίζοντο μὲν ὄντες ἐν τῇ τουρκικῇ ὑπη ρεσίᾳ πρὸς διατήρησιν τῆς δημοσίας τάξεως καὶ περιστολὴν τῆς ληστείας ἐν ταῖς ἑλληνικαῖς ἐπαρχίαις, ἀλλὰ πράγματι διῆγον βίον ὀλίγον τοῦ βίου τῶν κλεφτῶν διαφέροντα. Πολλάκις ἐπανίσταντο˙ καὶ τότε ἐγίνοντο κλέφται˙ πολλάκις κατη νάγκαζον τοὺς Τούρκους νὰ ἀποδώσωσιν εἰς αὐτοὺς τὰς ἐπαρχίας των· καὶ τότε ἐγίνοντο πάλιν ἁρματωλοί. Ἐντεῦθεν εἰς τὰ δημώδη ᾄσματα αἱ δύο ἐπωνυμίαι ἀναφέρονται πάντοτε σχεδὸν ἐκ παραλλήλου καὶ ἀποδίδονται εἰς τὸ αὐτὸ πρόςωπον. ὁ ὄλυμπος κι᾿ ὁ Κίσσαβος, τὰ δυὸ βουνὰ, μαλώνουν. Γυρίζει τότ᾽ ὁ Ολυμπος καὶ λέγει τοῦ Κισσάβου · Μὴ μὲ μαλώνης, Κίσσαβε, κονιαροπατημένε ! Ἐγὼ εἶμ᾿ ὁ γέρος Ολυμπος, ἐς τὸν κόσμον ξακουσμένος Εχω σαράντα δυὸ κορφαῖς , ἐξήντα δυὸ βρυσούλαις· Πᾶσα βρύσι καὶ φλάμπουρον, παντοῦ κλαδὶ καὶ κλέφτης, Καὶ ᾿ς τὴν 'ψηλή μου τὴν κορφὴ ἀετὸς εἶν᾿ καθισμένος, Καὶ εἰς τὰ ᾿νύχια του κρατεῖ κεφάλ᾽ ἀνδρειωμένου. • Κεφάλι μου, τί ἔκαμες κ᾿ εἶσαι κριματισμένον ;• Φάγε, πουλί, τὰ νιάτα μου, φάγε καὶ τὴν ἀνδρειά μου, • Νὰ κάμης πῆχυ τὸ φτερὸ , καὶ σπιθαμὴ τὸ νύχι . » ᾿Σ τὸν Λοῦρον, ἐς τὸ Ξερόμερον, ἁρματωλὸς ἐστάθην, » ᾿Σ τὰ Χάσια καὶ᾽ς τὸν ὅλυμπον δώδεκα χρόνους κλέφτης, • Εξήντ᾽ ἀγάδες ᾿σκότωσα κ᾿ ἔκαψα τὰ χωριά τους » Κι᾿ ὅσους ᾿ς τὸν τόπον ἄφησα, καὶ Τούρκους, κι᾿ Αρβανίταις, • Εἶναι πολλοὶ, πουλάκι μου, καὶ μετρημὸ δὲν ἔχουν. » Πλὴν ἦλθε κ᾿ ἡ ἀράδα μου, ἐς τὸν πόλεμον νὰ πέσω. »
᾿Αλλὰ τίς Ἕλλην δὲν γνωρίζει τὰ ἀναρίθμητα ᾄσματα ὅσα παρήγαγον ὁ βίος καὶ οἱ ἄθλοι τῶν κλεφτῶν καὶ τῶν ἁρματωλῶν ; Ποτὲ ποίησις δὲν ὑπῆρξεν ὑψηλοτέρα˙ καὶ ποτὲ δὲν ὕμνησε μείζονα καρτερίαν καὶ ἀφοσίωσιν. Οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ γινώσκοντες τίνα βασανιστήρια τοὺς περιέμενον ἐὰν συνελαμβάνοντο, προετίμων πάντοτε νὰ σκοτωθῶσιν᾿ ἀλλ᾽ ἐνίοτε συνέβαινεν εἰς αὐτοὺς τὸ μέγα δεινὸν τοῦ νὰ περιπέσωσι ζωντανοὶ εἰς χεῖρας τῶν Τούρκων· καὶ τότε εἶναι ἀκατανόητον μετὰ ποίου φρονήματος ὑφίσταντο τὰς φοβερωτέρας τῶν στρεβλώσεων. Σφυροκοπούμενοι , σουβλιζόμενοι ἢ ζωντανοὶ λεπιζόμενοι , δὲν ἐδάκρυον, δὲν ἐστέναζον, δὲν ἐπρόφερον λέξιν παρεκτὸς ἵνα ὑβρίσωσι καὶ περιφρονήσωσι τοὺς πασάδες καὶ τοὺς δημίους αὑτῶν.
Αἱ δὲ λοιπαὶ τοῦ ἔθνους τάξεις ἐπανίσταντο ἐκ διαλειμμάτων, κατεβάλλοντο πάντοτε, ἀλλ᾽ ἐν τῷ μεταξὺ εἰργάζοντο ἵνα ἀνακτήσωσι δυνάμεις πρὸς νέας ἐπαναςάσεις καὶ νέας συμφοράς. Ὁ σουλτὰν Μεχμέτης δὲν εἶχεν εἰςέτι ἐγκατασταθῆ ἐν τῇ κατακτηθείση ὑπ᾿ αὐτοῦ Κωνσταντινουπόλει, ἡ Πελοπόννησος κατείχετο ἔτι ὑπὸ τῶν ἀδελφῶν τοῦ Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, ὅτε μεγάλη εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐγένετο ἐνέργεια μεταξὺ Ἴστρου καὶ Ἰσθμοῦ πρὸς ἐξέγερσιν τῶν χριστιανῶν. Τοῦτο γινώσκομεν θετικῶς ἐκ τοῦ ποιήματος τοῦ ἐπιγραφομένου μὲν θρῆνος τῆς Κωνσταντινουπόλεως, γραφέντος δὲ ὀλίγους μετὰ τὴν ἅλωσιν μῆνας. Ὁ ποιητὴς αὐτοῦ ἦτο ἀπόστολος μεγάλου τινὸς ἐθνικοῦ καὶ τακτικῶς ὠργανωμένου κινήματος ἀπὸ τῆς Βουλγαρίας καὶ τῆς Βοσνίας μέχρι τῶν ᾿Αθηνῶν, τῶν Θηβῶν, τῆς Ἄρτης καὶ τῶν Ἰωαννίνων. Ἐπισκεφθεὶς, καθ᾽ ἂς ἔλαβε διαταγὰς , ἁπάσας τὰς χώρας ταύτας, « πεζὸς καὶ καβαλάρης, » βεβαιοῖ ὅτι ἅπαντες οἱ ἐν αὐταῖς οἰκοῦντες χριστιανοὶ περιμένουσιν ἀνυπομόνως τὴν ἐξ Εὐρώπης ἐπικουρίαν·
Καὶ τότε νὰ συγκλίνουσιν οἱ ἔσω μὲ τοὺς ἔξω,
Νὰ γένη μοῦρτος μοχθηρὸς, ὡς οἱ πολλοὶ τὸ λέγουν. Ἐπικαλεῖται δ᾽ ἐπὶ τούτῳ τὴν ἐπέμβασιν τοῦ χριστιανικοῦ κόσμου, ὅπως δὲν ἔπαυσαν ἔκτοτε καὶ μέχρι τῆς σήμερον νὰ ἐπικαλῶνται αὐτὴν οἱ κάτοικοι τῆς Ἀνατολῆς, διότι συναισθάνονται , ὅτι ἄοπλοι καὶ ἀπαράσκευοι δὲν εἶναι δυνατὸν ἀφ᾿ ἑαυτῶν καὶ μόνων νὰ κατισχύσωσι τῆς συμπεπυκνωμένης καὶ διὰ τῆς ποικίλης φορολογίας πλουτούσης ξενικῆς δυναστείας. Πολλοὶ πολλάκις ἔψεξαν ἡμᾶς, διότι ἀείποτε ἐζητήσαμεν τὴν ἔξωθεν ἐκείνην ἐπικουρίαν. ᾿Αλλ᾽ ἐπράξαμεν καὶ πράττομεν τοῦτο διὰ τὴν πατροπαράδοτον ἡμῶν πεποίθησιν, ὅτι ἡμεῖς μὲν κεκτήμεθα δικαίωμα πρὸς τοῦτο ἀπαράγραπτον, ἡ δὲ Εὐρώπη ἔχει καθῆκον ἀναπόδραστον νὰ ἐπακούσῃ τῶν κραυγῶν ἡμῶν καὶ τῶν δεήσεων. Ἡ Εὐρώπη, καταλύσασα ἄνευ λόγου τὸ ἀνατολικὸν κράτος καὶ μηδὲν γενναῖον ἀντ᾿ αὐτοῦ ἱδρύσασα, ἐγένετο παραίτιος τῆς ὑπὸ τῶν Τούρκων καταδουλώσεως τῶν ὁμοθρήσκων αὐτῆς· ὅθεν ὀφείλει νὰ ἐπανορθώσῃ τὸ γενόμενον ἁμάρτημα, νὰ συντελέσῃ τοὐλάχιστον εἰς τὴν ἐπανόρ θωσιν αὐτοῦ. Ἔχει δὲ καὶ ἡ Εὐρώπη τὴν περὶ τοῦ καθήκοντος τούτου συνείδησιν · διότι ἐὰν οὐδέποτε ἐξετέλεσε τὴν εὐχὴν τοῦ ἀνωνύμου ποιητοῦ τοῦ θρήνου, εὐχὴν τοσάκις ἔκτοτε ἐπαναληφθεῖσαν, καὶ κατὰ τὴν παροῦσαν ἔτι στιγμὴν ἀπὸ τοῦ Ἴστρου μέχρι τοῦ Ταϋγέτου ὁμοθυμαδὸν ἐπαναλαμβανομένην, πολλάκις ὅμως ἐπολέμησε τοὺς Τούρκους τῇ συνδρομῇ τῶν χριστιανῶν. Ἐν τῇ 15, 16 καὶ 17 ἑκατονταετηρίδι , ἡ Ἑνετία, ἡ Νεάπολις, ἡ Ἱσπανία, ἡ Γαλλία ἐπανειλημμένως ἠγωνίσθησαν κατὰ τῆς ἡμισελήνου ἢ ἐμελέτησαν ν' ἀγωνισθῶσιν ἐν ταῖς ὑπὸ Ἑλλήνων κατεχομέναις χώραις , καὶ πάντοτε ἔβλεπον αὐτοὺς προθύμους νὰ δράξωσι τὰ ὅπλα. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι πάντοτε ἐπὶ τέλους ἐγκατέλειπον τοὺς συναγωνιστὰς ἐκείνους, ἀλλὰ μετ᾿ οὐ πολὺ εὕρισκον αὐτοὺς ἑτοίμους νὰ λησμονήσωσι τὰ παθήματα ἵνα ἐκ νέου ἐξεγερθῶσι .
Μετὰ τὴν ὑπὸ τῶν Τούρκων κατάλυσιν τῆς ἐν Πελοποννήσῳ ἀρχῆς τῶν ἀδελφῶν τοῦ Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, οἱ Ἕνετοὶ προβλέποντες ὅτι ὁ Μεχμέτης ἔμελλε νὰ ἐπιτεθῇ καὶ κατὰ τῶν ἐν τῇ χερσονήσῳ ταύτῃ κτήσεων αὐτῶν ( Κορώνης, Μεθώνης , Μάνης, Ναυπλίου, Ἄργους καὶ Μονεμβασίας ) ἤρξαντο πρῶτοι τῶν κατ᾿ αὐτοῦ ἐχθροπραξιῶν. Καὶ τότε ἀμέσως ἐκάλεσαν εἰς τὰ ὅπλα τοὺς Ἕλληνας τῆς Πελοποννήσου, ὑποσχόμενοι πᾶσαν συνδρομήν. Ἡ φωνὴ αὐτῶν εἰςηκούσθη˙ ἡ Σπάρτη καὶ οἱ Λακεδαιμόνιοι ἐπανέστησαν ὑπὸ τὸν Μιχαὴλ Ῥάλλην, οἱ ᾿Αρκάδες ὑπὸ τὸν Πέτρον Μπούαν. Πολλὰ δὲ ἐγένοντο γενναία ἔργα. ᾿Αλλ᾽ ἐπὶ τέλους ὁ Μιχαὴλ Γάλλης, συλληφθεὶς ἐν μάχῃ πεισματώδει, ἀνεσκολοπίσθη˙ 500 αἰχμάλωτοι σταλέντες εἰς Κωνσταντινούπολιν πάντες αὐτόθι ἐδιχοτομήθησαν. Αὐτὴ ἡ Χαλκὶς ἐκυριεύθη τῷ 1470 ὑπὸ τῶν Τούρκων μετὰ γενναίαν ἀντίστασιν Ἑνετῶν τε καὶ Ἑλλήνων, καθ᾽ ἣν καὶ αἱ γυναῖκες ἐκθύμως ἠγωνίσθησαν, διότι πολλὰ Ἑλληνίδων πτώματα εὑρέθησαν ἐπὶ τῶν ἐπάλξεων. Ὅτε δὲ τῷ 1479 συνωμολογήθη μεταξὺ Ἑνετῶν καὶ Τούρκων εἰρήνη, δι' ἧς παρεχωρήθη εἰς τοὺς τελευταίους τούτους ἡ Μάνη, ὁ Κορκόδειλος Κλαδᾶς ἐξηκολούθησε μόνος τὸν ἀγῶνα. Καὶ εἰςελάσας εἰς τὴν μέσην Μάνην κατέλαβε πλεῖστα αὐτῆς χωρία καὶ ὀχυρώματα, ἐκδιώξας τοὺς μωαμεθανοὺς φρουράρχους καὶ σουμπασίδας. Δὲν ἠδυνήθη ὅμως ν᾿ ἀνθέξῃ ἐπὶ μακρὸν εἰς τὰς πολλαπλασιασθείσας τῶν πολεμίων δυνάμεις καὶ ὑπεχώρησε διὰ θαλάσσης εἰς Νεάπολιν. بم Ἀλλὰ πάλιν μετ᾿ οὐ πολὺ τῷ 1484 ἐπῆλθε, τῇ συνδρομῇ τοῦ βασιλέως Φερδινάνδου, εἰς Ἤπειρον, προήλασε μέχρις Αὐλῶνος καὶ μέχρι τῶν ὀρέων τῆς Χειμάρας, κατετρόπωσε 3,000 πολεμίους τῇ συνδρομή 50 χριστιανικῶν χωρίων ἐπαναστάντων καὶ κατέλαβε τό τε φρούριον τῆς Χειμάρας καὶ τὸ τοῦ Παπάλου. Ὀλίγα μετὰ ταῦτα ἔτη, τῷ 1495, ὁ νέος καὶ φιλοπόλεμος βασιλεὺς τῆς Γαλλίας Κάρολος Η΄ ἀποφασίσας νὰ κατακτήσῃ μὲν τὴν Ἰταλίαν, νὰ καταλάβῃ δὲ τὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως θρόνον, ἐπεχείρησε συνεννοήσεις μετὰ τῶν χριστιανῶν τῆς ἀνατολῆς διὰ τοῦ ἀρχιεπισκόπου Δυῤῥαχίου, τοῦ Κωνσταντίνου ᾿Αριανίτου καὶ πολλῶν ἄλλων προὐχόντων. Μεγάλαι ἀποθῆκαι ὅπλων παρεσκευάσθησαν ἐν Δυῤῥαχίῳ · ἀπόστολοι δὲ τῆς Πελοποννήσου, τῆς Θεσσαλίας, τῆς Ἠπείρου, τῆς ᾿Αλβανίας καὶ τῶν σλαυϊκῶν ἐπαρχιῶν προςήρχοντο εἰς Ἑνετίαν καὶ εἰς ᾿Απουλίαν ἵνα κανονίσωσι τὸ κίνημα ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τῶν Γάλλων. Πέντε χιλιάδες Θεσσαλοὶ καὶ Ἠπειρῶται κατέλαβον τὴν Σκόδραν καὶ ἄλλα ἐπίκαιρα σημεῖα˙ οἱ Τοῦρκοι οἱ οἰκοῦν τες εἰς τὰ παράλια τῆς Ἰλλυρίας, τῆς Ἠπείρου, τῆς ᾿Ακαρνα νίας καὶ τῆς Μακεδονίας ὑπεχώρησαν εἰς τὰ μεσόγεια˙ τοσοῦτον δὲ τρόμον εἶχεν ἐμποιήσει ἡ θρυληθεῖσα ἄφιξις τοῦ Καρόλου Η' καὶ εἰς αὐτὸν τὸν Βαγιαζίτην, ὥςτε οὗτος ἡτοιμάσθη νὰ ἀσφαλίσῃ ἑαυτὸν ἀπερχόμενος ἐκ Βυζαντίου εἰς ᾿Ασίαν. Δυςτυχῶς οἱ Ἑνετοὶ καὶ ὁ Πάπας ἠνάγκασαν τὸν Κάρολον νὰ ἐκχωρήσῃ ἐκ τῆς Ἰταλίας, οἱ χριστιανοὶ τῆς ἀνατολῆς ἐγκατελείφθησαν εἰς τὴν τύχην αὑτῶν, ὁ δὲ Βαγιαζίτης ἐπὶ τῇ καταγ γελίᾳ τῶν Ἑνετῶν καὶ τοῦ Ἀλεξάνδρου δ΄ ἐπήνεγκε τιμωρίαν φοβερὰν εἰς τοὺς Ἕλληνας τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς Θεσσα λίας. Τὸ περίεργον εἶναι ὅτι μετ᾿ ὀλίγον ἡ Ἑνετία, προςβληθεῖσα ὑπὸ τοῦ σουλτάνου τούτου, προςεκάλεσε πάλιν τοὺς Ἕλληνας
εἰς ἐπανάστασιν, καὶ τὸ ἔτι παραδοξότερον ὅτι τινὲς τῶν ἐπαρχιῶν τῆς Πελοποννήσου ὑπήκουσαν εἰς τὴν πρόςκλησιν ταύτην, τῷ 1499. ᾿Αλλὰ τὸ ἐπιχείρημα ἀπέτυχε˙ πολυάριθμος δὲ ὀσμανικὸς στρατὸς εἰςβαλὼν εἰς τὴν χερσόνησον ἐδήωσε διὰ πυρὸς καὶ σιδήρου ἀπάσας τὰς κινηθείσας ἐπαρχίας.
