Τὸ ἀσυνάρτητον κρᾶμα τοῦ ἀρχαίου πολιτισμοῦ καὶ τῶν ποικίλων νέων ἐπηλύδων ἐθνῶν, ἐξ οὗ ἀπηρτίσθη κατ᾿ ἀρχὰς ὁ μεσαιωνικὸς Ἑλληνισμὸς, δὲν ἦτο βιώσιμον. Ἕνα ἀπαρτισθῇ ὀργανικῶς, ἔπρεπε νὰ κατισχύσῃ ἐν αὐτῷ τὸ ἕτερον τῶν δύο ἐκείνων στοιχείων. Ἐπεκράτησε δὲ ἐνταῦθα οὐχὶ τὸ βάρβαρον, ὅπως ἐν τῇ ἑσπερίᾳ Εὐρώπῃ, ἀλλὰ τὸ Ἑλληνικὸν, ὅπερ ἐξεπροςώπει ἐν τῇ ἀνατολῇ τὸν ἀρχαῖον κόσμον. Τὸ γεγονὸς τοῦτο εἶναι τόσῳ μᾶλλον ἄξιον μελέτης ὅσῳ ὁ Ἑλληνισμὸς μέχρι τῶν ἀρχῶν τῆς 8 ἑκατονταετηρίδος ὑπέστη ἀλλοιώσεις θρησκευτικὰς, κοινωνικὰς καὶ πολιτικὰς, αἵτινες ἐφαίνοντο προαγγέλλουσαι τὴν διάλυσιν αὐτοῦ. Ἰδίως ἐκινδύνευεν ἡ γνησία χριστιανικὴ πίστις. Ἡ ἀντίληψις τοῦ ὑπερτάτου ὄντος ἤρχισε νὰ ἐκλείπῃ · τὴν τάξιν αὐτοῦ κατέλαβον εἰς τὰ πνεύματα τῶν πολλῶν, οἱ ἅγιοι, οἱ πρωταγωνισταὶ τῆς πίστεως. Αὐτὰ τὰ λείψανα, αὐταὶ αἱ εἰκόνες αὐτῶν ἐγένοντο ἀντικείμενον λατρείας˙ αἱ ἐκκλησίαι ἀπέβησαν κοινὰ συλλαλητήρια˙ πολλὰ μοναστήρια κατήντησαν οἶκοι ἀκολασίας. Ἐκ τούτων δὲ πάντων δὲν ἠχρειώθησαν μόνον αἱ θεμελιώδεις τοῦ χριστιανισμοῦ ἀρχαὶ, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ πολιτεία, καὶ αὐτὴ τοῦ ἔθνους ἡ ὕπαρξις ὑπέστησαν τραύματα δεινά. Ἡ θαυματουργός δύναμις ἡ ἀποδοθεῖσα εἰς πλεῖστα τῶν ἱερῶν ἀντικειμένων παρήγαγε τὴν δοξασίαν, ὅτι ἀρκεῖ νὰ φέρῃ τις μεθ᾽ ἑαυτοῦ ἢ παρ᾿ ἑαυτῷ ἓν τῶν ἀντικειμένων ἐκείνων, ἵνα ἀπαλλαγῇ παντὸς κινδύνου καὶ πάσης ἠθικῆς ὑποχρεώσεως. Τῆς δὲ δοξασίας ταύτης συμπέρα σμα φυσικὸν ἦτο, ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι περιττὸν νὰ ἀγωνίζε ται ὑπὲρ τῆς ἰδίας σωτηρίας, ὅτι περὶ ταύτης φροντίζει τὸ φυλακτήριον αὐτοῦ, καὶ ὅτι , ἂν τὸ φυλακτήριον δὲν ἰσχύσῃ νὰ τὸν σώσῃ, δῆλον ὅτι ὑπάρχει ἀμετατρέπτως καταδεδικασμένος ἕνεκα τῶν πολλῶν αὐτοῦ ἁμαρτιῶν. Δὲν λέγομεν ὅτι ἅπας ὁ τότε Ἑλληνισμὸς ἐπρέσβευε τοιαύτην τινὰ πλάνην καὶ ὑπέκυπτεν εἰς πάντα τὰ ὀλέθρια αὐτῆς ἐπακόλουθα˙ ἂν ἦτο του σοῦτον πάγκοινος ἡ ἠθικὴ αὐτοῦ ἔκλυσις, οὗτος ἤθελεν ἀφανισθῆ ἐκ προςώπου τῆς γῆς. Βεβαίως ὅταν ὁ Ἡράκλειος, ἐπιδεικνύων εἰς τοὺς στρατιώτας τὴν εἰκόνα τοῦ Σωτῆρος, ἔλεγε πρὸς αὐτοὺς, ὅτι ὁ Χριστὸς εἶναι ὁ τῶν στρατευμάτων ἡγεμὼν, ἐφ᾽ ᾧ πεποιθότες δέον πάντες πρὸς πόνους νὰ παρασκευασθῶσιν, ὁ Ἡράκλειος διέκρινε τὴν προστασίαν τοῦ Θεοῦ ἀπὸ τοῦ ἐπιβαλλομένου εἰς πάντα ἄνθρωπον καθήκοντος τῆς αὐτενεργείας, καὶ δὲν ἐσκόπει εἰμὴ νὰ ἐπιῤῥώσῃ τὴν ἐνέργειαν ταύτην διὰ τῆς πρὸς τὸ θεῖον πεποιθήσεως κατὰ τὸ ἀρχαῖον τοῦ Ἑλληνισμοῦ δόγμα « σὺν ᾿Αθηνᾷ καὶ χεῖρα κίνει. » ᾿Αλλ᾿ ὁ που λὺς ὅμιλος δὲν ἐνόει τὶς ἦτο ἡ χρεία τῆς ἀνθρωπίνης ἐνεργείας, παρούσης τῆς προστασίας τοῦ Θεοῦ, ὅπως δὲν ἐνόησε ποτὲ τὴν διαφορὰν τῆς ἀμέσου ἀπὸ τῆς ἐμμέσου πρὸς τὸ ὑπέρτατον Ὄν λατρείας. Καὶ καθὼς διὰ τῶν ἱκεσιῶν πρὸς τοὺς ἁγίους ἐλησμονεῖτο ἡ τοῦ ὑπερτατου Ὄντος ἔννοια, οὕτω διὰ τῆς ἀφοσιώ σεως πρὸς τὰς εἰκόνας αὑτῶν καὶ τὰ ἄλλα σύμβολα, ἀφηρεῖτο ἐκ μέσου ἡ πρὸς τὴν ἀνθρωπίνην ἐνέργειαν πεποίθησις. Ἡγεμόνες μεγαλοφυεῖς ἠδύναντο ἐκ διαλειμμάτων διὰ τῆς παρουσίας, διὰ τῶν λόγων, διὰ τῶν ἀγώνων καὶ τῶν κατορθωμάτων αὑτῶν νὰ ἀναζωπυρῶσι τὴν ἐπὶ ἴσοις οὕτως εἰπεῖν συμμαχίαν τοῦ θείου καὶ τοῦ ἀνθρωπίνου˙ καὶ τοῦτο ἐπέτυχε πρὸς τοῖς ἄλλοις ὁ Ἡράκλειος διαπράξας διὰ τοῦ γνησίου ἐκείνου χριστιανικοῦ δόγματος ἔργα μεγάλα. Ἀλλὰ κανὲν ἔθνος δὲν εἶναι ὑπόχρεων νὰ παράγῃ ἀδιαλείπτως μεγάλους ἄνδρας. Τὸ μόνον καθῆκον αὐτοῦ εἶναι νὰ ἔχῃ τοιαύτην ἠθικὴν δύναμιν, ὥστε νὰ εἰμπορῇ νὰ συντηρῆται καὶ ὅταν καταλείπεται εἰς ἑαυτό. Ἐν δὲ τῇ 7 ἑκατονταετηρίδι ἡ Ἑλληνικὴ κοινωνία, τὸ πλεῖστον τοὐλάχιστον αὐτῆς, ἅμα δὲν ἐχειραγωγεῖτο, παρεδίδετο ἀκατασχέτως εἰς τὴν νωθρότητα ἣν ὑπέτρεφον αἱ ἡμαρτημέναι ἐκεῖναι δοξασίαι . Τοῦτο εἶναι τόσον βέβαιον, ὥςτε ἐπὶ αὐτοῦ τοῦ Ἡρακλείου, ἅμα οὗτος ἀπέβαλεν ὡς ἐκ τῆς ἡλικίας καὶ τῆς νόσου τὴν προτέραν δραστηριότητα καὶ μεγαλοφροσύνην, αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ στρατὸς ὁ τοσάκις πρὸ ὀλίγου κατὰ τῶν Περσῶν νικηφορήσας, αὐτὸς ἐκεῖνος ὁ στρατὸς ἡττηθεὶς ὑπὸ τῶν ᾿Αράβων ἀπέδωκε τὴν ἧτταν εἰς τὰς ἁμαρτίας αὑτοῦ. Μετὰ τὴν ἀπώλειαν τοῦ πλείστου τῆς Συρίας ὁ βασιλεὺς συνεκάλεσεν εἰς ᾿Αντιόχειαν συμβούλιον μέγα, ἵνα ἐξετάσῃ τὸ ζήτημα, πόθεν ἆρά γὲ τὰ τοσαῦτα τῶν ᾿Αράβων κατορθώματα, ἐνῷ ἦσαν ὑποδεέστεροι τῶν χριστιανῶν κατά τε τὸν ἀριθμὸν καὶ τὴν ἐπιστήμην καὶ τὸν ὁπλισμόν · τότε γέρων τις ἐκ τῶν συμβούλων ἀναστὰς εἶπεν, ὅτι αἱ νίκαι τῶν ᾿Αράβων δὲν δύνανται ν' ἀποδοθῶσιν εἰμὴ εἰς τὴν κατὰ τῶν χριστιανῶν ὀργὴν τοῦ Θεοῦ ἕνεκα τῶν ἁμαρτημάτων αὐτῶν. Ὁ δὲ βασιλεὺς ὡμολόγησεν, ὅτι οὕτως ἔχει τωόντι τὸ πρᾶγμα, ὡμολόγησε δηλαδὴ ὅτι οἱ χριστιανοὶ εἶναι καταδεδικασμένοι ὑπὸ τοῦ Θεοῦ καὶ ὅτι ἡ νίκη τῶν ᾿Αράβων ἦτο ἄφευκτος, μὴ ἀναλογιζόμενος ὅτι πᾶς πολέμιος ἀποβαίνει ἀήττητος ἅμα λογισθῇ ὡς τοιοῦτος. Τοσοῦτον δ᾽ ἐπεκράτησαν αἱ ὄντως ἀνόσιαι ἐκεῖναι δοξασίαι, ὥςτε καὶ εἰς κανόνα θρησκευτικὸν καθιερώθησαν. Τινὲς τῶν βασιλέων ἠθέλησαν διὰ νόμου ῥητοῦ νὰ ἐξομοιώσωσι τοὺς ἐν πολέμοις ἀποθνήσκοντας πρὸς τοὺς ὑπὲρ τῆς πίστεως ἀθλήσαντας μάρτυρας · ἀλλ᾽ ὁ κλῆρος ὑπέλαβεν ὡς ὕβριν κατὰ τῆς ἐκκλησίας τὴν ἀφομοίωσιν ταύτην τοῦ στρατιώτου πρὸς τὸν μάρτυρα καὶ ἐπὶ τέλους ἡ βασιλεία ἠναγκάσθη νὰ ἀνακαλέσῃ τὸ θέσπισμα αὐτῆς.