Οὐδὲν ἦττον οἱ Ἕλληνες ἐπέμενον ἀγωνιζόμενοι, ἂν ὄχι ὑπὸ τὴν ἰδίαν, τοὐλάχιστον ὑπὸ τὴν ἑνετικὴν σημαίαν· καὶ ἀφοῦ διεκρίθησαν ἐν τῇ πτώσει τῆς Μεθώνης, τῆς Κορώνης, τῆς Πύλου, αὐτοὶ ἔσωσαν μετ᾿ ὀλίγον τὸ Ναύπλιον. Πάλιν δὲ ὅτε τῷ 1532 ὁ ᾿Ανδρέας Δόριας, ὁ τοῦ αὐτοκράτορος Καρόλου Ε΄ ναύαρχος, ἐκυρίευσε τὰς Πάτρας, τὸ ῾Ρίον καὶ τὸ ᾿Αντίῤῥιον, οἱ πέριξ Ἕλληνες ἐπανέστησαν ἀμέσως, μὴ θέλοντες ἐν τῇ ἀπελπισίᾳ αὑτῶν νὰ ἀναλογισθῶσι τὸ ἀποβησόμενον, ἐνῷ οἱ ψυχρότερον βλέποντες τὰ πράγματα Εὐρωπαῖοι ἤξευρον κάλλιστα τὸ ἀποβησόμενον τοῦτο. Τῇ 1 νοεμβρίου τοῦ ἔτους ἐκείνου ὁ ἐν Γενούῃ πρέσβυς τοῦ βασιλέως τῆς Γαλλίας Φραγκίσκου Α΄ ἔγραφεν˙ « Ὡς ἀληθὲς φημίζεται ὅτι ὁ Δόριας, καταλαβὼν τὰς Πάτρας, πορεύεται κατὰ τῆς Ναυπάκτου, καὶ ὅτι οἱ Ἕλληνες δράξαντες τὰ ὅπλα ἐφόνευσαν ὅσους ἠδυνήθησαν Τούρκους. ᾿Αλλ᾽ ἐπανερχομένου τοῦ στόλου εἰς Γένουαν, θέλουσιν ἐκτεθῆ εἰς τὴν ἐκδίκησιν τῶν πολεμίων αὑτῶν. » Ὅπερ καὶ συνέβη; διότι ἀποπλεύσαντος τοῦ Δόρια, οἱ Τοῦρκοι ἐπιπεσόντες κατὰ τῶν Πελοποννησίων, πολλοὺς μὲν ἔσφαξαν, οὐκ ὀλίγους δὲ ἐφυγάδευσαν. Πολὺ σπουδαιότερα κινήματα ἐγένοντο μετὰ τὴν περὶ Ναύπακτον καταστροφὴν τοῦ τουρκικοῦ στόλου τῇ 8 ὀκτωβρίου 1571. Ἡ Πελοπόννησος, ἡ Στερεὰ Ἑλλὰς καὶ τὸ Αἰγαῖον ἐσείσθησαν ὑπὸ τοῦ κρότου τῶν πυροβόλων τῆς πολυθρυλήτου ναυμαχίας καὶ διὰ τῶν προτροπῶν καὶ τῶν ἐπαγγελιῶν τοῦ περιφανοῦς αὐτῆς ναυάρχου Ἰωάννου τοῦ Αὐστριακοῦ, Λοιδωρικιῶται, Βοτρινιτσιῶται καὶ Γαλαξειδιῶται εἰς 3,000 συμποσούμενοι ὥρμησαν πρὸς τὰ Σάλωνα. Δυστυχῶς ἐγκαταλειφθέντες μόνοι ὑπὸ τῶν Φράγκων, δὲν ἠδυνήθησαν ν᾿ ἀντιπαραταχθῶσιν εἰς τὸν ἰσχυρὸν τῶν Τούρκων στρατόν· τὸ δ᾽ ἔτι δυςτυχέστερον οἱ ἀρχηγοὶ αὐτῶν, τὸν ἀριθμὸν 80, ἀπατηθέντες ὑπὸ τῶν ὅρκων τοῦ μπέϋ τῶν Σαλώνων συνελήφθησαν καὶ δεσμευθέντες ἅπαντες ἐσφάγησαν. Συγχρόνως οἱ ἀδελφοὶ Μελισσηνοὶ, Μακάριος ἐπίσκοπος Ἐπιδαύρου, καὶ Θεόδωρος ὁ Χωροδεσπότης, ὕψωσαν τὴν σημαίαν τῆς ἐπαναστάσεως ἐν Πελοποννήσῳ καὶ ἰδίως ἐν Μάνῃ καὶ ἀντέσχον αὐτόθι ἐπὶ δύο ὅλα ἔτη. Ἀλλὰ μὴ λαβόντες οὐδ᾽ αὐτοὶ τὰς ἐπικουρίας ἃς ἐπηγγείλατο καὶ δὲν ἔπαυσεν ἐπαγγελλόμενος Ἰωάννης ὁ Αὐστριακὸς, ἀπηλπίσθησαν τελευταῖον καὶ κατέθεσαν τὰ ὅπλα. Οἱ δὲ ἀρχηγοὶ αὐτῶν διεπέρασαν εἰς Νεάπολιν, ὅπου ἀπέθανον καὶ ἐτάφησαν ἐν τῇ ἑλληνικῇ ἐκκλησίᾳ τῶν ἀποστόλων Πέτρου καὶ Παύλου. Τὸ ἐπὶ τοῦ τάφου αὐτῶν ἐγερθὲν μνημεῖον βεβαιοῖ ὅτι εἶχον ἀγωνισθῆ μετὰ πεζῶν μὲν 25,000, ἱππέων δὲ 3,000. Καὶ τί μὲν ἀπέγιναν οἱ ἐν Πελοποννήσῳ συναγωνισταὶ αὐτῶν, δὲν ἠξεύρομεν· γινώσκομεν ὅμως ὁποίαν τύχην ἔλαβον οἱ ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἐν Αἰγαίῳ συνέταιροι, διότι περὶ τὰς 30,000 Ἑλλήνων, κατοίκων τῶν χωρῶν τούτων, ἢ ἐσφάγησαν ἢ ἀπεστάλησαν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ὅπου οἱ μὲν γέροντες ἐφονεύθησαν, οἱ δὲ ἄνδρες κατεδικάσθησαν νὰ ὑπηρετῶσιν εἰς τὰ κάτεργα, οἱ δὲ νέοι καὶ αἱ νέαι ἐγένοντο θύματα τῆς ὀσμανικῆς ἀκολασίας. Καὶ ἐπὶ πᾶσιν οἱ ἀρχιεπίσκοποι Πατρῶν καὶ Θεσσαλονίκης ἐκάησαν ἐπὶ πυρᾶς.
Ἡ τουρκικὴ κυβέρνησις ἐκπλαγεῖσα τελευταῖον ἐκ τῆς πειτ σματώδους ταύτης ἐπαναστατικῆς διαθέσεως τῶν Ἑλλήνων, ἀπεφάσισε νὰ μιμηθῇ τοὺς Ἑνετοὺς τοὺς ἔχοντας εἰς τὴν ὑπηρεσίαν αὑτῶν τοσούτους ἐκ τῶν ἡμετέρων ἁρματωλοὺς καὶ ἀνεγνώρισε πολλὰ ἁρματωλίκια, ἐπιτρέψασα εἰς αὐτὰ τὴν φρούρησιν καὶ τὴν ἀστυνομίαν τῶν ὀρεινῶν μάλιστα ἐπαρχιῶν εἰς τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα, τὴν Ἤπειρον, τὴν Θεσσαλίαν καὶ τὴν Μακεδονίαν. ᾿Αλλ᾽ οὐδ᾽ αὐτὴ ἡ παραχώρησις τὴν ὠφέλησε πολύ. Τῷ 1585 ὁ ἁρματωλὸς Βονίτσης καὶ Λούρου Θεόδωρος Μπούας Γρίβας ἐξηγέρθη ἐν ᾿Ακαρνανίᾳ καὶ ἐν μιᾷ νυκτὶ ἔσφαξε τοὺς ἐν Βονίτσῃ καὶ Ξηρομέρῳ Τούρκους. Τὸ δὲ παράδειγμα αὐτοῦ μιμηθέντες οἱ ἁρματωλοὶ τῆς Ἠπείρου Πούλιος Δράκος καὶ Μαλάμος, κατέλαβον τὴν Ἄρταν καὶ ὧδευσαν κατὰ τῶν Ἰωαννίνων. Οἱ ἐπαναστάται ὅμως οὗτοι προςεβλήθησαν διχόθεν, οἱ μὲν ἐν Θεσσαλίᾳ καὶ Μακεδονίᾳ Τοῦρκοι ἔδραμον εἰς βοήθειαν τῆς πρωτευούσης τῆς Ἠπείρου, ὁ δὲ πασᾶς τῆς Ναυπάκτου ὥρμησεν ἐπὶ τὴν ᾿Ακαρνανίαν. Ὁ Θεόδωρος Μπούας ἀντιπαρετάχθη κατ᾿ αὐτοῦ περὶ ᾿Αχελῷον, πολλὰς δὲ λαβὼν πληγὰς ἐδέησε νὰ ὑποχωρήσῃ εἰς τὰς κλεισούρας τῶν παρακειμένων ὀρέων καὶ ἐζήτησε τὴν βοήθειαν τοῦ ἀδελφοῦ του Γκίνη Μπούα. Ἐν τῷ μεταξὺ οἱ ἐν Ἠπείρῳ εἶχον καταβληθῆ, ὁ δὲ Γκίνης διωκόμενος ἔφθασεν εἰς Περατιὰν ὅπου ἔπεσεν, ὥστε ὁ Θεόδωρος, βλέπων ὅτι εἶναι ἀδύνατον νὰ ἀνθέξῃ διεπέρασεν εἰς Ἰθάκην καὶ ἀπεβίωσεν ἐκεῖ ἐκ τῶν πληγῶν αὑτοῦ. Ἐν ἀρχῇ τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος, 1603 ἕως 4606, οἱ ἱππόται τῆς Μελίτης, συνεννοηθέντες μετὰ τῶν ἐν Ἠπείρῳ Ἑλλήνων, ἔπλευσαν εἰς τὰ παράλια αὐτῆς ἐπὶ σκοπῷ ἀποβάσεως˙ ἀλλ᾽ ἡ συνωμοσία εἶχε προδοθή, πολλοὶ τῶν μεμυημένων ἐσφάγησαν, εἷς ἱερεὺς ἐλεπίσθη ζῶν, τὸ δὲ δέρμα αὐτοῦ καὶ πολλαὶ κεφαλαὶ τῶν συνωμοτῶν ἐστάλησαν εἰς Κωνσταντινούπολιν. Καὶ μετ᾿ οὐ πολὺ παρεσκευάσθη τὸ μέγα ἐπιχείρημα τοῦ Γάλλου δουκὸς τοῦ Νεβὲρς Καρόλου Β΄ , ὅςτις παρέστη εἰς μέσον ὡς ἀπόγονος ἐκ θηλυγονίας τῶν Παλαιολόγων. Πλεῖστοι μητροπολίται, ἐπίσκοποι καὶ πρόκριτοι τῆς Πελοποννήσου, τῆς Στερεᾶς , τῆς Ἠπείρου, τῆς Μακεδονίας, τῆς ᾿Αλβανίας, τῆς Βουλγαρίας, τῆς Σερβίας, τῆς Ἑρζεγοβίνης καὶ τῆς Δαλματίας συνεννοήθησαν μετ᾿ αὐτοῦ· τῇ δὲ 8 σεπτεμβρίου 1612 συνεκροτήθη εἰς Κοῦκι τῆς ᾿Αλβανίας γενική συνέλευσις τῶν κληρικῶν καὶ λαϊκῶν ἀντιπροςώπων πλείστων ἐκ τῶν χωρῶν ἐκείνων. Ἐν τῇ συνελεύσει ταύτῃ ἐσυζητήθη καὶ ἐψηφίσθη, καθάπερ ἐξάγεται ἐκ τοῦ πρακτικοῦ αὐτῆς, τοῦ ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς χρόνοις ἀνευρεθέντος, γενικὸν ἐπαναστάσεως βούλευμα προνοῆσαν περὶ τῆς ἀγορᾶς πολεμεφοδίων, περὶ τῆς συγκροτήσεως στρατοῦ 160,000 ἀνδρῶν, περὶ κατασκευῆς νομίσμα τος προςωρινοῦ ἐξαγοραστέου μετὰ τὸ τέλος τοῦ πολέμου, περὶ τῶν φρουρίων τὰ ὁποῖα ἔδει νὰ καταληφθῶσι καὶ περὶ τῆς εἰς ᾿Αδριανούπολιν καὶ Κωνσταντινούπολιν πορείας. Ἐκ τοῦ αὐτοῦ δὲ πρακτικοῦ συνάγεται ὅτι οἱ ἐπαναστάται εἶχον συνομολογήσει συνθήκην συμμαχίας μετὰ τῶν ἡγεμόνων τῆς Βλαχίας καὶ τῆς Μολδαυΐας καὶ ὅτι ἤλπιζον ὡςαύτως εἰς τὴν σύμπραξιν τοῦ τῆς Γερμανίας αὐτοκράτορος. ᾿Αλλὰ ὁ δοὺξ Κάρολος, ὃν πολλοὶ τῶν ἡμετέρων προςηγόρευον ἤδη Κωνσταντῖνον Παλαιολόγον, οὐδέποτε ἐφάνη εἰς τὴν ἀνατολήν᾿ ἡ Ἱσπανία καὶ ἡ Ἑνετία ἀντέπραξαν εἰς τὸ ἐπιχείρημα αὐτοῦ ἡ ναυτικὴ μοῖρα ἣν εἶχε παρασκευάσει, κατεστράφη διὰ πυρκαϊᾶς, ἄδηλον πόθεν ἐκραγείσης˙ ὥςτε τὰ μεγάλα ἐκεῖνα σχέδια ἐματαιώθησαν ὅπως τόσα ἄλλα προηγούμενα. Μόνος ὁ τολμηρὸς ἀρχιερεὺς Τρίκκης Διονύσιος εἰςήλασε μετὰ πολλῶν ἐπαναστατῶν εἰς Ἰωάννινα˙ προςβληθεὶς ὅμως ἔπειτα ὑπὸ τῶν τουρκικῶν στρατευμάτων, ἡττήθη καὶ ἐσφάγη.