᾿Ανάλογόν τι συνέβη ὅτε ὁ καλὸς κἀγαθὸς Μαυρίκιος ἀπηγόρευσε διὰ νόμου νὰ γίνωνται δεκτοὶ εἰς τὴν ἱερωσύνην καὶ εἰς τὸν μοναχικὸν βίον οἱ ἄνθρωποι οἱ περιβεβλημένοι κοινὰ λειτουργήματα, καὶ αὐτοὶ οἱ ἐξελθόντες τῆς ὑπηρεσίας, ἐξαιρέτως δὲ οἱ στρατιῶται , πρὶν ἢ συμπληρωθῇ ὁ χρόνος τῆς ὑπηρεσίας αὑτῶν. Ὁ κλῆρος ἠξίωσεν, ὅτι ἡ διάταξις αὕτη δὲν συνεφώνει πρὸς τὸ Εὐαγγέλιον καὶ ὅτι ὁ βασιλεὺς ὤφειλε νὰ μὴ ἀποτρέπῃ τῆς διακονίας τοῦ Θεοῦ τοὺς ἀνθρώπους οὓς ὁ Θεὸς ηὐδόκησε νὰ προςαρτήσῃ εἰς τὴν τοῦ βασιλέως διακονίαν. Ὁ δὲ βασιλεὺς ἠναγκάσθη νὰ ἐνδώσῃ, ἐπιμείνας μόνον εἰς τοῦτο, ὅτι δὲν δύνανται νὰ γίνωσι δεκτοὶ εἰς τὴν ἱερωσύνην οἱ μὲν ἐξελθόντες τῆς ὑπηρεσίας κοινοὶ λειτουργοὶ, εἰμὴ ἀφοῦ δώσωσι λόγον τῆς ἑαυτῶν διαχειρίσεως, οἱ δὲ στρατιῶται καὶ στρατεύσιμοι , εἰμὴ μετὰ τριετῆ δοκιμασίαν. Καὶ πῶς ἦτο δυνατὸν νὰ μὴ συμβαίνωσι τὰ τοιαῦτα ὅτε ἡ κοινωνία ἔζη ἐντὸς τῆς ἐκκλησίας μᾶλλον ἢ ἐκτὸς αὐτῆς, ἡ δὲ ἱερωσύνη καὶ ὁ μοναχικὸς βίος ἀπέβησαν τὸ μᾶλλον περισπούδαστον καὶ τὸ μᾶλλον προςοδοφόρον τῶν ἐπαγγελμάτων ; Ἐν τούτοις ἡ οὕτω πως ὀργανωθεῖσα πολιτεία καὶ κοινωνία δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ὑπάρξῃ ἐπὶ πολύ. Εἴδομεν ὅτι δὲν εἶχε πολλὴν προθυμίαν εἰς τὸ νὰ μάχεται κατὰ τῶν πολεμίων· ἀλλ᾽ ἔτι ὀλιγωτέραν εἶχεν εἰς τὸ νὰ ἐργάζεται. ᾿Ανυπολόγιστος εἶναι ὁ ἀριθμὸς τῶν ἀνθρώπων, ὅσοι κατὰ τοὺς χρόνους ἐκείνους, ὑπὸ κακῶς νοουμένου ζήλου οἰστρηλατούμενοι , περιεβάλλοντο τὸ μοναχικὸν σχῆμα καὶ ἐγκατέλειπον μὲν τὰ ἀληθῶς ἱερὰ καθήκοντα τοῦ πατρὸς, τοῦ πολίτου, τοῦ στρατιώτου, ἀνήλισκον δὲ τὰς ἠθικὰς καὶ σωματικὰς δυνάμεις εἰς βίον ἄσκοπον, ἔστιν ὅτε δὲ καὶ ἀκόλαστον. Αἱ νέαι γενεαὶ ἐδεκατεύοντο , ὡς ὑπὸ λοιμικῆς τινος νόσου, διὰ τῆς ὑπερβολικῆς ἀναπτύξεως ἣν ἔλαβεν ἡ ἐκκλησιαστικὴ ἐκείνη θεσμοθεσία. Ἡ γεωργία, ἡ βιομηχανία, ἡ στρατιωτικὴ ὑπηρεσία ἐστεροῦντο τῶν χρησιμωτέρων καὶ ῥωμαλεωτέρων βραχιόνων. Τὰ μοναστήρια καὶ τὰ εἰς αὐτὰ ἀφιερούμενα κτήματα ἐπολλαπλασιάσθησαν ἐπὶ τοσοῦτον καὶ τὰ συμφέροντα αὐτῶν ἀπησχόλουν τοσοῦτον τὴν κυβέρνησιν, ὥςτε τῇ ἀληθείᾳ δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν, ὅτι τὸ κράτος κατήντησε νὰ ὁμοιάζῃ μοναχῶν μᾶλλον ἀπραγμόνων ἐνδιαίτημα ἢ ἐνεργὸν πολιτικὴν κοινωνίαν. Ἡ κυβέρνησις ἠναγκάζετο νὰ συμπληροῖ τὰ στρατιωτικὰ τάγματα καὶ τὰ πληρώματα τοῦ στόλου διὰ ξένων μισθοφόρων καὶ νὰ δέχεται προθύμως ἐντὸς τοῦ κράτους πληθὺν ἀλλοφύλων, ἐξ ὧν ἐνοθεύετο μὲν ὁ ἐγχώριος πληθυσμός, ἐξησθένει δὲ πολυειδῶς καὶ πολυτρόπως ἡ πολιτεία. Τὸ δὲ οὐδὲν ἦττον σπουδαῖον, ἐπειδὴ τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ τὰ μοναστηριακά κτήματα ἀπηλλάττοντο τοῦ πλείστου τῶν κοινῶν φόρων, ἔπασχον καὶ αἱ δημόσιαι πρόςοδοι οὐ μικρὰν ἐκ τούτου ἐλάττωσιν. Τί παράδοξον λοιπὸν ἐὰν, τοῦ κακοῦ προαγομένου ὁσημέραι, τὸ κράτος ἠκρωτηριάσθη δεινῶς καὶ ἐπολιορκήθη τρὶς ἐν αὐτῇ αὑτοῦ τῇ πρωτευούσῃ, ἅπαξ μὲν ὑπὸ τῶν ᾿Αβάρων καὶ τῶν Περσῶν, δὶς δὲ ὑπὸ τῶν Μωαμεθανῶν ;