Ὡς ἐξάγεται ἐκ τῶν προεκτεθέντων, παρεκτὸς τοῦ τελευταίου τούτου ἐπιχειρήματος καὶ τοῦ πρώτου περὶ οὗ ἐγένετο λόγος ἐν τῷ Θρήνῳ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, καθ' ἃ παρεσκευάζετο . ἡ ἀνόρθωσις ἑλληνικοῦ ἐν τῇ ἀνατολῇ κράτους, πάντες οἱ λοιποὶ κατὰ τῶν Τούρκων ἀγῶνες τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους, ὧν ἄχρι τοῦδε ἐμνημονεύσαμεν, διεξήχθησαν μᾶλλον κατ᾽ εἰςήγησιν καὶ πρὸς τὸ συμφέρον τῶν δυτικῶν δυνάμεων, ἰδίως δὲ τῆς ἑνετικῆς κυριαρχίας. Οἱ Ἕλληνες, ἐν τῇ ἀπελπισίᾳ αὑτῶν, ὁσάκις δὲν ἠδύναντο νὰ πολεμήσωσιν ἐν ἰδίῳ ἐνόματι, ἀνελάμβανον προθύμως νὰ ἀγωνισθῶσι μετὰ παντὸς ὅςτις ἀντεπεξήρχετο κατὰ τῆς τουρκικῆς καταδυναστεύσεως. Τοιοῦτό τι δὲ συνέβη καὶ εἰς τὰς νήσους, ὅπου πολλὰ καὶ ἡρωϊκὰ ἐγένοντο ἔργα ἀπὸ κοινοῦ μετὰ τῶν κατεχόντων αὐτὰς Ἑνετῶν᾿ τῷ 1475 εἰς Λῆμνον, τῷ 1538 εἰς Κέρκυραν, τῷ 1570 καὶ 1571 εἰς Κύπρον, καὶ , ἐπὶ 20 ἔτη μέχρι τοῦ 1669, εἰς Κρήτην. Τότε οἱ ἀγῶνες μετηνέχθησαν αὖθις εἰς τὴν Στερεὰν, διότι ἡ Ἑνετία ἐπεχείρησε τῷ 1684 καὶ ἐπέτυχε νὰ ἀποζημιωθῇ διὰ τὴν ἀπώλειαν τῆς Κρήτης κατακτήσασα τὴν Πελοπόννησον, τὴν Ἀττικὴν καὶ πολλὰς ἄλλας ἑλληνικὰς χώρας. Πελοποννήσιοι καὶ ἰδίως οἱ Μανιᾶται, οἱ Πατρεῖς, οἱ Καρυτινοὶ, Στερεοελλαδίται, Χειμαριῶται ἐξηγέρθησαν ὁμοθυμαδὸν ἵνα ἀπαλλαγῶσι τῆς φοβερᾶς αὑτῶν κακοδαιμονίας, ἔστω καὶ ὑπὸ ἑτέραν κυριαρχίαν τασσόμενοι, προθύμως δὲ μετέσχον τοῦ ἀγῶνος τούτου χιλιάδες Κεφαλλήνων, Ἰθακησίων, Κερκυραίων. Οὐκ ὀλίγα διεπράχθησαν πάλιν ἀξιομνημόνευτα κατορθώματα, καὶ πολλὰ καὶ οἰκτρὰ ἔπεσον θύματα. Οἱ Χειμαριῶται ἔτρεψαν εἰς φυγὴν τὸν πασᾶν τοῦ Δελβίνου ἄγοντα 1500 πεζοὺς καὶ τοὺς Τούρκους περὶ τὸ χωρίον Γόλιανι, ἐπὶ λόφου ὅςτις ἔκτοτε ἐπωνομάσθη Λιβίνη. Ὁ ἁρματωλὸς τῆς Παρνασσίδος Κούρμας, ἐξολοθρεύσας τοὺς Τούρκους τοῦ Λοιδωρικίου καὶ τῶν περιχώρων καὶ βοηθήσας τοὺς Ἑνετοὺς εἰς τὴν ἅλωσιν τοῦ ᾿Αντιῤῥίου καὶ τῆς Ναυπάκτου, ἐνίκησεν ἔπειτα τὸν εἰς Θήβας καταφυγόντα σερασκέρην φονεύσας 2,000 πολεμίων καὶ αἰχμαλωτεύσας διπλασίους. Ὁ ἀρχιερεὺς Κορίνθου Ζαχαρίας συλληφθεὶς ὑπὸ τῶν Τούρκων ἐθανατώθη. Τοσαύτη δὲ ἐγένετο ἐν τῷ πολέμῳ τούτῳ καταστροφὴ ἀνθρώπων, ὥςτε ὅτε οἱ Ἑνετοὶ ἐγένοντο κύριοι τῆς Πελοποννήσου καὶ περὶ τὸ 1690 ἠρίθμησαν τοὺς κατοίκους αὐτῆς, ἡ χερσόνησος αὕτη, ἡ σήμερον ἀριθμοῦσα 700,000 ψυχῶν, δὲν εὑρέθη ἔχουσα εἰμὴ 86,468 καθ' ὅλην αὐτῆς τὴν ἔκτασιν, ἐξαιρέσει τῆς Κορινθίας καὶ τῆς Μάνης. Ωςαύτως δὲ ἠρίστευσαν οἱ Ἕλληνες τῷ 1716 κατὰ τὴν περίφημον πολιορκίαν τῆς Κερκύρας ὑπὸ τοῦ ὀσμανικοῦ στρατοῦ καὶ στόλου. Κατὰ τὴν μεγάλην ἔφοδον ἣν οἱ πολέμιοι ἐπεχείρησαν τὴν νύκτα τῆς 17 πρὸς τὴν 18 αὐγούστου, τὰ ἑνετικὰ τάγματα εἶχον ἤδη ὑποχωρήσει , ὅτε οἱ Ἕλληνες, πει σματωδῶς καὶ ἡρωϊκῶς ἐμμείναντες εἰς τὰς τάξεις αὑτῶν, και τώρθωσαν νὰ ἀποκρούσωσι τοὺς Τούρκους ἐν ἀγῶνι ὑστάτῳ καθ᾽ ὃν καὶ αὐτοὶ οἱ ἱερεῖς καὶ αὐταὶ αἱ γυναῖκες συνεμερίσθη σαν τοὺς κινδύνους τῆς πάλης καὶ τὸ κλέος τῆς ἐπιτυχίας.
᾿Ἀλλὰ τοῦτο ὑπῆρξε τὸ τελευταῖον γεγονὸς καθ᾽ ὁ οἱ Ἕλλη νες ἐπολέμησαν ὑπὲρ ἀλλοτρίας κυριαρχίας. Ἔκτοτε τὰ πράγματα μετέβαλον ὄψιν. Τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος δὲν ἔπαυσε μὲν κατεξεγειρόμενον, ἀλλὰ, ὑψῶσαν τὴν σημαίαν τῆς πολιτικῆς αὑτοῦ ἀνεξαρτησίας, οὐδέποτε πλέον ἐνόησε νὰ καταβιβάση αὐτὴν, ὑπὲρ ἀλλοτρίων συμφερόντων θυσιαζόμενον. Ἐπὶ τοσοῦτον δὲ ἀφωσιώθη εἰς τὸ νέον τοῦτο δόγμα τῆς πολιτικῆς αὑτοῦ, ὥςτε τῷ 1715 προετίμησε νὰ ἴδῃ ἐπανερχομένην τὴν τουρκικὴν κυριαρχίαν ἐπὶ τῆς Πελοποννήσου μᾶλλον ἢ νὰ συνταχθῇ αὖθις μετὰ τῶν Ἑνετῶν. Τὸ φαινόμενον τοῦτο ἐνδέχεται νὰ ἐκληφθῇ ὑπὸ τῶν ξένων ὡς παράδοξον. Οἱ Ἕλληνές οἱ τοσαῦτα ἀπὸ τῶν Τούρκων πάσχοντες δεινὰ καὶ ἐν τούτοις προτιμῶντες τὴν τυραννίαν ταύτην, πάσης ἄλλης κυριαρχίας, ἴσως παρασταθῶσιν ὡς ἀνάξιοι βελτίονος τύχης εἰς τὰ ὄμματα ἀνθρώπων μὴ δυναμένων νὰ κατανοήσωσι μέχρι τίνος βαθμοῦ ἐπετάθη ὁ ἡρωϊσμὸς τοῦ ἔθνους τούτου ὑπὲρ τῆς πραγματικῆς αὑτοῦ ἀνεξαρτησίας. Κυβέρνησις τακτικὴ καὶ ἰσχυρὰ οἷα ἦτο ἡ ἑνετική, ἠδύνατο νὰ ἀποβῇ ὡς πρὸς τὸ ὕπατον τοῦτο συμφέρον πολὺ ἐπικινδυνοτέρα τῆς παραλυσίας δι᾿ ἧς κατ᾿ ἐκεῖνο τοῦ χρόνου διεκρίνετο ἡ ὀσμανικὴ κατάκτησις. Ἐὰν τὸ ἑλλη νικὸν ἔθνος ἠδυνήθη κατὰ τὴν τελευταίαν τῆς δουλείας αὑτοῦ ἑκατονταετηρίδα νὰ ὀργανώσῃ καὶ νὰ ἀναπτύξῃ τοὺς κοινοτι κοὺς, τοὺς πολεμικοὺς καὶ τοὺς ναυτικοὺς αὑτοῦ θεσμοὺς ἐπὶ τοσοῦτον ὥστε νὰ καταστήσῃ δυνατὴν τὴν μεγάλην ἐπανάστασιν τοῦ 1821 , ὀφείλει τοῦτο κατὰ μέγα μέρος εἰς τὴν τύφλωσιν τῆς τουρκικῆς τυραννίας· οὐδ᾽ ἦτο ποτὲ δυνατὸν νὰ τὸ κατορθώσῃ ὑπὸ κυβέρνησιν ἔχουσαν πρόνοιάν τινα καὶ δεξιότητα. ᾿Αλλὰ πρὶν ἢ ἐξηγήσωμεν πῶς καὶ διατὶ ἐπὶ τρεῖς μὲν ἑκατονταετηρίδας ἑτέραν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐτρέπετοὁδὸν, αἴφνης δὲ ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τῆς 18 νέον ἠκολούθησε πολιτικὸν ἀξίωμα, ἀνάγκη νὰ ὑπομνήσωμεν τὰς τροπολογίας ἃς ὑπέστησαν ἐν τῷ μεταξὺ τούτῳ αἱ σχέσεις τῆς Εὐρώπης πρὸς τὴν Τουρκίαν.
Ἐκ τῶν δυτικῶν δυνάμεων ὅσας εἴδομεν μέχρι τῆς ἐποχῆς ταύτης ἀπειλούσας ἀμέσως ἢ ἐμμέσως αὐτὴν τὴν ὕπαρξιν τοῦ ὀσμανικοῦ κράτους, πρώτη ἡ Γαλλία ἀνέκρουσε πρύμναν καὶ ἀπὸ τῆς 16 ἑκατονταετηρίδος, ἐπὶ Φραγκίσκου τοῦ Α΄, συνωμολόγησε μάλιστα συμμαχίαν μετὰ τοῦ κράτους τούτου, ἐγκαταλιποῦσα μὲν τοὺς χριστιανοὺς εἰς τὴν τύχην αὐτῶν, μὴ κηδομένη δὲ εἰμὴ περὶ τῶν εὐαρίθμων καθολικῶν τῆς ἀνατολῆς.
Πρωΐμως ὡςαύτως ἐξεχώρησαν ἐκ τοῦ σταδίου τούτου ἥ τε Νεάπολις καὶ ἡ Ἱσπανία˙ μόνη δὲ παρέμεινεν ἀγωνιζομένη ἡ Ἑνετία. ᾿Αλλὰ καὶ ἡ Ἑνετία, ἀποβαλοῦσα ἀλληλοδιαδόχως τὰς μεγάλας αὑτῆς κτήσεις, κατ᾿ ἀρχὰς τὴν Κύπρον, ἔπειτα τὴν Κρήτην καὶ ἐπὶ τέλους τὴν πρὸ ὀλίγου κατακτηθεῖσαν ὑπ᾿ αὐτῆς Πελοπόννησον, περιωρίσθη ἔκτοτε εἰς τὴν κατοχὴν μόνων τῶν νήσων τοῦ Ἰονίου πελάγους, διότι ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τῆς 18 ἑκατονταετηρίδος εἰς πολλὴν περιῆλθε κατὰ μικρὸν ἔκτ λυσιν καὶ ἀτονίαν. Ὁπόσον ἐχαλαρώθησαν αἱ στρατιωτικαὶ αὐτῆς δυνάμεις δηλοῦται ἐκ τούτου, ὅτι ἐνῷ περὶ τὰ μέσα τῆς κοσαετεῖς ἀγῶνας νὰ κυριεύσωσι τὴν Κρήτην, τῷ 1715 ὁ ᾿Αλῆ Κουμουρτζῆς ἐξέβαλεν αὐτοὺς ἐκ τῆς Πελοποννήσου ἐντὸς τριῶν μηνῶν. Τοσοῦτον δὲ εἶχε παρακμάσει καὶ ἡ διοίκησις αὐτῆς, ὥςτε ἐπὶ τοῦ πελοποννησιακοῦ πολέμου ἐφαντάζετο μέχρι τέλους ὅτι θέλει ἔχει ἐπικούρους τοὺς Ἕλληνας τῆς χερσονήσου, ἐνῷ οὗτοι ἐκ πρώτης ἀφετηρίας ἀπέδειξαν ἐμπράκτως ὅτι οὐδεμίαν ἔχουσι διάθεσιν νὰ δράμωσιν εἰς βοήθειαν αὐτῆς. Οἱ Τοῦρκοι ἀφέθησαν οὕτω ἥσυχοι ἀπὸ δυσμῶν, καὶ οὐ μόνον ἥσυχοι , ἀλλὰ ἀπὸ τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος ἤρχισε νὰ παράγεται τὸ πολιτικὸν δόγμα, ὅτι ἡ συντήρησις τοῦ κράτους αὐτῶν εἶτναι ἀπαραίτητος εἰς τὴν ἰσοῤῥοπίαν τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων. Ἐκ τῶν προτέρων τῆς Τουρκίας πολεμίων μόνη ἡ Αὐστρία ἐξηκολούθησε καὶ ἐν τῇ 18 ἑκατονταετηρίδι ἀγωνιζομένη. ᾿Αλλ᾿ ἐπὶ τέλους ἠσπάσθη καὶ αὕτη τὴν ἀρχὴν τῆς ἀκεραιότητος, τῆς ὁποίας πρωτοστάτης καὶ πιστότατος πρωταγωνιστὴς ἀνέκαθεν καὶ μέχρι τῆς σήμερον ἐγένετο ἡ ᾿Αγγλία. Τὴν δὲ μετα· βολὴν ἐκείνην τοῦ πολιτικοῦ τῆς Αὐστρίας συστήματος προεκάλεσεν ἡ εἰς τὰ πλευρὰ αὑτῆς πρὸς ἀνατολὰς καὶ πρὸς βοῤῥᾶν δημιουργηθεῖσα ὑπὸ τοῦ Πέτρου τοῦ μεγάλου κολοσσιαία δύναμις.
Ἡ Ῥωσία ἀπὸ τῆς Ο ἔτι ἑκατονταετηρίδος, καθ᾽ ἣν ἐποχὴν ἦτο ἄμορφος καὶ ἀκατονόμαστος, εἶχε περιέλθει εἰς ποικίλας πρὸς τὸν Ἑλληνισμὸν σχέσεις, ὁτὲ μὲν φιλικὰς, ὁτὲ δὲ πολεμίας, καὶ πολεμίας μᾶλλον ἢ φιλικὰς μέχρι τῆς παραμονῆς τῶν σταυροφοριῶν, ὅτε, ἕνεκα ποικίλων ἐξωτερικῶν καὶ ἐσωτερικῶν περισπασμῶν, ἔπαυσεν ἐπὶ μακρὸν ἀναμιγνυομένη εἰς τὰ τῆς ἀνατολῆς πράγματα. Ἔκτοτε ἐξηκολούθησε μὲν ὑφισταμένη ἡ μεταξὺ τῆς ῥωσικῆς καὶ τῆς ἑλληνικῆς ἐκκλησίας οἰκειότης κατά τε τοὺς τελευταίους τοῦ ἀνατολικοῦ κράτους χρόνους καὶ κατὰ τοὺς πρώτους τοῦ ὀσμανικοῦ, ἀλλὰ πολιτικῶς δὲν ἤρχισεν ἡ Ῥωσία νὰ ἐπενεργῇ αὖθις ἐπὶ τῆς ἀνατολῆς καὶ νὰ ζητῇ νὰ ἐπεκτείνῃ πρὸς τοῦτο τὸ μέρος τὰς κτήσεις αὑτῆς εἰμὴ κατ᾿ αὐτὴν δὴ ἐκείνην τὴν ἐποχὴν, καθ᾽ ἣν ὑψώθη ἐν Εὐρώπη ἡ σημαία τῆς ἀκεραιότητος τοῦ ὀσμανικοῦ κράτους. Ἐν ταῖς ἐπιθέσεσιν αὐτῆς κατὰ τοῦ κράτους τούτου, ἡ Ῥωσία εἶχε τὸ μέγιστον πλεονέκτημα ὅτι ἦτο ὅμορος αὐτοῦ καὶ ὅτι ὡς ἐκ τούτου οὐ μόνον εὐχερέστερον προςέβαλλεν, ἀλλὰ καὶ ἐκτᾶτο προςαυξήσεις συνεχομένας τῇ ἰδίᾳ χώρα. Ἐξ ὅλων τῶν ἄλλων δυνάμεων τὸ πλεονέκτημα αὐτὸ δὲν συνεμερίζετο μετὰ τῆς Ῥωσίας, ἀφ᾿ ἧς παρήκμασεν ἡ Ἑνετία, εἰμὴ μόνη ἡ Αὐστρία. Τούτου δ᾽ ἕνεκα ἐξηκολούθησεν ἡ τελευταία αὕτη ἐν τῇ 18 ἑκατονταετηρίδι ἀγωνιζομένη νὰ ἀκρωτηριάσῃτὸ κράτος τῶν ὀσμανιδῶν· καὶ τῷ 1783 συνεφώνησε πρὸς τὴν Ῥωσίαν τὸν τῆς Τουρκίας διαμελισμόν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐν τῷ διαμελισμῷ τούτῳ εἶχε προταθῆ ὑπὸ τῆς Αἰκατερίνης τῆς μεγάλης καὶ γίνει δεκτὴ ὑπὸ τοῦ αὐτοκράτορος τῆς Αὐστρίας Ἰωσὴφ τοῦ Β΄ ἡ ἀνίδρυσις ἑλληνικῆς μοναρχίας ἐν Κωνσταντινουπόλει˙ καὶ πλὴν τούτου ἡ ἵδρυσις, ὡς μεσοτοίχου οὕτως εἰπεῖν μεταξὺ τῆς αὐστριακῆς, τῆς ῥωσικῆς καὶ τῆς μελετωμένης νέας ἑλληνικῆς αὐτοκρατορίας, ἑτέρου χριστιανικοῦ κράτους, ὅπερ ὑπὸ τὸ ὄνομα Δακία ἔμελλε νὰ σχηματισθῇ ἐκ τῆς Βλαχίας, τῆς Μολδαυΐας καὶ τῆς Βεσαραβίας. ᾿Αλλὰ πρὸς βοῤῥᾶν μὲν πλεῖσται τῶν τουρκικῶν χωρῶν ἔμελλον νὰ διανεμηθῶσι μεταξὺ τῶν συμβαλλομένων μερῶν, πρὸς μεσημβρίαν δὲ ὁ Ἰωσὴφ Β' εἶχεν ἀπαιτήσει νὰ παραχωρηθῶσιν εἰς τὴν Ἑνετίαν ἡ Πελοπόννησος, ἡ Κρήτη, ἡ Κύπρος καὶ αἱ ἄλλαι νῆσοι τοῦ Αἰγαίου πελάγους, εἰς ὁ ἡ Ῥωσία ἀπήντησεν ὅτι ἐπάναγκες ἦτο νὰ μὴ περιορισθῇ πολὺ τὸ νέον ἑλληνικὸν κράτος, πρὸ πάντων δὲ νὰ μὴ ἀφαιρεθῇ ἀπὸ αὐτοῦ ἡ Πελοπόννησος καὶ τὸ Αἰγαῖον πέλαγος. Καὶ τοῦτο μὲν τὸ μέγα βούλευμα δὲν ἐξετελέσθη˙ μετ᾿ οὐ πολὺ δὲ ἡ Αὐστρία ἐνόησεν ὅτι ἡ Ῥωσία εἶχεν ἐν τοῖς ἀνατολικοῖς πράγμασι, παρεκτὸς τοῦ ὁμόρου, καὶ ἕτερόν τι πλεονέκτημα, τοῦ ὁποίου ἡ αὐλὴ τῆς Βιέννης παντελῶς σχεδὸν ἐστερεῖτο. Αἱ δυτικαὶ δυνάμεις εἶχον ἐξ ἀρχῆς ἀναγράψει ἐπὶ τῆς σημαίας τῆς ἐν τῇ ἀνατολῇ πολιτικῆς των, τὴν ἰδιάζουσαν προστασίαν τῶν ὁμοθρήσκων αὑτῶν, καθολικῶν καὶ διαμαρτυρομένων. Τοῦτο τὸ παράδειγμα μιμουμένη ἡ Ῥωσία, παρέστη ἤδη ὡς προστάτις τῶν ἰδίων αὑτῆς ὁμοδόξων. Ἡ δια · φορὰ ὅμως ἦτο ὅτι οἱ μὲν προστατευόμενοι τῶν δυτικῶν μόλις ἀνήρχοντο εἰς ὀλίγας τινὰς μυριάδας, οἱ δὲ τῶν Ῥώσων εἰς πολλὰ ἑκατομμύρια. Ἐντεῦθεν ἡ Ῥωσία ἀπέβη πολὺ ἰσχυροτέρα, τοῦτο δὲ καθορῶσα ἡ Αὐστρία ἐνόμισεν ἐπὶ τέλους καὶ αὕτη συμφερώτερον ἑαυτῇ νὰ ἀσπασθῇ τὴν ἀρχὴν τῆς ἀκεραιότητος τοῦ ὀσμανικοῦ κράτους, τῆς ὁποίας ἔκτοτε ὑπῆρξεν ἡ κυριωτάτη μετὰ τὴν ᾿Αγγλίαν σημαιοφόρος ἐν τῇ ἀνατολῇ, ἔστιν ὅτε μάλιστα καὶ πιστοτέρα αὐτῆς τῆς ᾿Αγγλίας πρόμαχος τῆς ἀρχῆς ἐκείνης, ὡς ἐπὶ τῆς μεγάλης ἑλληνικῆς ἐπαναστάσεως.