Οὕτως εἶχον τὰ πράγματα ὅτε τῷ 717 κατέλαβε τὴν βασιλείαν ὁ Λέων Γ΄. ἐπὶ τοῦ ὁποίου ἤρξατο τὸ ἔργον τῆς μεταῤῥυθμίσεως. Ὁ Λέων καὶ οἱ διάδοχοι αὐτοῦ βασιλεῖς καὶ οἱ ἁπάν των τούτων συνεργάται, οἱ μέχρι τῶν μέσων τῆς 9 ἑκατονταε τηρίδος ἐπιμείναντες εἰς τὴν διεξαγωγὴν τῆς σωτηρίου ταύτης μεταβολῆς, ἐπωνομάσθησαν εἰκονομάχοι ὑπό τε τῶν σωζομένων χρονογράφων τῆς ἐποχῆς ἐκείνης καὶ ὑπὸ πάντων τῶν μεταγενεστέρων, ὡςὰν τὸ μόνον ὅπερ διέπραξαν ἦτο ἡ τῶν εἰκόνων καθαίρεσις. ᾿Αλλ᾿ ἡ τοιαύτη τῆς ἱστορικῆς ταύτης περιόδου παράστασις οὐδαμῶς συνάδει πρὸς τὴν ἀλήθειαν. Ἡ ἐξ αὐτῆς παραχθεῖσα πλάνη ἐπεκράτησεν ἐν τῷ μεσαιωνικῷ κόσμῳ καὶ μέχρι τῶν νεωτάτων χρόνων ἐκ τούτου, ὅτι μετὰ τὴν ἀποτυχίαν τῆς μεταῤῥυθμίσεως, αἱ πλεῖσται νομοθετικαὶ αὐτῆς διατάξεις καὶ πάντα ὅσα ἐν τῷ πνεύματι αὐτῆς ἐγράφησαν, ἐπιμελῶς ἠφανίσθησαν, περιεσώθησαν δὲ μόνον οἱ πολέμιοι χρονογράφοι˙ οὗτοι δὲ, ἐπισωρεύσαντες μυρίας ὅσας κατὰ τῶν ἀντιπάλων συκοφαντίας καὶ ἀποσιωπήσαντες πάντα τὰ ὑπὸ τού12 των γενόμενα γενναῖα ἔργα, ἰδίως καὶ πεισματωδῶς ἐπέμει ναν εἰς τὸ ζήτημα τῆς τῶν εἰκόνων καθαιρέσεως, διότι αὕτη, καθὸ προςβαλοῦσα ζωηρότερον τὰς αἰσθήσεις, τὰς ἕξεις καὶ τὰ συμφέροντα τῶν πολλῶν, ἦτο φυσικὸν νὰ καταπλήξῃ αὐτοὺς ἰσχυρότερον. Εὐτυχῶς ἡ δύναμις τῆς ἀληθείας, ἀκατάβλητος οὖσα, προκύπτει εἰς μέσον, καὶ ὅταν οἱ ἄνθρωποι ἀγωνίζωνται ἐκ συστήματος νὰ καλύψωσιν αὐτὴν ἢ νὰ διαστρέψωσι. Δύο εἶναι οἱ γνωστότεροι χρονογράφοι τῆς 8 ἑκατονταετηρίδος, ὁ Θεοφάνης καὶ ὁ Νικηφόρος. Ἐκ τούτων τοῦ μὲν ἐμπαθοῦς Θεοφάνους ἡ παραφορὰ οὐ μόνον δὲν ἠδύνατο ἢ δὲν ἤθελε νὰ διακρίνῃ τοὺς γνησίους χαρακτῆρας τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ πολλάκις ἔβλεπεν ἢ ἐφαντάζετο ὅτι βλέπει ἀντικείμενα ἀνύπαρκτα, τοῦ δὲ σώφρονος ἀπ᾿ ἐναντίας Νικηφόρου ἡ ἀφήγη σις, ἐὰν καταδικάζῃ τὰ γενόμενα καὶ ἐνίοτε παραμορφοῖ αὐτὰ, δὲν ἐπινοεῖ ὅμως τοὐλάχιστον μύθους καὶ πρὸ πάντων δὲν ἀρνεῖται πᾶσαν τοῦ ἀντιπάλου ἀρετὴν, ἀλλὰ καὶ ἀνομολογεῖ ἔστιν ὅτε ταύτην. Πλὴν τούτου τὰ πρακτικὰ τῆς συνόδου ἥτις συνεκροτήθη ἐπὶ τῆς μεταῤῥυθμίσεως, δὲν περιεσώθησαν μὲν εἰς ἡμᾶς ἀκέραια, ἀλλ᾽ ὅσον ἀτελῆ καὶ ἂν ὦσι παρέχου σιν ἀκριβῆ ὁπωςοῦν ἔννοιαν τῶν τε σκέψεων καὶ τῶν ἀποφά σεων αὐτῆς. Τελευταῖον ἐν τοῖς καθ' ἡμᾶς χρόνοις ἀνεκαλύφθη, ἐδημοσιεύθη καὶ ἐσχολιάσθη ὑπὸ ἐπιτηδειοτάτου πρὸς τοῦτο ἀνδρὸς, τοῦ Ἐδουάρδου Ζαχαρίου, αὐτὸ τὸ κείμενον τοῦ ἀστικοῦ νόμου τῆς μεταῤῥυθμίσεως. Διὰ δὲ τοῦ συνδυασμοῦ καὶ τῆς κριτικῆς ἐξελέγξεως ὅλων τούτων τῶν διδομένων προέκυψε τελευταῖον εἰς μέσον ὁ πραγματικός χαρακτήρ τῆς περιόδου ἐκείνης , ἥτις ἐπὶ τοσούτους αἰῶνας τοσοῦτον ἀδίκως ἐσιγματίσθη ὡς ἁπλῆ εἰκονομαχία. Ἡ ἀλήθεια λοιπὸν εἶναι ὅτι τότε ἐγένετο ἀξιομνημόνευτος ἀπόπειρα μεταῤῥυθμίσεως θρησκευτικῆς ἅμα καὶ κοινωνικῆς. Ἡ θρησκευτική περιωρίσθη εἰς τὴν κατάλυσιν τῶν εἰκόνων καὶ τῆς χρήσεως τῶν ἁγίων λειψάνων, καὶ εἰς τὴν περιστολὴν τοῦ ἀριθμοῦ τῶν μοναστηρίων, μηδόλως μηδαμῶς προςβαλοῦσα τὰ θεμελιώδη τῆς χριστιανικῆς πίστεως δόγματα. Ἡ δὲ κοινωνικὴ μεταῤῥύθμισις ἐπέβαλε τἀνάπαλιν χεῖρα τολμηρὰν ἐπὶ πάντα τὰ ἐλαττώματα ἅτινα ὑπέσκαπτον τὴν ὑλικὴν καὶ τὴν ἠθικὴν τῆς κοινωνίας ἐκείνης δύναμιν, ἀφήρεσεν ἀπὸ τοῦ κλήρου τὴν δημοσίαν ἐκπαίδευσιν, κατήργησε τὴν δουλοπαροικίαν, περιώρισε τὴν δουλείαν, καθιέρωσε μέχρι τινὸς τοὐλάχιστον τὴν ἀνεξιθρησκείαν, καθυπέβαλεν εἰς τὸν κοινὸν φόρον τὰ μοναστηριακὰ καὶ τὰ ἐκκλησιαστικὰ κτήματα, καὶ ἐν γένει ἐπολιτεύθη κατὰ τρόπον ὑποδηλοῦντα ὅτι ἐπεζήτει τὴν διάπλασιν κοινωνίας νέας χρηστοτέρας ἅμα καὶ γενναιοτέρας.
Τὸ ἔργον τοῦτο εἶναι ἐξ ἐκείνων τὰ ὁποῖα δὲν διεξάγονται διὰ τῆς ἰδιοβουλίας ἑνὸς ἀνθρώπου ἡ ὀλίγων αὐτοῦ ὀπαδῶν. Καὶ ἂν εἰς μόνον τὸ ἐκκλησιαστικὸν αὐτοῦ μέρος περιορισθῶμεν, πάλιν δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν τὴν ἀξίωσιν ἣν ἔκτοτε καὶ μέχρι τῶν ἡμερῶν ἡμῶν ἔφερον πολλοὶ εἰς μέσον, ὅτι ὁ Λέων Γ΄. ἀνέλαβε νὰ γίνῃ νομοθέτης θρησκευτικοῦ ζητήματος καὶ νὰ ἐπιβάλῃ εἰς τὸ ἔθνος τὰς θρησκευτικὰς αὑτοῦ πεποιθήσεις. Τὰ ὀλέθρια ἀποτελέσματα ὅσα ἐπήγαγον ἥ τε ἄμεσος λατρεία τῶν εἰκόνων καὶ ἡ ἀκατάσχετος ὁρμὴ τῶν ἀνθρώπων πρὸς τὸν μοναστηριακὸν βίον, εἶχον ἐπιστήσει τὴν κοινὴν προςοχὴν πολὺ πρὸ τοῦ Λέοντος καὶ προκαλέσει μάλιστα ἀποπείρας τινὰς τῆς θεραπείας τοῦ κακοῦ. Ἔτι ἐπὶ Ζήνωνος τοῦ βασιλέως, περὶ τὰ τέλη τῆς ὁ ἑκατονταετηρίδος, ὁ Φιλόξενος, ἐπίσκοπος τῆς ἐν Συρίᾳ Ἱεραπόλεως, ἀπεπειράθη νὰ καταργήσῃ τὰς εἰκόνας ἐν τῇ ἐκκλησιαστικῇ αὑτοῦ διοικήσει . Ἐν τῇ ἑπομένῃ ἑκατονταετηρίδι ὁ Μαυρίκιος ἠγωνίσθη ν᾿ ἀπαγορεύσῃ τὴν εἰς τὴν ἱερωσύνην καὶ τὸν μοναχικὸν βίον παραδοχὴν τῶν δημοσίων λειτουργῶν καὶ τῶν στρατιωτῶν. Μικρὸν πρὸ τοῦ Λέοντος ὁ βασιλεὺς Φιλιππικὸς ἐμελέτησε τὴν κατάλυσιν τῆς τῶν εἰκόνων λατρείας· λέγεται μάλιστα ὅτι καὶ ῥη 12 τὸν νόμον κατ᾿ αὐτῶν ἐξέδωκε τῷ 713. Ὁλόκληροι φυλαὶ, ὁλό· κληροι κοινότητες διεμαρτύροντο κατὰ τῆς ὑπερβολικῆς τῶν ἐκκλησιαστικῶν τύπων ἀναπτύξεως. Οἱ ᾿Αρμένιοι δὲν ἀπεδέχοντο τὴν τῶν ἁγίων εἰκόνων προςκύνησιν, καὶ τούτου ἕνεκα ἐξ ἀρχῆς ἠσπάσθησαν προθύμως τὸ μέρος τοῦτο τῆς μεταῤῥυθμίσεως· ἐν τῇ ᾿Ανατολῇ δὲ παρήχθησαν κατὰ τὴν 7 καὶ τὴν τὸν χριςιανισμὸν καινοτομίας, καὶ ἰδίως ἡ τῶν λεγομένων Παυλιανιτῶν αἵρεσις, οἵτινες κατήντησαν οὐδένα ν᾿ ἀποδέχωνται ἐξωτερικὸν τῆς λατρείας τύπον, ἀρκούμενοι εἰς τὴν ἑρμηνείαν τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τῆς ἄλλης καινῆς διαθήκης. Αὐτοὶ οἱ σωζόμενοι χρονογράφοι ὁμολογοῦσιν ὅτι ὁ ἀρχιεπίσκοπος Ἐφέσου Θεοδόσιος, ὁ ἐπίσκοπος τῆς ἐν Γαλατίᾳ Κλαυδιουπόλεως Θωμᾶς , καὶ ὁ τῆς ἐν Φρυγία Νακολίας Κωνσταντῖνος προέτρεψαν καὶ καθωδήγησαν τὸν Λέοντα εἰς τὴν τῶν εἰκόνων κατάργησιν. Ἐξ ὅλων δὲ τῶν γεγονότων τούτων καθίσταται πρόδηλον, ὅτι τὰ ζητήματα τῆς τῶν εἰκόνων καθαιρέσεως καὶ τῆς περιστολῆς τοῦ μοναστηριακοῦ βίου, δὲν ἐπενοήθησαν ὑπὸ τῶν βασιλέων τῆς μεταῤῥυθμίσεως, ἀλλ᾽ ἀπησχόλουν πρὸ καιροῦ τὴν κοινωνίαν ἐκείνην˙ τὸ δὲ μάλιστα ἀξιοσημείωτον, ἡ τῶν εἰκόνων ἰδίως ἐκ μέσου ἀφαίρεσις, ἐπεζητεῖτο ὑπὸ αὐτῶν τῶν ἀνωτάτων τῆς ἐκκλησίας λειτουργῶν.
Πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα τεκμήρια ἐπιμαρτυροῦσιν, ὅτι ἡ μεταβολὴ ἦν ἠγωνίσθησαν νὰ διενεργήσωσιν ἐν διαστήματι ἡμιολίου ἑκατονταετηρίδος τοσοῦτοι βασιλεῖς, δὲν ἐπεβλήθη ὑπὸ τῆς ἰδιογνώμονος αὐτῶν ἀποφάσεως. Ἐν πρώτοις οἱ βασιλεῖς οὗτοι δὲν ἀνῆκον εἰς τὴν αὐτὴν οἰκογένειαν, ὅπως ὑποθέσῃ τις, ὅτι ἡ ἐπὶ χρόνον μακρὸν ἐπιμονὴ αὐτῶν ὑπῆρξεν ἀποτέλεσμα βουλεύματος προςωπικοῦ καὶ οἰκογενειακοῦ. Ὁ Νικηφόρος οὐδεμίαν εἶχε συγγένειαν πρὸς τὸν Λέοντα Γ΄. καὶ τὸν υἱὸν αὐτοῦ Κωνσταντῖνον Ε΄. , οὐδεμίαν ὡςαύτως εἶχε συγγένειαν ὁ Λέων Ε΄. πρὸς τὸν Νικηφόρον. Καὶ πάλιν ὁ Μιχαὴλ Β΄. καὶ ὁυἱὸς αὑτοῦ Θεόφιλος, οἱ τελευταῖοι τῶν λεγομένων εἰκονομάχων βασιλέων, οὐδεμίαν εἶχον συγγένειαν πρὸς τὸν Λέοντα Ε΄. Ἀλλὰ πλὴν τούτου ἠξεύρομεν θετικῶς ὅτι ὁ Λέων Ε΄. , προκειμένου νὰ ἐκτελέσῃ αὖθις τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος πολιτικὸν σύστημα, τὸ ὁποῖον εἶχεν ἐν τῷ μεταξὺ ἀνατραπῆ ὑπὸ τῆς Εἰρήνης καὶ τοῦ Μιχαὴλ Α΄. , ἐδίστασεν ἐπὶ ἱκανὸν, οὐδ᾽ ἀπεφάσισε νὰ ἐπαναλάβῃ τὸ ἔργον τοῦ Λέοντος Γ΄. εἰμὴ καταναγκαζόμενος ὑπὸ τῶν κραυγῶν μεγάλης κοινωνικῆς μερίδος. Προςἐτι οἱ νόμοι δι᾽ ὧν ἐτροπολογήθησαν τοσοῦτον σπουδαῖα κοινωνικὰ ζητήματα καὶ ἐξαιρέτως τὸ πάντων σπουδαιότατον, ὁ τῆς οἰκογενείας διοργανισμὸς, δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ ἦναι ἐπινόημα πρόχειρον βασιλέων τινῶν ἡ ὀλίγων περὶ αὐτοὺς ἀνδρῶν, ἀλλὰ ὑπῆρξαν μᾶλλον τὸ πόρισμα μακρῶν σκέψεων καὶ συζητήσεων, ἃς προεκάλεσαν μὲν αἱ ἀνάγκαι τοῦ κράτους, παρεσκεύασαν δὲ αἱ ἐξ αὐτῶν τῶν σπλάγχνων τῆς κοινωνίας προκύψασαι πεποιθήσεις καὶ ἀπαιτήσεις. Ὁ στρατὸς ἀνεδείχθη ἐκ πρώτης ἀρχῆς καὶ διετέλεσε δι᾽ ὅλης τῆς περιόδου ταύτης ζηλωτὴς ἔνθερμος τῆς μεταβολῆς· καὶ τοῦτο οὐ μόνον ὑπὸ ἡγεμόνας πρεσβεύοντας τὰ δόγματα αὐτῆς, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ ἡγεμόνας πολεμίους τῶν δογμάτων τούτων. Ἐπὶ πᾶσιν ἀναμφισβήτητον εἶναι, ὅτι αἱ πρῶται τῆς μεταβολῆς ἀπόπειραι ἀπήντησαν περὶ τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῶν ὀλιγωτέρας δυσκολίας ἢ αἱ πρῶται τῆς καταργήσεως αὐτῆς ἀπόπειραι . Ἡ ἐν ἔτει 754 ψηφίσασα τὴν κατάλυσιν τῶν εἰκόνων σύνοδος συνεκροτήθη ἐκλέγοντες περὶ βίας τινὸς ἐπενεχθείσης εἰς τοὺς ἱεράρχας ἐκείνους, μαρτυροῦσι διὰ τῆς σιωπῆς αὐτῶν ὅτι ὁ πολυάριθμος οὗτος ἀνώτερος κλῆρος ἐκανόνισεν ἐλευθέρως τὸ ζήτημα, ἐνῷ ἡ μὲν πρώτη σύνοδος ἡ βραδύτερον ὑπὸ τῆς βασιλίσσης Εἰρήνης συγκροτηθεῖσα ἐπὶ τῷ σκοπῷ τῆς τῶν εἰκόνων ἀναστηλώτεως, διελύθη ἄπρακτος διὰ τὴν ἀντιπολίτευσιν τῶν πλείστων ἐπισκόπων, ἡ δὲ δευτέρα δὲν ἐπέτυχε τὴν ἀνόρθωσιν τῶν εἰ κόνων εἰμὴ ἐν μέσῳ πολλῶν δυςκολιῶν. Ἐκ τούτων δὲ πάντων καθίσταται πρόδηλον ὅτι τὴν μεταῤῥύθμισιν ἐπεζήτουν καὶ ἠσπάζοντο πρὸ καιροῦ αἱ λογιώτεραι, αἱ νοημονέστεραι , αἱ πρακτικώτεραι τῆς κοινωνίας τάξεις καὶ πρὸς τοῖς ἄλλοις οἱ πλεῖστοι ἀνώτεροι τοῦ κλήρου λειτουργοί.
᾿Αλλὰ πόθεν παρήχθησαν αἱ νεωτεριστικαὶ αὗται δοξασίαι ; Ἅπαντες οἱ ἱεράρχαι ὅσοι ἀναφέρονται ὀνομαστὶ ὡς πρόδρομοι τοῦ κινήματος τούτου, ἀνῆκον εἰς τὸν ἀνατολικὸν Ἑλληνισμὸν, ἀπὸ τοῦ Ἱεραπόλεως Φιλοξένου, τοῦ πρώτου ἀποπειραθέντος νὰ καταργήσῃ τὰς εἰκόνας , μέχρι τοῦ Ἐφέσου Θεοδοσίου καὶ τοῦ Κλαυδιουπόλεως Θωμᾶ, καὶ τοῦ Νακολίας Κωνσταντίνου, οἵτινες παρώτρυνον τὸν Λέοντα Γ΄ . νὰ ἐπιχειρήσῃ τὸ ἔργον. Απαντες οἱ βασιλεῖς τῆς μεταῤῥυθμίσεως κατήγοντο ἐκ τῶν χωρῶν τοῦ ἀνατολικοῦ Ἑλληνισμοῦ. Ὁ Λέων Γ΄. ἐγεννήθη εἰς Γερμανίκειαν, τὴν πόλιν τῆς ἄνω Συρίας· ὁ Λέων Ε΄. ἦτο ᾿Αρμένιος· τοῦ Μιχαὴλ Β΄ . πατρὶς ὑπῆρξε τὸ ἐν Φρυγίᾳ ᾿Αμόριον. Ἡ δὲ ἀναστηλώσασα τὰς εἰκόνας Εἰρήνη ἦτο ἀπεναντίας ᾿Αθηναία, καὶ ὁ Βασίλειος Α΄. ὁ ὁριστικῶς καταργήσας τοὺς πλείςους θεσμοὺς τῶν εἰκονομάχων, ἦτο Μακεδών. Τὰ γενναιότατα τοῦ στρατοῦ τάγματα, τὰ ἀείποτε πιστῶς ὑπηρετή σαντα τὴν μεταβολὴν, ἐστρατολογοῦντο ἐν τῇ μικρᾷ ᾿Ασίᾳ · τ᾽ ἀνάπαλιν δὲ τὰ εὐρωπαϊκὰ τάγματα ἀνεδείχθησαν πρό μαχοι τῶν ἀντιπάλων δοξασιῶν. Ἐκ τῶν γεγονότων τούτων καθίσταται πρόδηλον ὅτι τροφὸς καὶ ἐργάτις τῆς μεταβολῆς ὑπῆρξεν ἡ ᾿Ασία, ἡ χώρα δηλαδὴ ἐν ᾗ ἀνέκαθεν τὸ φιλοσοφικὸν τοῦ Ἑλληνισμοῦ πνεῦμα παρήγαγεν ἁπάσας τὰς κατὰ τοῦ νέου θρησκεύματος ἀντιδράσεις. Ὁ ἀνατολικὸς Ἑλληνισμὸς, ὁ πολυειδῶς ἀλλοιωθεὶς καὶ νοθευθεὶς ἐν Κωνσταντινουπόλει, διετηρεῖτο ἀκραιφνέστερος ἐν τῇ ἀρχαίᾳ αὑτοῦ κοιτίδι᾽ ἐκεῖ ἐκυοφορήθη ἡ κατὰ τοῦ νέου καθεστῶτος ἀντίπραξις , ἐκεῖ ἐσυζητήθησαν πάντα τὰ ζητήματα τῆς μεταβο λῆς, θρησκευτικά τε καὶ κοινωνικὰ, ἐκεῖ κατενοήθη ἡ ἀπαραίτητος αὕτη ἀνάγκη, καὶ ἐκεῖθεν προςῆλθον εἰς τὴν βασιλεύουσαν ἅπαντες οἱ πρωτεύοντες καὶ δευτερεύοντες ἐργάται τῆς μεταῤῥυθμίσεως, οἵτινες ἀπετέλουν φυσικῷ τῷ λόγῳ τὰς μᾶλλον πεφωτισμένας τοῦ ἔθνους τάξεις.
᾿Απέναντι αὐτῶν ἐξηγέρθησαν, ὡς ὑπέρμαχοι τοῦ καθεστῶτος, πολλαὶ ἕτεραι κοινωνικαὶ τάξεις, αἵτινες, κατώτεραι μὲν ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ κατὰ τὴν παιδείαν καὶ τὴν διανοητικὴν δύναμιν, πολυαριθμότεραι δὲ, ἀπέκρουον πᾶσαν καινοτομίαν. Οὐδ᾽ ἔχομεν χρείαν νὰ ἐξηγήσωμεν διατὶ τῆς ἀντιπολιτεύσεως ταύτης προΐστατο τὸ δυςαρίθμητον, τὸ πλούσιον, τὸ πολυειδῶς καὶ πυλυτρόπως πανίσχυρον τῶν μοναχῶν σωματεῖον. Ἡ μεταῤῥύθμισις ἔμελλε νὰ προςβάλῃ ἅπαντα τὰ ἠθικὰ καὶ τὰ ὑλικὰ αὑτοῦ συμφέροντα, διὰ τῆς ἀπὸ αὐτοῦ ἀφαιρέσεως τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως, διὰ τῆς καταργήσεως πολλῶν μοναστηρίων, διὰ τῆς εἰς τὸν κοινὸν φόρον ὑπαγωγῆς τῶν ἐκκλη σιαστικῶν καὶ τῶν μοναστηριακῶν κτημάτων· ἐπὶ πᾶσι δὲ ἀπαγορεύουσα τὴν χρῆσιν τῶν ἁγίων λειψάνων καὶ καταργοῦσα τὰς εἰκόνας, ὧν ἀμφοτέρων ἡ κατασκευὴ καὶ ἡ ἐμπορία ἦτο ἓν τῶν κυρίων καὶ τῶν μᾶλλον προςοδοφόρων βιομηχανημάτων τοῦ μοναστηριακοῦ βίου. Τοσοῦτοι δὲ καὶ τοιοῦτοι ὄντες οἱ μοναχοὶ, ἦγον καὶ ἔφερον δύο ἕτερα μέγιστα τοῦ ἔθνους τμήματα. Καὶ πρῶτον τὸν πολὺν καὶ κοινὸν τῶν ἀνθρώπων ὅμιλον, οἵτινες, ἐπειδὴ οὔτε ὁ νοῦς οὔτε ἡ καρδία αὑτῶν διεπλάσθη ὑπὸ ἐλευθερίου ἀγωγῆς, ἀδυνατοῦσι συνήθως νὰ νοήσωσι τὴν λατρείαν ἄλλως ἢ περιβεβλημένην διὰ ποικίλων συμβόλων καὶ ἐμβλημάτων. Ἐντεῦθεν ὁ κοινὸς ὄχλος διασώζων ἀκμαίας τὰς πεποιθήσεις αὑτοῦ πρὸς τὰ καθεστῶτα καὶ μὴ ὢν ἱκανὸς νὰ διακρίνῃ τὰ ὅρια ἐπέκεινα τῶν ὁποίων ἠλλοιοῦτο ὁ γνήσιος τῆς πίστεως χαρακτήρ, ἐγένετο ὄργανον προθυμότατον τῆς μοναχικῆς τάξεως. Ἕτεροι δὲ αὐτῶν σύμμαχοι ἀπέβησαν αἱ γυναῖκες, αἵτινες συνήθως εἶναι σφόδρα ἀφωσιωμέναι εἰς τοὺς ἐξωτερικοὺς τῆς λατρείας τύπους. Καὶ σημειωτέον ὅτι ὡς πρὸς τὰς γυναῖκας δὲν ὑπῆρχε διάκρισις μεταξὺ ἀνωτέρων καὶ κατωτέρων κοινωνικῶν τάξεων. Πᾶσαι συλλήβδην ἀπετροπιάζοντο τὴν ἐκκλησιαστικὴν ἰδίως μεταῤῥύθμισιν, καὶ αὐταὶ αἱ σύζυγοι, αἱ θυγατέρες, αἱ ἀδελφαὶ τῶν βασιλέων τῆς περιόδου ταύτης, αἵτινες οὐδέποτε ἐπείσθησαν νὰ ὑποκύψωσιν ἀγογγύστως εἰς τὰς πρεσβευθείσας ὑπὸ τούτων καινοτομίας καὶ πολλάκις ἀντέπραξαν κρυφίως εἰς αὐτάς. Ἐὰν δὲ εἰς ταῦτα προςθέσωμεν τὴν κατάργησιν τῆς δουλοπαροικίας, τὴν περιστολὴν τῆς δουλείας καὶ προςέτι , ὅτι προέκειτο νὰ διασπασθῇ κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ὁ στενώτατος ἐκεῖνος σύνδεσμος τοῦ θρησκευτικοῦ καὶ τοῦ κοινωνικοῦ βιου ὅςτις ἀπετέλει τὸν ἐπικρατοῦντα χαρακτῆρα τῆς ἐθνικῆς ὑπάρξεως ἐν ἀρχῇ τῆς 8 ἑκατονταετηρίδος, θέλομεν ἐννοήσει ὅτι ἡ μεταῤῥύθμισις, καθὸ προςβάλλουσα πολλὰ συμφέροντα καὶ πολλὰς ἕξεις αὐτῶν τῶν ἀνωτέρων τοῦ ἔθνους τάξεων, ἀπεκρούετο ἀπὸ τὰ 9/10 ἴσως τῶν κατοίκων τῆς ἀνατολῆς.