Οὕτως ἐτροπολογήθησαν αἱ σχέσεις τῶν εὐρωπαϊκῶν δυνάμεων πρὸς τὴν Τουρκίαν ἀπὸ τῶν ἀρχῶν τῆς 18 ἑκατονταετηρίδος. Δύο ἀντιπαρετάχθησαν ἀποτόμως ἀντίθετοι ἀρχαί᾽ ἡ μὲν ἐπεζήτει ἀναφανδὸν τὴν κατάλυσιν τοῦ τουρκικοῦ κράτους, ἡ δὲ οὐδὲν ἦττον ἀναφανδὸν ἐπρέσβευεν ὅτι ἡ ἀκεραιότης τοῦ κράτους ἐκείνου εἶναι ἀπαραίτητος εἰς τὴν ἰσοῤῥοπίαν τῆς Εὐρώπης. Πᾶν ἄλλο ἔθνος εὑρισκόμενον μεταξὺ τῶν δύο τούτων κολοσσῶν, ἤθελεν ἀπελπισθῆ˙ τὸ δ᾽ ἑλληνικὸν ἔθνος δὲν ἀπηλπίσθη, ἀλλ᾽ ἐχάραξεν ἑαυτῷ ἰδίαν πολιτικὴν, ἐν τῇ πεποιθήσει ὅτι ἐπὶ τέλους θέλει ἴδει αὐτὴν ἀσπαστὴν γινομένην ὑπ᾿ ἀμφοτέρων τῶν ἀντιπάλων. Δὲν ἀπηλπίσθη δὲ πρὸ πάντων, διότι κατὰ τοὺς αὐτοὺς χρόνους παραδόξως ἐπεῤῥώσθη τὸ φρόνημα αὐτοῦ καὶ τὸ αἴσθημα διὰ τῶν καρπῶν οὓς ἤρχισε νὰ παράγῃ ἡ ἀπὸ τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος παρασκευασθεῖσα διανοητική αὐτοῦ ἀναβίωσις. Μέχρι τῆς ἐποχῆς ταύτης οἱ πατέρες ἡμῶν ἠγωνίζοντο ἵνα ἀπαλλαγῶσι τῆς τουρκικῆς τυραννίας, ἔστω καὶ ἐπὶ τῷ ὅρῳ τοῦ νὰ καθυποβληθῶσιν εἰς ἑτέραν ξενικὴν κυριαρχίαν.
᾿Αλλ᾽ ἤδη δὲν ἐτράπησαν μὲν ἑτέραν ὁδὸν, ἐπεδίωξαν ὅμως ἀπαρεγκλίτως ἕτερον σκοπόν. Δὲν ἔπαυσαν μὲν ἀγωνιζό μενοι κατὰ τῶν Τούρκων· δὲν ἔπαυσαν ἐπιζητοῦντες πάντοτε ἐξωτερικὴν βοήθειαν, οὐδεὶς ὅμως τῶν ἀγώνων ὅσους ἔκτοτε ἐπεχείρησαν διεξήχθη ὑπὲρ ἑτεροφύλου χριστιανικῆς κυριαρχίας, ἀλλ᾽ ἅπαντες ἐγένοντο ἐπὶ μόνῳ τῷ σκοπῷ τοῦ νὰ ἐπιτύχωσι τὴν ἰδίαν, τὴν ἐθνικὴν, τὴν ἑλληνικὴν ἀνεξαρτησίαν. Ἵνα δώσωμεν μικράν τινα ἔννοιαν τῆς ἐξάρσεως ἣν ἔλαβε τὸ ἐθνικὸν φρόνημα ἐν τῷ διαστήματι μιᾶς ἑκατονταετηρίδος , ἀρκεῖ νὰ παραθέσωμεν ἐνταῦθα τὰ κείμενα δύο ἐπισήμων ἐγγράφων, ὧν τὸ ἓν ἀνήκει εἰς τὸ τέλος τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος , τὸ δὲ ἄλλο εἰς τὸ τέλος τῆς 18. Τῇ 30 αὐγούστου 1684 of κάτοικοι τῆς Μάνης εἶχον ὑποβάλει εἰς τὸν ἀρχιστράτηγον τῆς Ἑνετίας Μοροζίνην ἀναφορὰν ἀρχομένην ὡς ἑξῆς. « Μὲ μεγαλώτατον σέβας πέφτομεν εἰς τὰ πόδια σου ἡμεῖς οἱ ταπεινότατοι δοῦλοί σου, ἤγουν τὰ ὑπογεγραμμένα χωριὰ τῆς Μάνης, ἐπίσκοποι, προεστοί, γέροντες καὶ νέοι, ἄνδρες καὶ γυναῖκες, μικροί τε καὶ μεγάλοι καὶ προςκυνοῦμεν τὴν ἐξοχότητά σου, φιλοῦντες τὸ ἅγιόν σου φόρεμα, » Λέγουσι μὲν κατωτέρω ὅτι ἐλπίζουσι ν᾿ ἀπολαύσωσι τὴν ποθουμένην καὶ τελευταίαν ἐλευθερίαν τῶν, ἀλλ᾽ ἀμέσως ἔπειτα ἐξηγοῦσι πῶς ἐννοοῦσι τὴν ἐλευθερίαν ταύτην. « Καὶ αὐτὸ τὸ κάστρο μας θὰ μείνῃ εἰς αἰώνιον κυριότητα τοῦ γαληνοτάτου πρίντσιπα˙ κρατώντας δὲ αὐτὸ τὸ κάστρο τοῦ Βοιτύλου, ὅλοι ἡμεῖς οἱ ἄλλοι κάτοικοι τῆς Μάνης ὑποσχόμεθα νὰ μείνωμεν παντοτεινῶς ὑποκείμενοι εἰς τὸν πρίντσιπα καὶ νὰ τελειώσωμεν τὴν ζωήν μας ἀποκάτου εἰς τὰ ἐνδοξότατα φλάμπουρα τοῦ ἁγίου εὐαγγελιστοῦ Μάρκου. » Τοιαῦτα καὶ πολλὰ ἄλλα ἐγράφοντο περὶ τὰ τέλη τῆς 17 ἑκατονταετηρίδος. Ὁποία διαφορὰ μεταξὺ τῆς γλώσσης ταύτης καὶ τῆς αἰτήσεως ἣν καθυπέβαλον κατὰ ἀπρίλιον τοῦ 1790 οἱ τοῦ ἔθνους ἀντιπρόςωποι πρὸς τὴν μεγάλην Αἰκατερίναν, ἵνα ·καταπέμψῃ τὸν ἔγγονον αὑτῆς Κωνσταντῖνον ὡς αὐτοκράτορα. Ἐν τῷ ἐγγράφῳ τούτῳ δὲν προτείνεται πλέον νὰ ὑποκύψωσιν οἱ Ἕλληνες εἰς τὴν ῥωσικὴν κυριαρχίαν, ἀλλὰ νὰ ἱδρυθῇ ὑπὸ τὸν ἔγγονον τῆς αὐτοκρατείρας αὐθύπαρκτον καὶ ἀνεξάρτητον ἑλληνικὸν κράτος. Τὸ πνεῦμα τοῦ ἔθνους, λέγουσι, δὲν ἐσβέσθη· τὸν πρὸς τὴν ἐλευθερίαν ἔρωτα αὐτοῦ δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἐξαφανίσωσιν αἱ βαρεῖαι τῶν βαρβάρων ἀλύσεις, καὶ ἔχει ἀείποτε . πρὸ ὀφθαλμῶν τὴν εἰκόνα τῶν ἡρωϊκῶν πράξεων τῶν προπατόρων αὑτοῦ. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ μετὰ ἀξιομνημονεύτου ἐθνικῆς ὑπερηφανείας ἀποφαίνονται οἱ ἀναφερόμενοι πρὸς τὴν αὐτοκράτειραν˙ δὲν ἐζητήσαμεν ποτὲ καὶ δὲν ζητοῦμεν τοὺς θησαυρούς σου, δὲν ἐζητήσαμεν εἰμὴ πυρίτιδα καὶ σφαίρας.
Ἀπὸ τῶν χρόνων λοιπὸν τοῦ μεγάλου Πέτρου καὶ ἐφεξῆς, τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος δὲν ἔπαυσεν ὠφελούμενον ἐκ τῶν νέων καὶ δεινοτάτων κινδύνων οἵτινες ἐπεκρεμάσθησαν ἀπὸ βοῤῥᾶ ἐπὶ τοῦ ὀσμανικοῦ κράτους, καὶ ἀδιαλείπτως ἐξεγειρόμενον καὶ θυσιαζόμενον ὑπὲρ τῆς ἰδίας ἀνεξαρτησίας. Οἱ σημαιοφόροι τῆς ἀκεραιότητος τοῦ ὀσμανικοῦ κράτους ἤρχισαν ἔκτοτε νὰ κητ ρύττωσιν ὅτι οἱ πατέρες ἡμῶν οὐδὲν ἄλλο ἦσαν ἢ τυφλὰ τῶν ῥωσικῶν συμφερόντων ὄργανα καὶ ὅτι οὐδὲν ἄλλο ἔπραττον ἢ νὰ ὑπηρετῶσι τὸ ἀνέκαθεν ἀποδοθὲν τῇ Ῥωσίᾳ βούλευμα τοῦ νὰ κυριαρχήσῃ ἁπάσης τῆς ἀνατολῆς. Ἔργον ἡμέτερον δὲν εἶναι νὰ ἀποκαλύψωμεν τὰ μυστήρια τῆς ῥωσικῆς πολιτικῆς · τόσῳ μᾶλλον ὅσῳ ἡ πολιτικὴ αὕτη δὲν παρίστησι πολλὴν ταὐτότητα ἐν ταῖς ἐνεργείαις αὑτῆς καθ' ὅλον τὸ διάστημα τῶν τελευταίων 100 ἐνιαυτῶν. Ἐν ταῖς πρὸς τὸν Ἰωσὴφ Β΄ διαπραγματεύσεσι προέτεινε πολὺν μὲν ἀκρωτηριασμὸν τῆς Τουρκίας ἀπὸ βοῤῥᾶ πρὸς ἴδιον ἑαυτῆς καὶ τῆς Αὐστρίας ὄφελος, ἀλλὰ προέτεινε συγχρόνως τὴν ἐν αὐτῇ τῇ Κωνσταντινουπόλει ἵδρυσιν μεγάλου ἑλληνικοῦ κράτους καὶ ἐνταὐτῷ τὴν ἀνεξαρτησίαν τῆς Βλαχίας, τῆς Μολδαυΐας καὶ τῆς Βεσαραβίας· ἐνῷ ἀπὸ πεντήκοντα ἐνιαυτῶν καὶ ἐντεῦθεν ἐφάνη μᾶλλον ἐπιδιώκουσα τὴν ἐντὸς μικρῶν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ὁρίων περιστολὴν τῆς ἑλληνικῆς ἀνεξαρτησίας καὶ τὴν συγκρότησιν πολλῶν αὐτοτελῶν ἡγεμονιῶν παρὰ τοῖς Σλαύοις τῶν βορειοτέρων τῆς Τουρκίας ἐπαρχιῶν, εἰς οὓς, ἅτε ὄντας οὐ μόνον ὁμοθρήσκους ὅπως οἱ Ἕλληνες, ἀλλὰ καὶ ὁμοφύλους καὶ ὁμογλώσσους, ἐπίδαψιλεύει νῦν ἰδιάζουσαν προστασίαν καὶ ἐμψύχωσιν. Ἀλλ᾿ ἐὰν ἀλλότριον ἡμῶν νομίζωμεν νὰ ἀκριβολογήσωμεν περὶ τῆς ῥωσικῆς πολιτικῆς, καθῆκον ἡμῶν εἶναι νὰ ἐξηγήσωμεν ἀπροκαλύπτως τὴν ἑλληνικὴν , ἣν κάλλιστα γνωρίζομεν. Οἱ Ἕλληνες ἐπεδίωξαν ἀείποτε πρὸ πάντων τὴν πτῶσιν τῆς τουρκικῆς δυναστείας · καὶ ἐπὶ τούτῳ δὲν ἐδίστασαν ὁτὲ μὲν νὰ συμμαχήσωσι μετὰ τῆς Ῥωσίας, ὅπως ἐπὶ τῶν ἐπαναστάσεων τοῦ 1769 καὶ 1788, ὁτὲ δὲ νὰ προκαλέσωσιν αὐτὴν νὰ ἐπαναλάβητοὺς κατὰ τῆς Τουρκίας ἀγῶνας, ὅπως ἔπραξεν ὁ Λάμπρος Κατσώνης διὰ τῆς περιφήμου αὑτοῦ διαμαρτυρήσεως, τῷ 1792, καὶ ὁ ᾿Αλέξανδρος Ὑψηλάντης διὰ τῆς οὐδὲν ἦττον πολυθρυλήτου προκηρύξεως αὑτοῦ, τῷ 1821. Ἐπολιτεύθησαν δὲ τοιουτοτρόπως διότι εἶχον καὶ ἔχουσι τὴν βαθυτάτην πεποίθησιν, ὅτι, πεσούσης ἅπαξ τῆς τουρκικῆς δυναστείας, ἡ ὁριστικὴ διαῤῥύθμισις τῶν πραγμάτων τῆς ἀνατολῆς εἶναι ἀδύνατον νὰ ἐγκαταλειφθῇ εἰς τὴν διάκρισιν μιᾶς καὶ μόνης δυνάμεως, καὶ ὅτι τὰ πολυτιμότατα τοῦ κόσμου συμφέροντα θέλουσιν ἐπιβάλει εἰς ἅπασαν τὴν Εὐρώπην τὸ καθῆκον νὰ ἀσφαλίσῃ τὴν ἰσοῤῥοπίαν τῶν δυνάμεων, ἀπονέμουσα τὴν προςήκουσαν τάξιν εἰς τὴν φυλὴν ἐκείνην, ἥτις ἐν πολέμῳ τε καὶ ἐν εἰρήνῃ ἀνεφάνη πρωτεύουσα τῶν ἰθαγενῶν φυλῶν τῆς ἀνατολῆς. Ὁπόσον δὲ ὀρθὴ ὑπῆρξεν ἡ ἑλληνικὴ ἐκείνη πολιτική, ἐμαρτύρησαν αὐτὰ τὰ πράγματα, ἄχρι τοῦδε τοὐλάχιστον. "Αμα ἡ ἑλληνικὴ ἐπανάςασις τοῦ 1821 ἠπείλησε τὴν ἀκεραιότητα τοῦ ὀσμανικοῦ κράτους, ἡ Εὐρώπη ἅπασα ἐπελήφθη τοῦ ζητήματος καὶ ἐκανόνισεν αὐτό. Ὅτε τῷ 1829 ἡ ῾Ρωσία, ἀφικομένη εἰς τὰ πρόθυρα τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ ἐπιβαλοῦσα τὴν εἰρήνην τῆς ᾿Αδριανουπόλεως , ἐφάνη ὅτι κατέβαλεν εἰς ἔδαφος τὸ τουρκικὸν κράτος, ὁ δοὺξ Οὐέλιγκτων, ὅςτις περὶ τὰ τέλη τοῦ 1827 εἶχε χαρακτηρίσει τὴν ἐν Πύλῳ ναυμαχίαν ὡς ἀτυχὲς συμβεβηκός, ὁ αὐτὸς δοὺξ Οὐέλιγκτων εἶπεν εἰς τὸν πρίγκηπα Εστερχάζυν, τὸν πρέσουν τῆς Αὐστρίας, ὅτι ἄλλο δὲν μένει εἰς τὴν Εὐρώπην εἰμὴ νὰ παγιώσῃ τὸ ἑλληνικὸν κράτος, ὅπερ καὶ μόνον κέκληται νὰ ἀντικαταστήσῃ τὴν Τουρκίαν. Πάλιν δὲ, ἅμα τῷ 1854 νέα ἐπῆλθεν ἐν τῇ ἀνατολῇ κρίσις ὡς ἐκ τοῦ ῥωσοτουρκικοῦ πολέμου, αἱ δυτικαὶ δυνάμεις ἔσπευσαν νὰ παρεμβῶσι. Τελευταῖον ὅτε τῷ 1866 ἐξηγέρθη ἡ Κρήτη, ἡ μία καὶ μόνη αὕτη νῆσος ἠξιώθη τῆς τιμῆς τοῦ νὰ συνέλθῃ εὐρωπαϊκὸν συνέδριον ἵνα ῥυθμίσῃ τὰ κατ᾿ αὐτήν. Τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος λοιπὸν ἤξευρε τί ἔπραττεν, ὅτε ἀπαύστως ἠγωνίζετο κατὰ τῆς τουρκικῆς δυ ναστείας, ἐξίσου ἀδιαφοροῦν πρός τε τὰς ἀποδιδομένας τῇ Ῥωσίᾳ κατακτητικὰς προαιρέσεις καὶ πρὸς τὸ περὶ τῆς τουρκικῆς ἀκεραιότητος δόγμα τῆς ἄλλης Εὐρώπης. Ἀλλὰ διὰ πόσων θυσιῶν, διὰ πόσων καταστροφῶν, διὰ πόσων σφαγῶν προβαίνει ἐπὶ αἰῶνας ὅλους εἰς τὴν ἐκτέλεσιν τῆς πολιτικῆς ταύτης, τῆς μόνης προωρισμένης νὰ ἐπαγάγῃ ἐπὶ τέλους τὴν ὁριστικὴν καὶ ἀδιάσειστον τῶν πραγμάτων τῆς ἀνατολῆς ῥύθμισιν !