Ὁμολογοῦμεν λοιπὸν ὅτι ἡ πλειονοψηφία, ἡ μεγάλη πλειονοψηφία, ἦτο πολεμία τῆς μεταῤῥυθμίσεως· ἀλλ᾽ ἡ μειονοψηφία, ἡ ἐκθύμως ὑπὲρ αὐτῆς ἀγωνισθεῖσα, εἶχε δύναμιν πολὺ πλείονα τῆς ἀναλογούσης εἰς τὸ ἀριθμητικὸν αὑτῆς πλῆθος. Ἔχουσα τὴν πεποίθησιν, ὅτι θρησκεία καὶ πολιτεία κινδυνεύουσι τὸν ἔσχατον κίνδυνον ἐὰν δὲν ἐπέλθῃ μέγας τις αὐτῶν ἀνακαινισμὸς, καὶ μελετήσασα διὰ μακροῦ χρόνου πάντα τὰ μετὰ τοῦ ἀνακαινισμοῦ τούτου συνδεόμενα σπουδαιότατα ζητήματα, ἐκέκτητο δύο ἐλατήρια ἀκαταγώνιστα ἐν τῷ κόσμῳ τούτῳ, τὴν πίστιν καὶ τὴν γνῶσιν. Τοιαύτη δὲ οὖσα ἠδυνήθη νὰ ἐπιβάλῃ τὴν σημαίαν αὑτῆς εἰς τὴν βασιλείαν καὶ νὰ κρατήσῃ τὴν σημαίαν ταύτην ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ νικηφόρον κατὰ τῶν μυρίων αὑτῆς ἀντιπάλων ἐν διαστήματι 150 περίπου ἐνιαυτῶν. Δὲν ἐπέβαλον ἄρα ὁ Λέων καὶ οἱ διάδοχοι αὐτοῦ τὰ ἰδιογνώμονα αὑτῶν βουλεύματα, ἀλλ᾽ ἡ κρατίστη ἠθικῶς καὶ διανοητικῶς τοῦ μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ μερὶς, συμμαχήσασα μετὰ τῶν βασιλέων, ἠγωνίσθη νὰ σώσῃ τὴν κοινωνίαν ἐκείνην ἀπὸ τοῦ βαράθρου εἰς ὁ ἀσυνειδήτως ἐφέρετο. Ἡ ἀρετὴ ὅμως ἣν ὀφείλομεν νὰ ἀποδώσωμεν ἐπὶ τοῦ προκειμένου εἰς τὴν βασιλείαν εἶναι , ὅτι ἐν συνέσει καὶ μετριοπαθείᾳ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον διεξήγαγε τὸ ἔργον. Ἐπείθετο μὲν ὅτι ἡ μεταῤῥύθμισις ἦτο ἀπαραίτητος, συνησθάνετο δὲ ἐν ταὐτῷ ὅτι, ἐπιβάλλουσα χεῖρα εἰς τοσαῦτα καὶ τηλικαῦτα θρησκευτικὰ καὶ κοινωνικὰ ζητήματα, ἔμελλε νὰ προςβάλῃ κατάςασιν πραγμάτων ἥτις δὲν ἦτο πιθανὸν ὅτι θέλει ἀποδεχθῆ ἐν σιγῇ τὴν ἀνατροπὴν αὐτῆς. Ἡ ἀνάγκη τῆς κοινῆς σωτηρίας ἦτο κατεπείγουσα, ἀλλ᾽ ὁ κίνδυνος τῆς διαταράξεως τῶν πνευμάτων οὐδὲν ἦττον προφανής. Ἐν τῷ μέσῳ τῶν δύο τούτων σκοπέλων ἡ βασιλεία ἔπραξεν ὅ, τι ἦτο δυνατὸνἵνα μὴ προςαράξῃ εἰς οὐδέτερον. Δὲν λέγομεν ὅτι ὑπῆρξεν ἀναμάρτητος, ἀλλ᾽ ὁμολογουμένως ἀνεδείχθη ἠθικῶς ἀνωτ τέρα τῶν ἡγεμόνων τῆς μεγάλης μεταῤῥυθμίσεως τοῦ ἑκκαιδεκάτου αἰῶνος. Δὲν ἐπεχείρησε τὴν μεταβολὴν, χάριν ἀγεννῶν προσωπικῶν συμφερόντων ὅπως ὁ Ἑῤῥίκος Η΄. τῆς ᾿Αγγλίας, οὐδὲ εἰς ἀναριθμήτους καὶ ἀνηλεῖς ἐξετράπη σφαγὰς, ὅπως ἔπραξαν οἱ ἡγεμόνες τῆς τε ᾿Αγγλίας καὶ τῆς Σουηδίας καὶ τῆς Σαξωνίας καὶ τῆς Ἕσσε- Κάσσελ καὶ τοῦ Μεκλεμβούργου καὶ τῆς Πρωσίας καὶ ἄλλοι . Ἐδήμευσε μὲν προϊόντος τοῦ χρόνου ἐκκλησιαστικά τινα κτήματα, ἀλλ᾽ ἡ δήμευσις αὕτη ἐγένετο ἐπὶ κοινῷ, οὐχὶ ἐπὶ ἰδίῳ συμφέροντι. Πλὴν τούτου ἡ ἑλληνικὴ μεταῤῥύθμισις οὐδόλως μὲν ἔθιξε τὰ θεμελιώδη τῆς πίστεως δόγματα, ὡς πρὸς τὸ κοινωνικὸν μέρος ὅμως ἀπέβη ὁλοσχερεστέρα καὶ συστηματικωτέρα τῆς βραδύτερον ἐν τῇ βορειοδυτικῇ Εὐρώπη διαπραχθείσης, καὶ ἔῤῥιψεν εἰς μέσον ἀρχὰς καὶ δοξασίας, τὰς ὁποίας ἀποροῦντες βλέπομεν πρεσβευομένας ἐν τῇ 8 ἑκατονταετηρίδι.