Ἡ ἐπανάστασις τοῦ 1769 ἀπέτυχεν, ἀφοῦ προςέθηκε πολλὰς νέας αἱματηρὰς σελίδας εἰς τὸ μαρτυρολόγιον τοῦ ἑλλη νικοῦ ἔθνους. Ἐν Τριπολιτζᾷ ἐσφάγησαν 3,000 Ἕλληνες, πρὸς τοῖς ἄλλοις ὁ ἐπίσκοπος καὶ πέντε ἕτεροι κληρικοί᾽ ἐν Θεσσαλίᾳ ἄλλοι τόσοι Τρικκαληνοί᾽ ἐν Λαρίσσῃ οἱ γενίτσαροι καθ' ἑκάστην ἐτουφέκιζον 10-20 χριστιανούς. Ἡ Μοσχόπολις κατεστράφη. Οἱ προεστοὶ τῆς Φιλιππουπόλεως ἔπαθον τὰ πάνδεινα. Εἰς Σμύρνην ἐφονεύθησαν πλεῖστοι ὅσοι χριστιανοὶ ἐξερχόμενοι τοῦ ναοῦ τῆς ἁγίας Φωτεινῆς. Εἰς τὴν Λήμνον ἀπεκεφαλίσθησαν ὅ τε ἀρχιερεὺς καὶ οἱ προεστοὶ τῶν χριστιανῶν. Ἀλλὰ ἐγένοντο συγχρόνως καὶ ἡρωϊκὰ ἔργα ἀξιομνημόνευτα. Οἱ ἀδελφοὶ Χρῆστος καὶ Τζέλιος Γρίβαι καὶ ὁ Γεώργιος Λαχούρης, καταλαβέντες μετὰ 300 ἀνδρῶν ὀχυράς τινας περὶ τὸ ᾿Αγγελόκαστρον θέσεις, ἠγωνίσθησαν ἐπὶ τρεῖς ὥρας κατὰ πολυαρίθμου ἐχθρικοῦ στρατοῦ ἀγομένου ὑπὸ τοῦ Σουλεϊμάνμπεῦ καὶ τοῦ ᾿Αχμέτμπεϋ, ἕως οὗ ἅπαντες μέχρις ἑνὸς ἔπεσον. Ἡ δὲ θέσις ἐν ᾗ ἐτελέσθη τὸ ἔργον τοῦτο ὀνομάζεται ἄχρι τοῦδε τῶν Γριβαίων τὰ κόκκαλα. Εἰς τὴν ἄλλην ἄκραν τῆς Στερεᾶς ὁ Μητρομάρας κατέστρεψεν ἓν σῶμα Ἀλβανῶν περὶ τὴν Κακὴν Σκάλαν τῶν Μεγάρων. Εἰς τὴν Μεσσηνίαν εἷς τῶν Μαυρομιχαλαίων ὀχυρωθεὶς μετὰ 23 ὀπαδῶν ἐντὸς τοῦ Μελιπύργου, ἐκράτησεν ἐκεῖ ἐπὶ τρεῖς ὅλας ἡμέρας τὸν περιζώσαντα αὐτὸν ὀσμανικὸν στρατὸν, μέχρις οὗ βόμβα διαῤῥαγεῖσα ἐντὸς τοῦ πύργου τούτου ἐφόνευσε πάντας τοὺς ὑπερμάχους αὐτοῦ. Ἕλληνες ναῦται ἀπετέλεσαν κατὰ τὸ πλεῖστον τὰ πληρώματα τῶν πυρπολικῶν δι᾽ ὧν κατεστράφη εἰς Τζεσμὲν ὁ τουρκικὸς στόλος. Οἱ δὲ Σφακιανοὶ τῆς Κρήτης, οἵτινες εἶχον ἄρει ὡςαύτως τὰ ὅπλα ὑπὸ τὸν Ἰωάννην Δασκαλογιάννην, ἀντέστησαν ἐπὶ μακρὸν εἰς τοὺς κατ᾿ αὐτῶν ἐπιτεθέντας πέντε καὶ δεκάκις χιλίους πολεμίους, μέχρις οὗ ἐστερήθησαν τοῦ ἀρχηγοῦ αὑτῶν, ἀπαχθέντος δεσμίου εἰς Ἡράκλειον καὶ ὑποστάντος αὐτόθι τὸν μαρτυρικώτατον τῶν θανάτων, περὶ οὗ ᾄδεται μέχρι τοῦδε εἰς Σφακλὰ τραγοῦδι δημοσιευθὲν κατὰ πρῶτον ὑπὸ τοῦ Γάλλου Γεωργίου Πεῤῥώτου. Καὶ τὰ δεινὰ τῶν Ἑλλήνων κὔξησαν μετὰ τὴν καταστολὴν τοῦ κινήματος. Πᾶσαι αἱ ἑλληνικαὶ χῶραι ὑπέστησαν συμφορὰς ἀπεριγράπτους, ἰδίως δὲ ἡ Πελοπόννησος. Οἱ κάτοικοι τῆς Βοστίτζης, ζητήσαντες ἄσυλον εἰς τὴν μονὴν τῶν Ταξιαρχῶν, ἅπαντες αὐτόθι ἐσφάγησαν. Εἰκοσακιςχίλιοι Πελοποννήσιοι ἐπωλήθησαν εἴτε εἰς τὴν ᾿Αλγερίαν εἴτε εἰς τοὺς Τούρκους τῆς Ῥούμελης. Ἡ χερσόνησος ἠρημώθη κατοίκων, διότι ὅσοι δὲν ἐθανατώθησαν καὶ δὲν ἐξηνδραποδίσθησαν, ἢ μετηνάστευσαν εἰς Ἑπτάνησον ἢ κατέφυγον εἰς τὰ κρησφύγετα τῶν ὀρέων καὶ τῶν σπηλαίων. Ἐν τούτοις δεκαοκτὼ δὲν παρῆλθον ἔτη μετὰ τὰ φοβερὰ ταῦτα παθήματα, καὶ οἱ Ἕλληνες ὠφελούμενοι ἐκ τοῦ νέου πολέμου ὃν ἡ Αἰκατερίνα ἡ μεγάλη ἐπεχείρησε κατὰ τῶν Τούρκων, ἐξηγέρθησαν αὖθις. Τότε ὁ Λάμπρος Κατσώνης ἄγων 15 ἕως 20 πάρωνας, ἔτρεψε πολλάκις τοὺς τουρκικοὺς στόλους καὶ ἐθαλασσοκράτησε τοῦ Αἰγαίου ἐπὶ τρία ὅλα ἔτη ἀπὸ τοῦ 1788 μέχρι τοῦ 1790. Κατὰ δὲ τὸ ἔτος τοῦτο ναυμαχήσας μετὰ ἑπτὰ μόνον πλοίων περὶ Καφηρέα πρὸς 30 σκάφη τουρκικὰ καὶ ἀλγερινὰ, ἐν οἷς τινὰ δίκροτα καὶ φρεγάδες, ἀπώλεσε μὲν ἐν πεισματωδεστάτῳ ἀγῶνι ἓξ τῶν πλοίων αὑτοῦ καὶ 650 ναύτας καὶ ἀξιωματικοὺς, ἐκτὸς τῶν τραυματιῶν, διεσώθη ὅμως ἐπὶ τοῦ ἑνὸς καὶ μόνου περιλειφθέντος πλοίου εἰς Μῆλον. Τότε ὁ Ὀπούντιος Λοκρὸς ᾿Ανδροῦτσος , ἀφοῦ μετὰ 500 κλεφτῶν ἠγωνίσθη 28 ἡρωϊκῶς ἐπὶ τοῦ στολίσκου τοῦ Λάμπρου Κατσώνη κατὰ τὴν τελευταίαν ἐκείνην ναυμαχίαν καὶ ἀπεβιβάσθη μετὰ τὴν καταστροφὴν εἰς Μάνην, ἀπεφάσισε νὰ διασχίσῃ ἐν σώματι τὴν Πελοπόννησον ἵνα ἐπιστρέψῃ εἰς Ῥούμελην καὶ ἐκεῖθεν διαπεράσῃ εἰς Ἑπτάνησον. Ἐξελθὼν λοιπὸν εἰς τὴν Λακεδαίμονα καὶ τὴν ᾿Αρκαδίαν καὶ ἐπὶ 40 ἡμέρας καὶ νύκτας ὑπὸ 6,000 πολεμίων καταδιωκόμενος, ἐπέτυχε μὲν τοῦ σκοποῦ ἀφοῦ ἐφόνευσεν ὑπὲρ τοὺς 1500 Τούρκους, παραδοθεὶς ὅμως ὑπὸ τῆς Ἑνετίας εἰς τὴν τουρκικὴν κυβέρνησιν, ἀπήχθη εἰς Κωνσταντινούπολιν καὶ ἐκεῖ δεινῶς ταλαιπωρηθεὶς εἰς τὰς φυλακὰς τοῦ ναυστάθμου, ἐτελεύτησε.
Μετ᾽ οὐ πολὺ συνέλαβε τὸ μέγα ἐπαναστατικὸν αὑτοῦ βούλευμα ὁ Ῥήγας ὁ Φεραῖος, συνεννοηθεὶς ἐπὶ τούτῳ μετὰ τοῦ κατ᾿ ἐκεῖνο τοῦ χρόνου ἐν Ἰταλίᾳ ἀρχίσαντος τὸ λαμπρὸν αὑτοῦ στάδιον στρατηγοῦ Βοναπάρτου. Καὶ ὁ μὲν Ῥήγας συλληφθεὶς ὑπὸ τῆς Αὐστρίας καὶ παραδοθεὶς εἰς τοὺς Τούρκους, ἐθανατώθη οἰκτρῶς εἰς Βελιγράδιον τῷ 1798. Ἀλλὰ, διὰ παραδόξου τροπῆς τῆς τύχης, ἐπέπρωτο ἓν ἔτος μετὰ τὸν θάνατον αὐτοῦ νὰ τύχῃ αὐτονομίας τινὸς πρώτη μικρά τις γωνία τῶν ἑλληνικῶν χωρῶν· καὶ τὸ παραδοξότερον, γωνία πολλάκις μὲν συμπράξασα εἰς τοὺς κατὰ τῶν Τούρκων ἀγῶνας τῆς ἄλλης Ἑλλάδος, μηδέποτε ὅμως καθ' ἑαυτὴν ὑποκύψασα εἰς τὴν τουρκικὴν δυναστείαν. Ἡ Ἑπτάνησος, κυριευθεῖσα κατ᾿ ἀρχὰς ὑπὸ τῶν Γάλλων καθ᾽ ἣν ἐποχὴν ὁ στρατηγὸς Βοναπάρτης κατέλυσε τὴν ἑνετικὴν δημοκρατίαν, ἀφηρέθη ἔπειτα ἀπὸ τῶν Γάλλων ὑπὸ ῥωσοτουρκικοῦ στόλου καὶ ἀπετέλεσε πολιτείαν αὐτόνομον μὲν ἐσωτερικῶς, ἐξωτερικῶς δὲ διατελοῦσαν ὑπὸ τὴν ῥωσοτουρκικὴν προστασίαν ἐπὶ τῇ ὑποχρεώσει τοῦ νὰ καταβάλλῃ κατὰ τριετίαν φόρον τῇ Ὑ. Πύλη 75,000 γροσίων. Ἔκτοτε δὲ ἡ Ἰόνιος αὕτη πολιτεία πολλὰς μὲν ἔτι ἐπέπρωτο νὰ λάβῃ τῆς τύχης μεταβολὰς, ἀλλ᾽ ἐπὶ τέλους ἠξιώθη πλήρους ἀνεξαρτησίας ἑνωθεῖσα τῷ 1864 μετὰ τοῦ ἐν τῷ μεταξὺ ἀπελευθερωθέντος ἄλλου τῆς Ἑλλάδος τμήματος. Ἐν τούτοις ἐξηκολούθουν οἱ ἀγῶνες τῶν λοιπῶν Ἑλλήνων ἐπὶ μᾶλλον καὶ μᾶλλον πεισματωδέστεροι καὶ ἡρωϊκώτεροι γινόμενοι . Ἐνῷ ἀνεγνωρίζετο ἡ τῆς Ἑπτανήσου αὐτονομία, οἱ Σουλιῶται ἐπεχείρουν ἐν Ἠπείρῳ τὸν λαμπρότατον ἴσως τῶν ἀγώνων οὓς διεξήγαγον ποτέ. Οἱ πολυθρύλητοι οὗτοι ὀρεῖται μετέσχον μὲν τῶν ἐπαναστατικῶν κινημάτων τοῦ 1769 καὶ 1788, ἀλλ᾽ ἀπὸ τοῦ 1800 μέχρι τοῦ 1803 ἐκτήσαντο ἰδίως τὸ μέγα ὄνομα ὅπερ ἔμελλον νὰ ἀναδείξωσιν οὐδὲν ἦττον εὐκλεὲς εἰς μυρίας μάχας ἐπὶ τῆς τελευταίας ἐπαναστάσεως, καὶ μάλιστα ἐν Μεσολογγίῳ καὶ ἐν Φαλήρῳ. Ἐν ταῖς περιπετείαις τοῦ πολέμου τούτου συνέβη ἡ πολυύμνητος ἐκείνη θυσία τῶν Σουλιωτισσῶν, αἵτινες, περιζωσθεῖσαι ὑπὸ τῶν Τούρκων ἐπὶ τοῦ ὑψηλοῦ βράχου τοῦ Ζαλόγκου, προετίμησαν νὰ σφενδονίσωσιν εἰς τὴν ἄβυσσον τὰ τέκνα αὑτῶν, ἵνα μὴ ἴδωσιν αὐτὰ περιπίπτοντα εἰς χεῖρας τῶν πολεμίων, ἔπειτα δὲ παρηκολούθησαν ὅ, τι φίλτατον εἶχον ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ οὐχὶ ἐν κλαυθμοῖς καὶ ὀδυρμοῖς, ἀλλ᾽ ἐν χοροῖς καὶ ἄσμασι˙ καὶ ἥψαντο λοιπὸν ἀλλήλων τὰς χεῖρας, καὶ ἔσυρον ἐν κύκλῳ τὸν χορὸν ἄδουσαι, καὶ καθ᾽ ὅσον ἐπλησίαζεν ἑκάστη εἰς τὸ χεῖλος τοῦ βαράθρου ἐκρημνίζετο εἰς αὐτό˙ καὶ ὁ κύκλος ἐπανελαμβάνετο καὶ ὁ χορὸς ὡςαύτως, μέχρις οὗ κατέπεσον ἅπασαι ἡ μία κατόπιν τῆς ἄλλης. Μετά τινα ἀπὸ τῆς καταστροφῆς ταύτης χρόνον καὶ πολλοὺς ἔτι ἀγῶνας, οἱ πλεῖστοι τῶν ἁρματωλῶν καὶ τῶν κλεφτῶν τῆς Θεσσαλίας ἐδέησε νὰ ὑποχωρήσωσιν εἰς Σκίαθον. Ἀλλὰ εἷς ἐξ αὐτῶν, ὁ Νίκος Τσάρας, ἐπεχείρησε περὶ τὰ μέσα τοῦ 1807 ἐκστρατείαν τολμηροτάτην· ἔχων 550 λογάδας μαχητὰς, ἀπῆλθεν εἰς Μακεδονίαν καὶ Βουλγαρίαν ἵνα ἑνωθῇ μετὰ τοῦ ἐν Σερβίᾳ ἀγωνιζομένου Καραγεώργη. Ἐπανειλημμένως τρέψας ἐν Μακεδονίᾳ τὰ κατ᾿ αὐτοῦ ἐκπεμφθέντα ὀσμανικὰ στρατεύματα, ὁ Νίκος δὲν ἔπαυσε προελαύνων μέχρις οὗ πολιορκηθεὶς ἐπὶ τοῦ ὄρους Μενοικέως καὶ ἔπειτα εἰς τὰς κλεισούρας τῆς Ζίχνης, ὑπὸ πεντεκαίδεκα χιλιάδων ἐχθρῶν, ἠναγκάσθη νὰ ὑποχωρήσῃ καὶ κατώρθωσε νὰ διασωθῇ εἰς τὰς μονὰς τοῦ Ἄθωνος· ἐκεῖθεν δὲ ἐξέπλευσεν εἰς Σκόπελον καὶ εἰς Σκίαθον.