Ἐννέα ἔτη ἀφ᾿ ἧς ἀνέλαβε τὴν ὑπερτάτην ἀρχὴν καὶ ὀκτὼ ἀφ᾿ ἧς διέλυσε τὴν δευτέραν ὑπὸ τῶν ᾿Αράβων πολιορκίαν τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ὁ Λέων καθυπέβαλεν εἰς τὴν σύγκλητον τύπον ἢ βασιλικὸν διάταγμα, δι' οὗ ἀπεδοκιμάζετο ἐν γένει ἡ τῶν εἰκόνων προςκύνησις ὥς τις ψευδολατρεία, ἐξ ἧς αἱ εὐλαβεῖς ψυχαὶ ἐκινδύνευον νὰ τιμῶσιν εἴδωλα ἀντὶ τοῦ ἀληθινοῦ Θεοῦ, τὸν ὁποῖον ἐνόμιζον ὅτι λατρεύουσι . Τὸ διάταγμα ἐγένετο δεκτόν. Ὁ Λέων ὅμως, ἵνα μὴ προςβάλῃ ἀποτόμως τὰς ἕξεις τῶν πολλῶν, ἀπεφήνατο συγχρόνως ὅτι δὲν ἐννοεῖ νὰ ἀφαιρεθῶσι καθ' ὁλοκληρίαν ἐκ μέσου τὰ ἀντικείμενα ἐκεῖνα τῆς εὐλαβείας αὐτῶν, ἀλλὰ μόνον νὰ τεθῶσιν ὑψηλότερα, ἵνα μὴ δι᾽ ἀσπασμῶν καὶ ψηλαφήσεως βεβηλῶνται μὲν αἱ εἰκόνες, προςβάλλεται δὲ τὸ θεῖον. Ἐντεῦθεν ἐν τῷ ἀνατολικῷ κράτει τὰ πνεύματα δὲν ἐταράχθησαν πολὺ κατ᾿ ἀρχάς. Ἀλλ᾽ ὁ ἀρχιερεὺς τῆς Ῥώμης Γρηγόριος Β΄. ἐνόμισε πρόσφορον τὴν περίστασιν νὰ διαλύσῃ τοὺς πολιτικοὺς δεσμοὺς οἵτινες συνῆπτον ἔτι τὴν Ῥώμην μετὰ τῆς Κωνσταντινουπόλεως· καὶ ὑπεκίνησε στάσεις οὐ μόνον ἐν Ἰταλίᾳ, ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ κυρίως Ἑλλάδι, ἥτις, καθὼς καὶ ἡ Κρήτη καὶ ἡ Μακεδονία καὶ ἡ Ἰλλυρία, ὑπήγετα ἔτι ἐκκλησιαστικῶς εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τῶν παπῶν. Ὁ Λέων, ὅςτις ἤθελε νὰ ἀποφύγῃ ὅσον ἐνδέχεται πᾶσαν ῥῆξιν, ἐπεχείρησε τὸ πρῶτον νὰ μεταπείσῃ τὸν ἀρχιερέα δι᾽ ἐπιστολῶν, ἐν αἷς ἐσυζήτησε τὸ περὶ εἰκόνων ζήτημα καὶ ἐν μιᾷ τῶν ὁποίων ἐπὶ τέλους ἔλεγε˙ « πληροφόρησόν με τὶς ἡμῖν παρέδωκε σέβεσθαι καὶ προσκυνεῖν χειροποίητα, κἀγὼ ὁμολογῶ ὅτι Θεοῦ νομοθεσία ἐστίν. » ᾿Αλλ᾽ ὁ πάπας ἐπέμενε στασιάζων, καὶ τότε ὁ βασιλεὺς κατέβαλε μὲν τὴν στάσιν τῆς κυρίως Ἑλλάδος καὶ τὰ ἐν τῇ κάτω Ἰταλίᾳ κινήματα, περιέστειλε δὲ ἐν μέρει τοὺς Λομβαρδοὺς, οὓς ὁ πάπας ἐκάλεσεν ὡς συμμάχους ἐν τῇ μέσῃ Ἰταλία.
Τούτων δὲ γενομένων ὁ Λέων, μὴ ἀρκούμενος εἰς τὴν ἁπλῆν ἀνύψωσιν τῶν εἰκόνων, διέταξε τὴν ἐντελῆ ἀφαίρεσιν αὐτῶν. Δὲν ἠξεύρομεν ἀκριβῶς πόθεν ὁρμώμενος ἐτροπολόγησε τὴν πρώτην αὑτοῦ συμβιβαστικὴν ἀπόφασιν. Ἴσως οἱ μᾶλλον ἔν θερμοι ὀπαδοὶ τῆς μεταῤῥυθμίσεως παρέστησαν αὐτῷ ὅτι ἡ ἁπλῆ ἐκείνη ἀνύψωσις, ἐνῷ δὲν προέλαβε τὰς στάσεις τῆς Ἰτα λίας καὶ τῆς Ἑλλάδος, ὑπέθαλπεν ἐν τούτοις τὰς προλήψεις τῶν πολλῶν, δυναμένων νὰ ἔχωσι παρ' ἑαυτοῖς εἰκόνας καὶ νὰ λατρεύωσιν αὐτὰς κατὰ τὰ προειθισμένα. Ἴσως δὲ ὁ βασιλεὺς ἐνθαῤῥυνθεὶς ὑπὸ τῆς κατατροπώσεως τῶν δύο στάσεων, ἐνόμισεν ὅτι εἰμπορεῖ ἀκινδύνως νὰ ἐπιχειρήσῃ ῥιζικωτέραν μεταβολήν. Ὁπωςδήποτε ἐξέδωκε τῷ 728 νέον διάταγμα δι' οὗ ἀπηγορεύθη ὁλοσχερῶς ἡ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις καὶ ἀλλαχοῦ · ἀνάρτησις πάσης εἰκόνος ἀγγέλων, ἁγίων, μαρτύρων, καὶ παρηγγέλθησαν αἱ ἀρχαὶ νὰ καθαιρῶσιν αὐτὰς παντοῦ ὅπου ἤθελον εὑρεθῆ. Λέγεται μάλιστα, διότι τὸ κείμενον τοῦ διατάγματος δὲν σώζεται , ὅτι ἡ ἀπαγόρευσις διετάχθη ἐπὶ ποινῇ. Ὁ ἀνώτερος κλῆρος οὐδόλως ἀντέστη εἰς τὸ νέον τοῦτο πρόςταγμα. Μόνος ὁ πατριάρχης Γερμανὸς, καθ᾽ ὅλας τὰς πιθανότητας ὑπὸ τοῦ ἀρχιερέως τῆς Ῥώμης καθοδηγούμενος, ἀπεποιήθη νὰ ὑπογράψῃ καὶ νὰ κοινοποιήσῃ αὐτό. Ἐπειδὴ δὲ, καί τοι προτραπεὶς παρὰ τοῦ βασιλέως κατ᾿ ἰδίαν νὰ παύσῃ ἀντιπράττων, ἐπέμενεν, ὁ Λέων προςεκάλεσεν ἐν ἀρχῇ τοῦ 730 τὴν σύγκλητον ἵνα ἀποφασίσῃ περὶ τῆς διενέξεως ταύτης˙ καὶ ἀποποιηθέντος τοῦ πατριάρχου πάλιν νὰ ἐνδώση, τὸ συνἐδριον ἐκεῖνο, ἐν τῷ ὁποίῳ ἕδρευε καὶ αὐτὸς ὁ σύγγελος καὶ μαθητὴς αὐτοῦ ᾿Αναστάσιος, κατεδίκασεν ὁμοψήφως τὴν διαγωγὴν τοῦ Γερμανοῦ. Τότε οὗτος ἀπετάξατο τὴν ἀρχιερωσύνην ἐνώπιον τοῦ βασιλέως καὶ ἀπεχώρησεν εἰς τὴν πατρικὴν οἰκίαν, προεχειρίσθη δὲ πατριάρχης ὁ σύγγελος ᾿Αναστάσιος.