Ἐκεῖ εὖρε τοὺς προηγουμένως καταφυγόντας ἁρματωλοὺς τοῦ Ὀλύμπου, οἵτινες εἶχον συγκροτήσει αὐτόθι καταδρομικὸν στολίσκον ἐξ 70 περίπου πλοιαρίων. Γενικὸς ἀρχηγὸς τοῦ στολίσκου προεχειρίσθη ὁ ἐκ Βάλτου Γιάννης Σταθᾶς, ὁ γαμβρὸς τοῦ ἐν τοῖς δημοτικοῖς ἄσμασι περιλαλήτου Μπουκουβάλα᾿ ἀντιναύαρχος δὲ ὁ Νίκος Τσάρας. Ὁ στολίσκος ἀναπετάσας σημαίαν ἑλληνικὴν, φέρουσαν, ἀντιστρόφως πρὸς τὴν σημερινὴν τῆς Ἑλλάδος σημαίαν, λευκὸν σταυρὸν ἐπὶ κυανοῦ πεδίου, ὑποδιηρέθη εἰς ἑπτὰ μοίρας, ὧν ἑκάστη ἐκαλεῖτο ἐκ τῆς πατρίδος τοῦ ἀρχηγοῦ· Βάλτος, Μωριᾶς, Ῥούμελη, Ὄλυμπος, Ἄσπρη θάλασσα, Σκιάθο καὶ Κασσάνδρα. Οὐ μόνον δὲ εἰς τὰ τουρκικὰ παράλια καὶ πλοῖα κατήνεγκε πολλὰς πληγὰς, ἀλλὰ καὶ πρὸς αὐτὰ τὰ πολεμικὰ σκάφη ἐτόλμησε ν᾿ ἀντιπαραταχθῇ· καὶ μιᾶς τῶν παραδόξων καὶ νικηφόρων τούτων ναυμαχιῶν τὴν μνήμην διέσωσεν ἡ δημοτικὴ ποίησις διὰ τοῦ πασιγνώστου παρ᾿ ἡμῖν περὶ τοῦ Γιάννη Σταθᾶ ᾄσματος. Ἐπὶ τέλους ἡ Ὑ. Πύλη καταπτοηθεῖσα, διέταξε τὸν ᾿Αλῆ πασᾶν νὰ παύσῃ τὴν κατὰ τῶν ἁρματωλῶν καταδίωξιν, ἵνα δυνηθῶσιν οὗτοι νὰ ἀνακάμψωσιν εἰς τὰ ἴδια καὶ νὰ ἀφήσωσιν ἐλευθέραν τὴν θάλασσαν. Ἐπέστρεψαν λοιπὸν, ἀλλ᾽ ἵνα ἐπαναλάβωσι κατὰ ξηρὰν τὸν ἀγῶνα ὑπὸ τὸν ἁρματωλὸν Χασιῶν Παπαθύμιον Βλαχάβαν. Ἑξακόσιοι ἄνδρες, προϊσταμένου τοῦ Θεοδώρου Βλαχάβα, ἀδελφοῦ τοῦ Παπαθύμιου, προςβληθέντες εἰς Καλαμπάκαν ὑπὸ πολυαρίθμων δυνάμεων, τὰς ὁποίας ἦγεν αὐτὸς τοῦ ᾿Αλῆ πασᾶ ὁ υἱὸς Μουχτὰρ πασᾶς, ἔπεσον ἅπαντες· ὁ δὲ Παπαθύμιος μὴ προφθάσας εἰς ἐπικουρίαν αὐτῶν, διεπέρασε πάλιν εἰς Σκόπελον μετὰ 500 περίπου Ὀλυμπίων καὶ ἐπανέλαβεν, ὡς πρότερον, τὸν ἀγῶνα διὰ θαλάσσης, μέχρις οὗ ἀπατηθεὶς ὑπὸ ποικίλων ἐπαγγελιῶν τοῦ ᾿Αλῆ, ἐπείσθη νὰ ἐπανέλθῃ εἰς τὰ ἴδια μετὰ τῶν συντρό φων του. Ἅμα ὅμως τούτου γενομένου, ὁ ᾿Αλῆς συνέλαβε διὰ προδοσίας τὸν ἥρωα καὶ μετὰ φοβερὰς βασάνους παρέδωκεν αὐτὸν εἰς οἴκτιστον θάνατον. Ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν καταστροφὴν ταύτην οὐκ ὀλίγοι κλέφται ἀντηγωνίζοντο εἰςέτι κατὰ τοῦ ᾿Αλῆ, καὶ ἰδίως οἱ περίπυστοι Κατσαντωναῖοι, οἱ πολλὰ διαπράξαντες κατορθώματα. Καὶ τῷ μὲν 1811 συνελήφθη διὰ προδοσίας ὁ Κατσαντώνης καὶ σκληρότατον ὑπέστη ἐν Ἰωαννίνοις θάνατον, τῷ δὲ 1815 ἐδολοφονήθη ὁ ἐνάμιλλος αὐτοῦ ἀδελφὸς Λεπενιώτης. Τότε τὸ σῶμα αὐτῶν συγκείμενον ἐκ 300 καὶ ἐπέκεινα ἀνδρῶν, δὲν ἠδυνήθη νὰ διαμείνῃ ἐπὶ πλέον συνηνωμένον. Διαιρεθὲν εἰς διάφορα ἀποσπάσματα, ἀντέσχεν ἔτι ἐπὶ πολὺ μέχρις οὗ ἄλλα μὲν ἐξ αὐτῶν ὁλοσχερῶς κατεστράφησαν, ἄλλα δὲ ἠναγκάσθησαν νὰ διαλυθῶσιν. Ἀλλὰ μετ᾿ ὀλίγον ἐξεῤῥάγη ἡ μεγάλη τοῦ ὅλου ἔθνους ἐπανάστασις ἐν ᾗ πολλοὶ τῶν κλεφτ τῶν ἐκείνων ἔμελλον νὰ φημισθῶσιν εἰς μᾶλλον πολύκροτα μαχῶν πεδία, δύο δὲ, δι᾽ ἐξαιρέτων πολεμικῶν προτερημάτων, κατετάχθησαν ἐν τοῖς πρωταγωνισταῖς τοῦ ὅλου ἔργου, ὁ μὲν Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ἐν Πελοποννήσῳ, ὁ δὲ Γεώργιος Καραϊσκάκης ἐν τῇ Στερεᾷ .
Τίς δὲν γνωρίζει τοὺς ἄθλους καὶ τὰ παθήματα τῆς ἐπαναστάσεως ταύτης ; Ὑπὲρ τὰς 200,000 Ἑλλήνων, κατὰ τοὺς μετριωτάτους ὑπολογισμοὺς, ἀνθρώπων ἀόπλων καὶ ἀμάχων, ἐθανατώθησαν, ἐξισλαμίσθησαν καὶ ἐξηνδραποδίσθησαν ὑπὸ τῆς ἀδυςωπήτου τῶν Τούρκων ἀγριότητος. ᾿Αλλ᾽ ἡ ἐκδίκησις τῶν ἐπιζησάντων ἀπέβη γενναία. Ἰσάριθμοι τουλάχιστον μουσουλμάνοι ἔπεσον εἰς μυρίας κατὰ ξηρὰν καὶ θάλασσαν μάχας˙ στόλος ὁλόκληρος δικρότων, φρεγάδων, δρομώνων καὶ παρώνων ἀνετινάχθη ἐκ διαλειμμάτων εἰς τὸν ἀέρα ἀπὸ τῆς Τενέδου μέχρι τῆς Μεθώνης, καὶ ἀπὸ τῆς Σάμου μέχρι τοῦ Γαλαξειδίου.
᾿Αστέρες νέοι ἐπέτειλαν εἰς τὸν ἀνέσπερον οὐρανὸν τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας, ὀνόματα, τῶν ὁποίων ἡ μνήμη θέλει ζήσει ἐν τῷ κόσμῳ ἐν ὅσῳ ὑπάρχει ὁ κόσμος οὗτος· ἡ ὑπὲρ πατρίδοςκαὶ πίστεως ἀφοσίωσις ὑπερέβαλε πᾶν ἀνθρώπινον μέτρον. Τελευταῖον ἡ Εὐρώπη συνεκινήθη καὶ κατανοήσασα ὅτι ἀδύνατος ἀπέβη ἡ συνύπαρξις τῶν τυράννων καὶ τῶν τυραννουμένων, ἀπεφάσισε νὰ θυσιάσῃ τὴν ἀρχὴν τῆς ἀκεραιότητος τοῦ τουρκικοῦ κράτους. ᾿Αλλ᾽ ὑπενδίδουσα εἰςέτι εἰς ἕξεις ἀρχαίας καὶ δισταγμοὺς ἀσυγγνώστους, δὲν ἐθέσπισε τὴν ἀνεξαρτησίαν εἰμὴ ἐλαχίστου μέρους τῶν ἑλληνικῶν χωρῶν, καθυπαγαγοῦσα αὖθις ὑπὸ τὴν τουρκικὴν κυριαρχίαν τὴν Θεσσαλίαν, τὴν Ἤπειρον, τὴν Μακεδονίαν, τὴν Θράκην, τὰ Ψαρὰ, τὴν Σάμον, τὴν Κάσον, τὴν Κρήτην, ἐνῷ εἰς ἁπάσας τὰς χώρας ταύτας ἐγένοντο φονικώτατα πολεμικὰ ἔργα, τινὰ δὲ καὶ ἐκ τῶν λαμπροτάτων τῆς ὅλης ἐπαναστάσεως. Τὸ ἔδαφος τῆς Μακεδονίας ἐποτίσθη ὑπὸ τοῦ αἵματος τῶν μαχητῶν αὑτῆς εἰς Ῥεντίναν, εἰς Γαλάτειαν, εἰς ῾Αγίαν Παρασκευὴν, εἰς Κασσάνδραν, περὶ Ἄθωνα καὶ εἰς Νιάουσαν. Οἱ ἀγῶνες τῆς Νιαούσης ὑπῆρξαν ἐκ τῶν αἱματηροτέρων τῆς νεωτέρας ἑλληνικῆς ἱστορίας. Ἐκεῖ ἔπεσον ὑπὲρ τὰς τέσσαρας καὶ δέκα χιλιάδας Τούρκων καὶ ὑπὲρ τὰς δέκα χιλιάδας Ἑλλήνων. Ὅτε δὲ οἱ Μακεδόνες ἠναγκάσθησαν τελευταῖον νὰ ὑποχωρήσωσιν, ἐπεχείρησαν ὑπὸ τὸν Καρατάσσον καὶ τὸν Γάτσον ἀξιομνημόνευτον ἀνὰ μέσον τῆς Θεσσαλίας πορείαν, καὶ ἑνωθέντες μετὰ τῶν μαχητῶν τοῦ Πίνδου, ἀπῆλθον εἰς Ἤπειρον ἵνα συνδράμωσι τοὺς ἐν Πέτᾳ καὶ ἐν Σουλίῳ ἀγωνιζομένους ἀδελφοὺς αὐτῶν. Ἐπὶ τρία ἔτη οἱ Θεσσαλοὶ τῆς Μαγνησίας πολλοὺς καὶ ποικίλους διεξήγαγον ἀγῶνας καὶ ἐπολιόρκησαν αὐτὸν τὸν Βῶλον. ᾿Αναγκασθέντες νὰ ἐγκαταλίπωσι τὸ ἐπιχείρημα τοῦτο ὅτε ἐπλησίασεν ἡ πολυάριθμος στρατιὰ τοῦ Δράμαλη, ἐξηκολούθησαν ἀγωνιζόμενοι εἰς Μαγνησίαν καὶ κατήνεγκον, ἐκεῖθεν ὁρμώμενοι , πολλὰς πληγὰς εἰς τὴν στρατιὰν τοῦ Κιουταχῆ, ἰδίως κατὰ τοὺς μῆνας μάϊον, ἰούνιον, ἰούλιον καὶ αὔγουστον τοῦ 1824. Τότε, καταληφθείσης τῆς Εὐβοίας ὑπὸ τῶν Τούρκων, οἱ ἐν Μαγνησίᾳ συγκεντρωμένοι ἔνοπλοι ἄνδρες ·
ἐστερήθησαν πάσης τροφῆς καὶ ἀπῆλθον ἐκεῖθεν εἰς τὰ ἐνδότερα τῆς Ἑλλάδος, ὅπου δὲν ἔπαυσαν προκινδυνεύοντες ὑπὲρ τῆς ὅλης τοῦ ἔθνους ἐλευθερίας μέχρι τοῦ τέλους τῆς ἐπαναστάσεως. Εἶναι ἆράγε ἀνάγκη νὰ ὑπομνήσωμεν τὴν ἡρωϊκὴν καταστροφὴν τῶν Ψαρῶν, τὴν αἱματηρὰν πτῶσιν τῆς Κάσου καὶ τοὺς περιφανεῖς ἄθλους τῶν Κρητῶν ἀπ᾿ ἀρχῆς μέχρι τέλους τῆς ἐπαναστάσεως ;
Τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος, ἀποστερηθὲν τῷ 1832, διὰ τῶν ἀποφάσεων τῆς Εὐρώπης, τοῦ πλείστου μέρους τῆς πατρώας κληρονομίας καὶ δεσμευθὲν ἐν ὀνόματι τῆς ἐλευθερίας ἐντὸς στενοῦ καὶ πνιγηροῦ κλωβοῦ, ἠδικήθη βεβαίως οἰκτρῶς· ἀλλὰ καὶ ἡ Εὐρώπη ἐτιμωρήθη, ἀξιώσασα, παρὰ τὰ διδάγματα τετρακοσίων ἐνιαυτῶν, νὰ συμβιβάσῃ ἐν τῇ ἀνατολῇ τὴν συνύπαρξιν τῆς ἐλευθερίας, ἥτις ὅσον μικρὰ καὶ ἂν ἦναι ἀποβαίνει παντοδύναμος, μετὰ τῆς καταδυναστείας, ἥτις ὅσῳ καταθλιπτικὴ καὶ ἂν ἦναι ἀποβαίνει ἀσθενεστάτη. Ἐν διαστήματι τεσσαράκοντα ἐνιαυτῶν τοὺς μὲν ἐπανέστη ἡ Κρήτη, ἅπαξ δὲ ἡ Ἤπειρος καὶ ἡ Θεσσαλία, ἅπασαι δὲ αἱ ἑλληνικαὶ χῶραι αἱ παραδοθεῖσαι εἰς τὴν διάκρισιν τῆς τουρκικῆς τυραννίας διετέλεσαν ἀδιαλείπτως σφαδάζουσαι. Ἡ Εὐρώπη δὲν παύει ἀμηχανοῦσα περὶ τοῦ πρακτέου· καὶ νῦν μὲν ἐπιχειρεῖ πολέμους καταστρεπτικοὺς, νῦν δὲ ἀναγκάζεται νὰ καταδαπανᾶται εἰς προπαρασκευὰς οὐδὲν ἦττον ἐπιζημίους τῶν πολέμων. Ἐπείσθη μὲν καθ᾽ ὅλα τὰ φαινόμενα ὅτι τὸ καθεστὸς δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ διατηρηθῇ, διστάζει ὅμως ἔτι περὶ τοῦ τρόπου τῆς ἀναπληρώσεως αὐτοῦ. Ἡ κατοχὴ τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἶναι ἡ πέτρα τοῦ σκανδάλου, ὁ λίθος τοῦ προςκόμματος εἰς ὃν προςέκοψαν ἄχρι τοῦδε πάντα τὰ περὶ ἀνορθώσεως χριστιανικῆς κυριαρχίας ἐν τῇ ἀνατολῇ βουλεύματα. Οἱ Σλαῦοι οὐδὲν ἔχουσι τῶν προςόντων τῶν ἀπαραιτήτων πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς μεγάλης ταύτης κοσμοϊστορικῆς ἐντολῆς· καὶ οὐδὲ ἔσχον ποτὲ τὰ προςόντα ταῦτα, ὡς μαρτυρεῖ ἡ χιλιετὴς αὐτῶν ἱστορία. Οἱμὲν Βούλγαροι δὶς, οἱ δὲ Σέρβοι ἅπαξ συνεκρότησαν κράτη με γάλα˙ οὐδέποτε ὅμως κατώρθωσαν νὰ καταλάβωσι τὴν Κωνσαν τινούπολιν ἢ καὶ αὐτὴν τὴν Θεσσαλονίκην, διὰ τὸν ἁπλούστατον λόγον, ὅτι ὁ κύριος πάσης μεγάλης ναυτικῆς πόλεως, μάτ λιστα τῆς Κωνσταντινουπόλεως ὁ κύριος, δέον νὰ ἦναι ναυτικὸς, οἱ δὲ Βούλγαροι καὶ οἱ Σέρβοι οὐ μόνον ποτὲ ναυτικοὶ δὲν ἐγένοντο, ἀλλὰ οὐδόλως οὐδαμῶς πρὸς τοῦτο πεφύκασιν. Ἐξ ὅλων τῶν ἰθαγενῶν φυλῶν τῆς ἀνατολῆς, ἡ μόνη ὡς ἐκ τῆς ἱστορίας αὐτῆς καὶ τῶν σημερινῶν συστατικῶν προωρισμένη νὰ ἄρξη τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἶναι ὁμολογουμένως ἡ ἑλληνική. Ἐπὶ 1200 ἔτη ἦρξεν αὐτῆς καὶ διέσωσε τὸν προμαχῶνα τοῦτον τοῦ πολιτισμοῦ κατὰ μυρίων καὶ ἰσχυροτάτων πολεμίων. Ἐὰν δὲ ἐπὶ τέλους ἔπεσεν, ἔπεσεν οὐχὶ ὑπὸ τῶν Τούρκων κατα βληθεῖσα, ἀλλὰ, ὡς διὰ μακρῶν ἐξηγήσαμεν ἐν τοῖς προτέροις, ὑπὸ αὐτῆς τῆς ἑσπερίας Εὐρώπης, ἥτις ἂν ἦτο δυνατὸν τότε νὰ προΐδῃ τὰς ζημίας ὅσας ἔμελλεν ἐκ τούτου νὰ πάθῃ καὶ τὴνδεινοτάτην ἀμηχανίαν εἰς ἣν ἔμελλε νὰ περιέλθῃ κατὰ τὴν τελευταίαν μάλιστα πεντηκονταετίαν, δὲν ἤθελε βεβαίως ἀγωνισθῆ μετὰ τοσαύτης ἐπιμονῆς ἐπὶ 200 ἔτη ἵνα ἐπιτύχῃ τὸ οἰκτρὸν ἐκεῖνο ἀποτέλεσμα. Τώρα ἐπὶ τέλους αἰσθάνεται τὴν ἀνάγκην νὰ ἐπανορθώσῃ τὸ προαιώνιον ἁμάρτημα, ἀλλὰ φοβεῖται, λέγει, ὅτι τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος δὲν παρεσκεύασεν εἰςέτι δυνάμεις ἱκανὰς πρὸς ἐκπλήρωσιν τοῦ δυςχεροῦς τούτου ἔργου. Εἶναι ὅμως πρόδηλον ὅτι, ἐνόσῳ τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος διατελεῖ πεφυλακισμένον ἐντὸς τοῦ μικροσκοπικοῦ αὑτοῦ βασιλείου, ἀνέφικτος ἀποβαίνει αὐτῷ ἡ τῶν ἀπαιτουμένων δυνάμεων παρασκευή. Ἐν τῷ μεταξὺ δὲ οἱ μὲν Τοῦρκοι ἀποβαίνουσιν ὁσημέραι ἀνεπιτηδειότεροι πρὸς διάσωσιν τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἡ δὲ Εὐρώπη ἀμηχανεῖ μὲν καθ᾽ ἑκάστην μὴ ἠξεύρουσα εἰς τίνα θέ λει περιέλθει ἡ κληρονομία, ἀξιοῖ δὲ ὅτι ὁ μόνος φυσικὸς κλη ρονόμος εἶναι ἀνήλικος, ἀγωνίζεται δὲ εἰς τὸ νὰ ἀφαιρῇ ἀπὸ αὐτοῦ πάντα τρόπον τοῦ νὰ ἀνδρωθῇ. Τοιαύτη ὑπῆρξεν ἡ ἐξωτερικὴ οὕτως εἰπεῖν ἱστορία τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους ἐν τῷ διαστήματι τῶν τελευταίων τετρακοσίων ἐνιαυτῶν. Ἀλλὰ τὸ ἔθνος τοῦτο δὲν ἠρκέσθη νὰ πολεμῇ ὑπὲρ τῶν δικαίων καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας αὑτοῦ. Ἐν τῷ μέσῳ τῶν τοσούτων καὶ τηλικούτων ἐκείνων ταλαιπωριῶν καὶ τῶν ἀδιαλείπτων ἀγώνων, οὐδέποτε ἔπαυσεν ἐργαζόμενον μὲν περὶ τὴν πνευματικὴν αὑτοῦ ἀνάπτυξιν καὶ περὶ τὴν ἐπίδοσιν τῆς βιομηχανίας, τῆς ἐμπορίας, τῆς ναυτιλίας αὑτοῦ, διατελοῦν δὲ πάντοτε ὁ πρωτοστάτης τοῦ πολιτισμοῦ καθ᾽ ὅλην τὴν ἀνατολήν. Ἐγκαταλειφθὲν καθ᾽ ὅλα ταῦτα, ὡς ἐξηγήσαμεν ἐν ἀρχῇ τοῦ παὶ ρόντος κεφαλαίου, εἰς τὴν τύχην αὑτοῦ, συνεκρότησε κατὰ πόλεις, κώμας καὶ χωρία κοινότητας διοικουμένας ὑπὸ ἀρχόντων, οἵτινες ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐξελέγοντο ὑπὸ τοῦ κοινοῦ τῶν χριστιανῶν καὶ ὠνομάζοντο μὲν κυρίως δημογέροντες, ἐκαλοῦντο δὲ καὶ ἄλλως κατὰ τὰς διαφόρους χώρας καὶ περιτ στάσεις· γέροντες , ἄρχοντες, προεστοὶ, ἐπίτροποι, καὶ τουρτ κιστὶ κοτζαμπάσιδες. Οἱ προϊστάμενοι οὗτοι τῶν κοινοτήτων ἔκρινον ὡς διαιτηταὶ τὰς ἀστικὰς διαφορὰς, διότι αἱ ποινικαὶ ὑπήγοντο εἰς τὴν δικαιοδοσίαν Τούρκου δικαςοῦ ( καδῆἢ μολλᾶ)· εἰςέπραττον καὶ διεχειρίζοντο τοὺς φόρους, διώκουν τὴν κοινοτικὴν περιουσίαν, διένεμον τοὺς παρὰ τῆς τουρκικῆς ἀρχῆς ἐπιβεβλημένους φόρους κατὰ τὸ μέτρον τῶν πόρων ἑκάστης οἰκογενείας, καὶ ἦσαν οἱ φυσικοὶ προστάται καὶ σύμβουλοι παντὸς καταδιωκομένου ἢ καταπιεζομένου κατοίκου τῆς κοινότητος. Αἱ κοινότητες αὗται δὲν ἦσαν θεσμὸς νέος, ὑπῆρχον ἐπὶ τῶν μεσαιωνικῶν χρόνων, καὶ οὐδὲν ἄλλο ἦσαν εἰμὴ τροπολογία τις τῶν ἔτι ἀρχαιοτέρων αὐτονόμων ἀστικῶν πολιτευμάτων, ἀλλοιωθέντων φυσικῷ τῷ λόγῳ πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως διὰ τοῦ μακροῦ χρόνου καὶ τῆς ποικίλης τῶν ἑκάστοτε περιστάσεων ἐπιδράσεως. Οἷαν δὲ ζωτικότητα εἶχε τὸ ἔθνος τοῦτο καὶ οἷον πνεῦμα αὐτοδιοικήσεως, καθίσταται πρόδηλον ἐκ τούτου ὅτι αἱ κοινότητες, ἅμα διὰ τῆς τουρκικῆς κατακτήσεωςἀπηλλάγησαν πάσης ἐννόμου τῆς κυβερνήσεως κηδεμονίας, οὐ μόνον δὲν περιέστησαν εἰς ἀναρχίαν τινὰ καὶ παραλυσίαν, ἀλλ᾽ ἀπ᾿ ἐναντίας κάλλιστα διαῤῥυθμισθεῖσαι ἀνέδειξαν, αἱ πλεῖσται τοὐλάχιστον, ἐξαίρετον δραστηριότητα καὶ θαυμαστὴν κοινοπραγίας ἐπιτηδειότητα.
Τὰ ὀλίγα τῶν ἐνεργειῶν αὐτῶν παραδείγματα ὅσα δυνάμεθα νὰ παραθέσωμεν ἐνταῦθα, θέλουσι μαρτυρήσει τὴν μεγάλην ταύτην ἀλήθειαν. Ἡ κοινότης τῶν ᾿Αμπελακίων περιελάμβανεν 22 χωρία κείμενα εἰς τὴν Θεσσαλίαν, εἰς τὴν ἔκπαλαι πολυθρύλητον διὰ τὸ κάλλος αὐτῆς κοιλάδα τῶν Τεμπῶν. Ἡ πρωτεύουσα, τὰ ᾿Αμπελάκια, εἶχε περὶ τὰς 4,000 κατοίκων, τὰ δὲ περὶ αὐτὴν χωρία περὶ τοὺς διςχιλίους. Ἡ κοινότης ἠσχολεῖτο μὲν καὶ περὶ παντοῖα γεωργικὰ ἔργα, ἰδίως ὅμως ἐπεδόθη εἰς τὴν κατασκευὴν καὶ τὴν ἐμπορίαν τοῦ ἐρυθροβαφοῦς βαμβακίνου νήματος, περὶ ἣν εἰργάζοντο πάντες οἱ κάτοικοι , ἄνδρες, γυναῖκες, παῖδες. Ἐκ τούτων δὲ οἱ ἐμπειρότεροι, εἴτε πλούσιοι , εἴτε πένητες ἦσαν, ἐπέμφθησαν εἰς Κωνσταντινούπολιν, εἰς Σμύρνην, εἰς Βιένναν, εἰς ᾿Αμστελόδαμον, εἰς Λονδῖνον, εἰς Ὀδησσὸν, ἵνα ἱδρύσωσιν αὐτόθι καταστήματα καὶ ἀποθήκας. Τῆς ἑταιρίας προΐσταντο πέντε ἐπιτροπαὶ, ἐκλεγόμεναι ὑφ᾽ ὅλων τῶν κατοίκων πλουσίων ἢ πενήτων, ἅμα συμπληρωσάντων τὸ 25 τῆς ἡλικίας αὑτῶν ἔτος· καὶ πολλάκις οἱ πενέστατοι τῶν ἑταίρων, ἐὰν ἀνωμολογοῦντο ὡς οἱ ἱκανώτατοι , προεχειρίζοντο εἰς τὰ ἀνώτατα τῆς ἑταιρίας ἀξιώματα διὰ τῆς ψήφου τῶν συμπολιτῶν. Ἐκ τῶν ὅ ἐπιτροπῶν ἡ μὲν εἶχε τὴν ὑπερτάτην τῆς ἑταιρίας διεύθυνσιν· ἡ δευτέρα ἐλέγετο διοικητική᾽ ἡ τρίτη, γεωργική· ἡ τετάρτη, βιομηχανική ἡ δὲ πέμπτη, ἐλεγκτική. Πρὸ τῆς διανομῆς τῶν ἐτησίων κερδῶν, ἀφῃροῦντο πρῶτον ἡ τιμὴ τοῦ σίτου τοῦ ἀγορασθέντος διὰ τοὺς πένητας ἐργάτας, τὰ πρὸς τοὺς πασάδες δῶρα, τὰ ἔξοδα τῶν νοσοκομείων, τῶν βιβλιοθηκῶν, τῶν σχολείων, τοῦ τυπογραφείου, τῶν ὁδῶν, τῶν ἐκκλησιῶν, τῆς διοικήσεως, τῶν ἐνοικίων, τοῦ γραφείου, τῶν ἐν τῇ ἀλλοδαπῇ πρακτορείων καὶ τὰ ὁδοιπορικά˙ δεύτερον, οἱ τόκοι τῶν ὑπὸ ἑκάστου μέλους τῆς ἑταιρίας καταβληθέντων κεφαλαίων πρὸς 15 %΄ τρίτον, αἱ ψηφισθεῖσαι ὑπὸ τῆς γενικῆς συνελεύσεως τῶν ἑταίρων ἀμοιβαὶ εἰς τοὺς πράκτορας τῆς ἑταιρίας, ἀναλόγως τῆς ἱκανότητος αὐτῶν καὶ τῶν ὑπηρεσιῶν. Τὰ ὑπόλοιπα κέρδη διενέμοντο μεταξὺ τῶν ἐργατῶν ὅσοι ἦσαν ἰδιοκτῆται βαμβακοφόρων χωρίων, καὶ τῶν ἐργατῶν ὅσοι ἁπλῶς κατέβαλλον ἐργασίαν. Ἡ δὲ διανομὴ αὕτη, γινομένη ἐν κοινῇ συνελεύσει, διενηργεῖτο μετὰ τοσαύτης δικαιοσύνης, ὥςτε οὐδέποτε προεκάλεσε θορύβους ἢ κατακραυγάς. Ἐντεῦθεν ἡ ἑταιρία τῶν ᾿Αμπελακίων εὐδαιμονήσασα, ἀνεδείχθη ἐνάμιλλος τῶν ἰσχυροτάτων ἐμπορικῶν οἴκων τῆς Εὐρώπης. Τὰ μεγάλα αὐτῆς κέρδη ἐπέτρεψαν νὰ συντηρῶνται κοινῇ δαπάνῃ εἰς ἕκαστον χωρίον ἰατροὶ ἐπιμελούμενοι τὰ τῆς ὑγείας ὅλων τῶν κατοίκων, σχολαὶ κατώτεραι καὶ ἀνώτεραι, ἀποθῆκαι σίτου καὶ ὅλων τῶν ἄλλων γεωργικῶν καὶ βιομηχανικῶν, ἐγχωρίων τε καὶ ξένων, προϊόντων, νοσοκομεῖον, ταμεῖον ἀπομαχικὸν, βιβλιοθήκη, ταμεῖον τῆς πειραματικῆς φυσικῆς καὶ τὰ τοιαῦτα. Ἡ ἑταιρία αὕτη ἱδρύθη ὁριστικῶς τῷ 1795διὰ κεφαλαίου 100,000 φράγκων περίπου˙ τῷδὲ 1810 ὅτε εἴπερ ποτὲ ἤκμασεν, εἶχε κεφάλαιον 20,000,000 φράγκων. Τὰ ἐμπορικὰ αὐτῆς συναλλάγματα ἐκυκλοφόρουν ἁπανταχοῦ σχεδὸν τῆς Εὐρώπης καὶ πολλαχοῦ τῆς ᾿Ασίας, αἱ δὲ ἐν ταῖς χώραις ταύταις ἀποθῆκαι αὐτῆς ἔβριθον ἐμπορευμάτων δι᾽ ἀνταλλαγῆς προςκτηθέντων. ᾿Αλλ᾽ ἡ τοσαύτη τῶν ᾿Αμπελακιωτῶν εὐημερία ἀδύνατον ἦτο νὰ μὴ προκαλέσῃ τὴν δυςπιστίαν, τὸν φθόνον καὶ τὴν ὀργὴν τῆς τυραννικῆς κυβερνήσεως ὑπὸ τὸ κράτος τῆς ὁποίας εἶχον τὴν δυςτυχίαν νὰ ζῶσιν. Οἱ ἐν τῇ γειτονίᾳ αὐτῶν ζῶντες Τοῦρκοι προετράπησαν ὑπὸ τῆς Πύλης νὰ ἐπιπέσωσι, δῃοῦντες τὴν χώραν καὶ ἐκδιώκοντες τῇδε κἀκεῖσε τοὺς κατοίκους αὐτῆς. Τοῦ ἔργου τῆς καταστροφῆς ἐκτελεστὴς ἐγένετο ὁ διαβόητος ᾿Αλῆ πασᾶς τῶν Ἰωαννίνων. Συνέβη δὲ τοῦτο καθ᾽ ἣν ἐποχὴν ὑπὲρ τὰ 10,000,000 φράγκων, συγκεντρωμένων εἰς Βιένναν, κατεποντώθησαν ἐν τῇ κατὰ τὸ 1811 οἰκονο μικῇ χρεωκοπίᾳ τῆς Αὐστρίας˙ ὥςτε οἱ δυςτυχεῖς ᾿Αμπελακιῶται, ἀπολέσαντες πατρίδα καὶ κεφάλαια, διεσκορπίσθησαν ἁπανταχοῦ γῆς καὶ ἔκτοτε δὲν ἠδυνήθησαν νὰ ἑνωθῶσιν αὖθις.
Τοιαῦται ἢ παραπλήσιαι ἑταιρία: συνεκροτήθησαν εἰς πολλὰς ἑλληνικὰς κοινότητας ἀπὸ τῆς 16 ἑκατονταετηρίδος μέχρι τῶν ἀρχῶν τῆς ἑλληνικῆς ἐπαναστάσεως, ἐν Φιλιππουπόλει , ἐν Μαδεμοχωρίοις, ἐν Καλαῤῥύτῃ, ἐν Συράκῳ, ἐν Χίῳ, ἐν Κυδωνίαις, ἵνα εἴς τινας τῶν ὀνομαστοτάτων περιορισθῶμεν. Αἱ μᾶλλον ὅμως ἀξιομνημόνευτοι αὐτῶν ὑπῆρξαν βεβαίως αἱ ναυτικαὶ κοινότητες τῆς Ὕδρας, τῶν Σπετσῶν καὶ τῶν Ψαρῶν, διότι τὰ ἔργα αὐτῶν δὲν συνετέλεσαν μόνον εἰς τὴν ἰδιω τικὴν εὐημερίαν τῶν νησιωτῶν ἐκείνων, ἀλλὰ ἀπήρτισαν ἓν τῶν κυριωτάτων ὅπλων καὶ ἴσως τὸ κυριώτατον δι᾽ οὗ ἀνεκτήθη ἡ ἀνεξαρτησία ἐπὶ τῆς μεγάλης ἐπαναστάσεως. Τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος φύσει καὶ θέσει ἀνεδείχθη ἀνέκαθεν καὶ μέχρι τῆς σήμερον ἰδίως ναυτικὸν ἔθνος. Ἐθαλασσοκράτησεν ἐν τῇ ἀρχαιότητι καὶ ἐξαιρέτως ἐν τῇ ὅ καὶ ἐν τῇ 4 ἑκατονταετηρίδι πρὸ Χριστοῦ. Ἐθαλασσοκράτησε κατὰ τὰ πρῶτα ἑξακόσια ἔτη τῶν μεσαιωνικῶν χρόνων, καὶ ἐξαιρέτως ἐν τῇ 9 καὶ τῇ 10 μ. Χ. ἑκατονταετηρίδι, οὐδὲ ἀπέβαλε τὸ ἀξίωμα τοῦτο εἰμὴ ὅτε ἡ ἑσπερία Εὐρώπη, διὰ τῶν πληγῶν ἂς κατήνεγκε κατὰ τοῦ Ἑλληνισμοῦ, ἰδιοποιήθη βαθμηδὸν καὶ πᾶσαν σχεδὸν τὴν ναυτικὴν αὐτοῦ δύναμιν, περιελθοῦσαν τότε εἰς τὰς χεῖρας τῶν Ἑνετῶν καὶ τῶν Γενουαίων. Ἐννοεῖται ὅτι καὶ κατὰ τοῦτο ὅπως καθ᾽ ὅλα τὰ λοιπὰ οἱ ἑσπέριοι οὐδὲν διαρκὲς ἵδρυσαν ἐν τῇ ἀνατολῇ καὶ ὅτι , ἂν, καθ᾽ ἣν ἐποχὴν οἱ Τοῦρκοι ἐκληρονόμησαν τοὺς καρποὺς τῆς μεταξὺ χριστιανῶν ἐκείνης ἀδελφοκτονίας, τὸ ἑλληνικὸν ναυτικὸν περιωρίζετο εἰς μικρά τινα πλοιάρια περὶ ἁπλῆν τὴν ἀκτοπλοΐαν ἀσχολούμενα, μετ᾿ οὐ πολὺ Γενουαῖοί τε καὶ Ἑνετοὶ ἀπέβαλον ὡςαύτως τὸ ἐφήμερον αὑτῶν κατὰ τὴν ἀνατολὴνκράτος. Ἡ μόνη μεταξὺ αὐτῶν καὶ ἡμῶν διαφορὰ ὑπῆρξεν ὅτι οἱ μὲν Ἑνετοὶ καὶ οἱ Γενουαῖοι ἐξεχώρησαν διὰ παντὸς ἐκ τῆς ἀνατολῆς, οἱ δὲ Ἕλληνες, δι᾽ ἀγώνων ἀτρύτων ἀνακτήσαντες τὴν ἀρχαίαν ὑπεροχὴν, ἔμελλον ἀπὸ τῆς παρελθούσης ἑκατονταετηρίδος νὰ περιάγωσιν αὖθις τὴν σημαίαν αὑτῶν τροπαιοῦχον ἀπὸ τῆς Ὀδησσοῦ μέχρι τῆς Μασσαλίας καὶ τῆς Ἱσπανίας. Πολλὰ ἐσωτερικὰ καὶ ἐξωτερικὰ γεγονότα συνετέλεσαν εἰς τὴν ἀναβίωσιν ταύτην τοῦ ἑλληνικοῦ ναυτικοῦ· πρὸ πάντων ὅμως ἡ ἐπιτηδειότης μεθ' ἧς ἐφηρμόσθη τὸ πνεῦμα τοῦ συνεταιρισμοῦ καὶ εἰς τοῦτον τὸν κλάδον τῆς ἑλληνικῆς βιομηχανίας, ὅπως εἰς πλείστους ἄλλους. Ἕκαστος ναύτης εἶχεν ἑταιρικὴν μερίδα ἐπὶ τοῦ πλοίου ἢ τοῦ φορτίου· γινόμενος δὲ οὕτω συνέταιρος, εἶχεν ἴδιον συμφέρον εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τῆς ἐπιχειρήσεως καὶ ἀπέβαινε προςεκτικὸς, ἄγρυπνος, οἰκονόμος, ἐξεταστικός. Καὶ οὐ μόνον ἠγωνίζετο πάσῃ δυνάμει νὰ συντελέσῃ εἰς τὴν ἐπιτηδειοτέραν τοῦ πλοίου ὑπηρεσίαν, ἀλλὰ καὶ τὴν πρὸς τοῦτο ἐπιδεξιότητα αὑτοῦ ἀδιαλείπτως προεβίβαζεν, ὥςτε προϊόντος τοῦ χρόνου ἀπὸ ἀρίστου ἐκτελεστοῦ τῶν διατασσομένων προήγετο πολλάκις εἰς τὴν τάξιν ἀρίστου κυβερνήτου.
Τὰ ἀποτελέσματα τῆς ἀδελφικῆς ταύτης συμπράξεως τοῦ κεφαλαίου καὶ τῆς ἐργασίας, τῆς εὐπορίας καὶ τῆς ἀπορίας, ἀπέβησαν θαυμάσια. Αἱ τρεῖς νῆσοι , αἵτινες ἐν τῇ 17 ἑκατονταετηρίδι ἦσαν σχεδὸν ἔρημοι, ἐκτήσαντο ἔκτοτε κατοίκους συμποσωθέντας ἐν ταῖς παραμοναῖς τῆς ἐπαναστάσεως εἰς 30,000 ψυχῶν. Κατὰ τοὺς μετριωτέρους δὲ ὑπολογισμοὺς ἠρίθμουν, κατὰ τὸ 1824 , 300 πλοῖα ἀπὸ 60 μέχρι 400 τόνων καὶ πληρώματα 12,000 περίπου ναυτῶν. Οἱ θησαυροὶ οἱ ἀποταμιευθέντες εἰς τοὺς τρεῖς ἐκείνους ἀγόνους βράχους ἀπέβησαν τοσοῦτοι , ὥςτε οἱ φιλοπάτριδες αὐτῶν κάτοικοι ἠδυνήθησαν νὰ καταβάλωσι περὶ τὰ 20,000,000 δραχμῶν εἰς τὸν μέγαν ὑπὲρ ἀνεξαρτησίας ἀγῶνα. Τὸ δὲ οὐδὲν ἦττον ἀξιομνημόνευτον, τὸ ἠθικὸν φρόνημα τῶν ἀνθρώπων αὐτῶν ἀνυψώθη παραδόξως. Χρηστότης ἐξαίρετος ἐπεκράτησεν εἰς ἁπάσας τὰς ναυτικὰς καὶ ἐμπορικὰς τοῦ τότε καιροῦ κερδοσκοπίας. Πᾶσαι αἱ ληψοδοσίαι ἐγίνοντο διὰ προφορικῶν συμβάσεων ἢ τὸ πολὺ δι᾽ ἁπλῶν σημειώσεων. Ὁμολογίαι καὶ ἐξοφλήσεις ἦσαν πράγματα ἄγνωστα, ἡ δὲ χρεωκοπία καὶ ἡ ναυταπάτη, γεγονότα σχεδὸν ἀνήκουστα. Οἱ ναυσίβιοι ἐκεῖνοι ἄνδρες εἶχον καθ᾽ ἄπαντα τὸν βίον θαυμαστόν τι ἡρωϊκὸν παράστημα καὶ ἐθνικὸν ἀξίωμα. Ἰδίως ἐφιλοτιμοῦντο νὰ κοσμῶσι τὰ πλοῖα αὑτῶν δι᾽ ὀνομάτων καὶ ἀναγλύφων εἰκονιζόντων τοὺς προπατορικοὺς ἥρωας, ὧν ἐπόθουν νὰ μιμηθῶσι τὰ ἔργα καὶ ὧν ηὐτύχησαν τῳόντι νὰ ἀναδειχθῶσι μετ᾿ οὐ πολὺ ἐνάμιλλοι. Ἵνα δὲ εἰς μόνα τὰ ὀνόματα τῶν πλοίων περιορισθῶμεν, ἀναφέρομέν τινα ἐξ αὐτῶν ὡς χαρακτηριστικώτατα τῶν αἰσθημάτων ὧν ἐνεφοροῦντο οἱ ἰδιοκτῆται, οἱ κυβερνῆται καὶ οἱ ναῦται αὐτῶν. ᾿Ασπασία, ᾿Αριστείδης, ᾿Ανδρομάχη, Ἀχιλλεὺς, Ἀθηνᾶ, ᾿Αφροδίτη, Γοργώ, Διομήδης, Ἑλλὰς, Ἐλευθερία, Ἐπαμεινώνδας, Ἡρακλῆς, Θεμιστοκλῆς, Κλειώ, Λυκοῦργος, Λεωνίδας, Νιόβη, Περικλῆς, Σόλων, Σπαρτιᾶτις, τοιαῦτα καὶ ἄλλα πλεῖστα τοιαῦτα ἦσαν τὰ ὀνόματα ὑπὸ τὴν σκέπην τῶν ὁποίων ἔθετον τὸν ἱερὸν αὑτῶν στόλον οἱ ἄνθρωποι τῶν χρόνων τούτων, ἀγωνιζόμενοι νὰ συναρμολογῶσι τὸν παρόντα Ἑλληνισμὸν πρὸς τὸν ἀρχαῖον ἐκεῖνον, ὄχι τὸν Ἑλληνισμὸν ἐντὸς τοῦ ὁποίου ἔζων, ἀλλὰ τὸν Ἑλληνισμὸν ἐντὸς τοῦ ὁποίου μετ᾿ ὀλίγον ἔμελλον νὰ ζήσωσι καὶ εἰς τὸν ὁποῖον τοσαύτην εἶχον πεποίθησιν, ὥςτε πρὶν ἐπιτείλῃ ἔτι ἐπὶ τῆς δεδουλωμένης πατρίδος, ὡς παρόντα ἐχαιρέτιζον καὶ ἐπανηγύριζον. Τί παράδοξον λοιπὸν ὅτι τοιοῦτοι ὄντες καὶ συναθλητὰς ἔχοντες τοὺς κλέφτας καὶ τοὺς ἁρματωλοὺς, ὧν προεμνημονεύσαμεν, κατώρθωσαν ὅτα κατώρθωσαν ; Εἶναι ἀληθὲς ὅτι οἱ πολέμιοι πρὸς οὓς διηγωνίσθησαν οἱ πατέρες ἡμῶν κατά τε θάλασσαν καὶ κατὰ ξηρὰν, ἦσαν ὅλως διάφοροι τῶν ἀντιπάλων οὓς πρόκειται νῦν νὰ ἀπαντήσωμεν. Ἀλλὰ ἡ πρωτίστη τῶν ἐθνῶν ἀρετὴ εἰς τοῦτο συνίσταται, τὸ νὰ παρασκευάζωσιν ἑκάστοτε τὰς δυνάμεις αὐτῶν εἰς τρόπον ἀνάλογον πρὸς τὰς δυνάμεις καθ᾽ ὧν ἔχουσι ν᾿ ἀντιπαραταχθῶσιν. Οἱ κλέφται καὶ οἱ ἁρματωλοὶ ἡμῶν ἦσαν ἐνάμιλλοι κατά τε τὸν ὁπλισμὸν καὶ τὸν τρόπον τοῦ πολεμεῖν πρὸς τοὺς κατ᾿ ἐκεῖνο τοῦ χρόνου ἀσυντάκτους ὄχλους τῶν πολεμίων· καὶ ἔχοντες πρὸς ἐπὶ τούτοις τὸ ἠθικὸν πλεονέκτημα τῆς φιλοτιμίας καὶ τῆς φιλοπατρίας, πολλάκις ἔτρεψαν αὐτούς. Τὰ δὲ σκάφη τῶν τριῶν ναυτικῶν νήσων, ὅσῳ ἐλαφρὰ καὶ ἂν ἦσαν ἀντιπαραβαλλόμενα πρὸς τοὺς ὄγκους τῶν τουρκικῶν δικρότων καὶ φρεγάδων, παραλαβόντα ὅμως εἰς ἐπικουρίαν αὑτῶν τὸ φοβερὸν τῶν πυρπολικῶν ὅπλον, καὶ ἐπιτηδειότερον μὲν χειριζόμενα, ἐκθυμότερον δὲ κυβερνώμενα καὶ τολμῶντα τὰ πάντα ὅπως μόνη ἡ πρὸς τὴν πατρίδα ἀφοσίωσις τολμᾷ , ἠδυνήθησαν πολλοὺς μὲν ἐκ τῶν κολοσσῶν ἐκείνων νὰ καταστρέψωσι, πλειστάκις δὲ νὰ ἴδωσιν αὐτοὺς προτροπάδην πρὸ αὐτῶν φεύγοντας.
Ἐνῷ λοιπὸν μία τοῦ ἔθνους μερὶς ἐπέτυχε νὰ ἀναλάβῃ τὴν διεξαγωγὴν τῶν ἐξωτερικῶν τοῦ ὀσμανικοῦ κράτους πραγμάτων καὶ νὰ κυριαρχήσῃ ἀπολύτως τῶν δύο ἐπέκεινα τοῦ Ἴστρου μεγάλων αὐτοῦ ἐπαρχιῶν· ἐνῷ ἑτέρα τοῦ ἔθνους μερὶς, ὁ κλῆρος, διεῖπεν, ὑπὸ τὴν ὑπερτάτην ἡγεμονίαν τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου, τὸν πνευματικὸν καὶ ἐν μέρει τὸν ἀστικὸν βίον ἁπάντων τῶν χριστιανῶν τοῦ κράτους ὑπηκόων ἐν Εὐρώπῃ τε καὶ ἐν ᾿Ασίᾳ᾽ ἐνῷ τρίτη τοῦ ἔθνους μερὶς διατελοῦσα ἀείποτε ἔνοπλος διεξῆγεν ἀδιάκοπον κατὰ τῶν κατακτητῶν ἀγῶνα εἰς τὴν Μακεδονίαν, εἰς τὴν Θεσσαλίαν, εἰς τὴν Ἤπειρον, εἰς τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα, εἰς τὴν Πελοπόννησον· ἐνῷ σύμπαν τὸ ἔθνος ἐπανίστατο ἐκ διαλειμμάτων ὁσάκις εὕρισκεν ἢ ἤλπιζε νὰ εὕρῃ οἱονδήποτε ἐξωτερικὸν σύμμαχον, συγχρόνως τὸ ἔθνος τοῦτο διωργανωμένον εἰς πολυαρίθμους κοινότητας ἀπὸ τῆς Θράκης μέχρι τῆς Πελοποννήσου καὶ ἀπὸ τῆς Ἠπείρου μέχρι τῶν παραλίων χωρῶν τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας καὶ καθ᾽ ὅλας τὰς ἐν τῷ μετ ταξὺ νήσους, μικράς τε καὶ μεγάλας, διώκει τὰ καθ᾽ ἑαυτὸ εἰς τρόπον ἐπιτήδειον νὰ πλουτήσῃ, νὰ παιδευθῇ καὶ νὰ προπαρασκευάσῃ πάντα τὰ πρὸς ἀνάκτησιν καὶ συντήρησιν τῆς ὁλοσχεροῦς αὑτοῦ ἀνεξαρτησίας ἀπαιτούμενα. Τὸ δὲ μέγα τοῦτο ἐκπολιτευτικὸν ἔργον δὲν διεξήγετο εἰμὴ ὑπὸ μόνης τῆς ἑλληνικῆς φυλῆς. Ὑπῆρχον μὲν μεταξὺ τῶν χριστιανῶν τῆς ἀνατολῆς καὶ ἕτερά τινα φῦλα ἑτερόγλωσσα καὶ ἑτερώνυμα˙ ἀλλὰ ταῦτα πάντα διετέλεσαν ἐπὶ 400 ἔτη ἀφανῆ τὸ πλεῖστον τοῦ χρόνου καὶ ἀκατονόμαστα. Αὐτοὶ οἱ Σλαῦοι ἐπέσχον καθ' ὅλον τὸ μακρὸν ἐκεῖνο τοῦ χρόνου διάστημα δευτερεύουσαν τάξιν, οὐδαμῶς γενόμενοι ἐνάμιλλοι τοῦ μεγάλου ἀξιώματος, ὅπερ διὰ τῆς εὐφυΐας, τῆς δεξιότητος καὶ τῆς πατροπαραδότου κοσμοϊστορικῆς αὑτοῦ ἀξίας κατώρθωσε νὰ διατηρήσῃ ὁ Ἑλλη νισμὸς ὑπὸ τὸ κράτος τῆς φοβερωτάτης τῶν τυραννιῶν. Πολλοὶ ἐξ αὐτῶν ἀπέβαλον καὶ αὐτὴν τὴν συνείδησιν τῆς ἰδίας ἐθνότητος, μάλιστα δὲ οἱ Βούλγαροι, ἐξ ὧν ὅσοι τυχὸν ἐλάμβανον παίδευσίν τινα οὐδὲ ἤθελον νὰ φέρωσι τὸ φυλετικὸν αὑτῶν ὄνομα, ἀλλ᾽ ἐκαυχῶντο αὐτοκαλούμενοι Ἕλληνες. Δὲν λέγομέν τι περὶ τῶν Μαυροβουνιωτῶν, διότι οὗτοι, εἰ καὶ σπανίως ὑπέκυψαν εἰς τὴν ὀσμανικὴν κυριαρχίαν, διὰ τὸ εὐάριθμον ὅμως καὶ τὴν ὀλίγην περὶ τὸν πολιτισμὸν ἐπίδοσιν αὑτῶν, ἐλάχιστα ἐπενήργησαν εἰς τὰ πράγματα τῆς ἀνατολῆς. Ἐκ δὲ τῶν ἄλ− λων Σλαύων μόνοι οἱ Σέρβοι ἐπανέστησαν, ἀλλὰ καὶ οὗτοι μόλις πρὸ ἑπτὰ ἢ ὀκτὼ δεκαετηρίδων. Ὅθεν τὸ ἑλληνικὸν ἔθνος ἐπρώτευσε καθ᾽ ἅπασαν τὴν ἀνατολὴν οὐ μόνον ἐπὶ ἐμπορίᾳ, βιομηχανία, ναυτιλίᾳ, παιδείᾳ καὶ ἀρίστῃ ἐν πολλοῖς τῶν καθ' ἑαυτὸ πραγμάτων διοικήσει, ἀλλὰ καὶ διότι αὐτὸ μόνον ἔχυσεν ἀφειδῶς τὸ αἷμά του ἵνα διασείσῃ τὸ τερατῶδες οἰκοδόμημα τῆς ὀσμανικῆς κυριαρχίας καὶ ἀκρωτηριάσῃ αὐτὸ καὶ περιαγάγῃ εἰς τὴν παροῦσαν ἀμηχανίαν. Τοῦτο δὲ τὸ θαυμαστὸν θέαμα ἔχοντες πρὸ ὀφθαλμῶν ἅπαντες οἱ περιηγηταὶ τῆς ἀνατολῆς, κατὰ τὴν 18 μάλιστα ἑκατονταετηρίδα, προανήγγελλον τὴν πτῶσιν τοῦ τουρκικοῦ κράτους, καὶ μιᾷ φωνῇ οὐδένα ἄλ-