Κατὰ τὰ εἰθισμένα ὅ τε βασιλεὺς καὶ ὁ ᾿Αναστάσιος ἀνήγγειλαν τὴν ἐκλογὴν εἰς τὸν ἀρχιερέα τῆς Ῥώμης, ὅςτις ὅμως τὴν μὲν ἐπιστολὴν τοῦ ᾿Αναστασίου ἐπέστρεψε, τὸν δὲ Λέοντα ἤλεγξε πικρῶς ὡς παραβιάσαντα τὰ δίκαια τῆς ἐκκλησίας. Ὁ βασιλεὺς ἤθελε νὰ προλάβῃ ὅσον ἐνδέχεται πᾶσαν ἐπὶ τοῦ ἀνὰ χεῖρας ζητήματος διένεξιν πρὸς τὸν ἀρχιερέα τοῦτον· καὶ ἐπειδὴ ὁ Γρηγόριος, καθὼς καὶ ὁ πρώην πατριάρχης Γερμανός, εἶχε πάντοτε ἰσχυρισθῆ ὅτι τὰ περὶ προςκυνήσεως τῶν εἰκόκόνων, εἰ καὶ αὕτη δὲν ἀποτελεῖ θεμελιῶδες τῆς πίστεως δόγμα, ἔπρεπεν οὐδὲν ἦττον νὰ κανονισθῶσιν ὑπὸ οἰκουμενικῆς συνόδου, ὁ Λέων ἔγραψεν εἰς τὸν πάπαν ὅτι εἶναι πρόθυμος νὰ συγκαλέσῃ τοιαύτην σύνοδον καὶ ὅτι προςκαλεῖ αὐτὸν νὰ συμπράξῃ εἰς τοῦτο. Ἀλλ᾿ ὁ πάπας ἀπήντησεν εἰς τὴν πρότασιν ταύτην ὑβριστικῶς, ὁ δὲ Λέων παροξυνθεὶς ἀπεκρίθη ὅτι θέλει ἐξώσει αὐτὸν ἐκ ῾Ῥώμης᾽ εἰς ὁ ὁ ἀρχιερεὺς ἀνταπήντησεν, ἐμπαίζων τὴν ἀπειλὴν καὶ προςεπιλέγων, ὅτι προτιμᾷ νὰ κατα φύγῃ εἰς τοὺς νεοφύτους βαρβάρους μᾶλλον ἢ νὰ ἐνδώσῃ εἰς τὴν ἐπιβαλλομένην αὐτῷ ἐκ Κωνσταντινουπόλεως πίστιν. Οὕτω δὲ ἐκλιπούσης πάσης ἐλπίδος συμβιβασμοῦ, ὁ μὲν Γρηγόριος συγκαλέσας σύνοδον τοπικὴν κατεδίκασε τὸν βασιλέα ὡς αἱρετικὸν, ὅπερ ἔπραξε καὶ ὁ πατριάρχης Ἱεροσολύμων, ὁ δὲ Λέων διέταξεν ἔκτοτε τὴν κατάσχεσιν τῶν ἐν τῇ κάτω Ἰταλίᾳ καὶ Σικελίᾳ κτημάτων τῆς ῥωμαϊκῆς ἐκκλησίας, τὰ ὁποῖα βραδύτερον ἐντελῶς ἐδήμευσεν. Ἔτι σφοδρότερον ἀντετάχθη εἰς τὸν Λέοντα ὁ τοῦ Γρηγορίου Β΄. διάδοχος, Γρηγόριος Γ΄. Μετ᾿ ὀλίγον μάλιστα τῷ 732 ὁ πάπας οὗτος συνεκάλεσε τοπικὴν σύνοδον, ἥτις ἀπεφήνατο πάντα τὸν μὴ προςκυνοῦντα τὰς εἰκόνας, προδότην τῆς πίστεως καὶ ἐχθρὸν τῆς ἐκκλησίας. Ἐπεχείρησε δὲ ἐνταὐτῷ νὰ προκαλέσῃ διαμαρτύρησιν ὅλων τῶν ἰταλικῶν πολιτειῶν, ἀλλ᾽ ἀπέτυχε κατὰ τοῦτο, διότι ἡ κάτω Ἰταλία καὶ ἡ Σικελία δὲν ἔπαυσαν ἀναγνωρίζουσαι τὸ κῦρος τῶν περὶ εἰκόνων ἐν Κωνσταντινουπόλει ἀποφασισθέντων, μόνη δὲ ἡ μέση Ἰταλία καὶ ἰδίως ἡ Ῥώμη, ἡ Ῥαύεννα καὶ ἡ Πεν τάπολις συνετάσσοντο μετὰ τοῦ πάπα. Ἵνα σωφρονίσῃ τὰς πόλεις ταύτας ὁ βασιλεὺς ἐξέπεμψε τῷ 733 στρατὸν ἀξιόλο γον· ὁ στόλος ὅμως ὅςτις ἔφερε τὸν στρατὸν τοῦτον κατεσράφη κατὰ μέγα μέρος ὑπὸ τρικυμίας ἐν τῇ ᾿Αδριατικῇ θαλάσση. ᾿Αλλ᾿ ὁ Λέων, καίτοι ἀποτραπεὶς ὑπὸ τῶν πρὸς Μωαμεθανοὺς ἀγώνων νὰ ἐκπέμψῃ νέαν εἰς τὴν Ἰταλίαν στρατιάν, κατέφερεν οὐδὲν ἦττον καιρίαν πληγὴν εἰς τὸν ἀρχιερέα τῆς Ῥώμης διὰ δύο ἀξιομνημονεύτων αὑτοῦ διατάξεων. Πρῶτον ἐδήμευσεν ἤδη ὁριστικῶς πάντα τὰ κτήματα ὅσα ἡ ἐκκλησία τῆς Ῥώμης εἶχεν ἐντὸς τοῦ κράτους· δεύτερον δὲ καὶ τὸ σπουδαιότερον, ἀπέσπασεν ἀπὸ τὴν ἐκκλησιαστικὴν τοῦ πάπα δικαιοδοσίαν τὴν Κρήτην, τὴν κυρίως Ἑλλάδα, τὴν Θεσσαλίαν, τὴν Μακεδονίαν, τὴν Ἤπειρον, πᾶσαν τὴν λεγομένην σήμερον ᾿Αλβανίαν καὶ αὐτὰς τὰς ἐπισκοπὰς τῆς κάτω Ἰταλίας καὶ τῆς Σικελίας, καθυπαγαγὼν ἁπάσας τὰς χώρας ταύτας εἰς τὴν ἐκκλησιαστικὴν δικαιοδοσίαν τοῦ πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως. Καὶ ἡ μὲν Σικελία καὶ ἡ κάτω Ἰταλία δὲν διετέλεσαν ὑποτεταγμέναι εἰς τὴν ἀνατολικὴν ἐκκλησίαν εἰμὴ ἐπὶ 3 ἑκατονταετηρί δας, ἐφ᾽ ὅσον δηλαδὴ διήρκεσεν ἡ ἐπὶ τῶν χωρῶν τούτων κυριαρχία τῶν ἡμετέρων βασιλέων. Τὰ δὲ ἐντεῦθεν τοῦ ᾿Αδρίου οὐδέποτε ἔκτοτε ἐπανῆλθον εἰς τὴν δικαιοδοσίαν τοῦ ἀρχιερέως τῆς Ῥώμης. Οὐδ᾽ ἔχομεν χρείαν νὰ ἐξηγήσωμεν διὰ μακρῶν ὁπόσον σωτήριος διὰ τὴν ἐθνότητα ἡμῶν ἀπέβη ἡ πρᾶξις αὕτη τοῦ βασιλέως Λέοντος · διότι εἶναι πρόδηλον ὅτι ἂν αἱ προαναφερθεῖσαι χῶραι, ὧν αἱ πλεῖσται ἀποτελοῦσι τὴν κυριω τάτην τοῦ ἑλληνικοῦ ἔθνους ἑστίαν, ἐξηκολούθουν ἔκτοτε διοι κούμεναι ὑπὸ κλήρου ἀνατρεφομένου ἐν Ῥώμῃ καὶ ἐκεῖθεν ἐξηρτημένου, ὁ Ἑλληνισμὸς ἤθελε περιέλθει εἰς τὸν ἔσχατον κίνδυνον.
Ταῦτα εἶναι τὰ περὶ εἰκόνων ἐπὶ τῆς βασιλείας τοῦ Λέοντος γενόμενα. Εἴδομεν τὰ ὑπὸ τῶν ἀρχιερέων τῆς Ῥώμης κατὰ τῶν ἀποφάσεων τοῦ βασιλέως διενεργηθέντα. Ἐν αὐτῷ ὅμως τῷ ἀνατελικῷ κράτει καὶ ἰδίως ἐν ᾿Ασίᾳ, οὔτε ἐπίμονός τις ἀντίπραξις φαίνεται γενομένη, οὔτε ἀνάγκη προκύψασα βιαίου διωγμοῦ. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι ἐκ τῶν σωζομένων χρονογράφων οἱ πλησιέστατοι εἰς τὰ πράγματα ἀξιοῦσιν, ὁ μὲν Θεοφάνης ὅτι « πολλοί τε κληρικοὶ καὶ μονασταὶ καὶ εὐλαβεῖς λαϊκοὶ ὑπερεκινδύνευσαν τοῦ ὀρθοῦ τῆς πίστεως λόγου, τὸν μαρτυρικὸν ἀναδησάμενοι στέφανον » ὁ δὲ Νικηφόρος ὅτι « πολλοὶ τῶν εὐσεβούντων τιμωρίας πλείστας καὶ αἰκισμοὺς ὑπέμενον. » ᾿Αλλὰ οὐδέτερος αὐτῶν οὐδένα ὀνομαστὶ ἀναφέρει μάρτυρα. Ὁ πάντων ἐγγύτερος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνός, διότι ἦτο ἀκριβῶς σύγχρονος τοῦ Λέοντος Ε΄. , βεβαιοῖ μὲν ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν εἰς αὐτὸν ἀποδιδομένων ἀπολογητικῶν πρὸς τοὺς διαβάλλοντας τὰς ἁγίας εἰκόνας λόγων, ὅτι « καὶ νῦν ὁ μακάριος Γερμανὸς ὁ βίῳ καὶ λόγῳ ἐξαστράπτων, ἐῤῥαπίσθη καὶ ἐξόριστος γέγονε, καὶ ἕτεροι πλεῖστοι ἐπίσκοποι καὶ πατέρες, ὧν οὐκ οἴδαμεν τὰ ὀνόματα. » Ἐνῷ ὅμως περὶ μὲν τοὺς πλείστους ἐπισκόπους καὶ πατέρας συμφωνεῖ πρὸς τοὺς δύο ἄλλους συγγραφεῖς, κατὰ τοῦτο, ὅτι δὲν γνωρίζει τὸ ὄνομα οὐδενὸς μάρτυρος, ὡς πρὸς τὸν πατριάρχην Γερμανὸν, ὃν καὶ μόνον ὀνομαστὶ ἀναφέρει ὡς ῥαπισθέντα καὶ ἐξορισθέντα, διαφωνεῖ πρὸς τοὺς δύο ἐκείνους ὁμόφρονας χρονογράφους. Τῳόντι ὅ τε Νικηφόρος καὶ ὁ Θεοφάνης ῥητῶς λέγουσιν ὅτι ὁ πατριάρχης, μὴ πεισθεὶς νὰ συναινέση εἰς τὴν ἀπαγόρευσιν τῶν εἰκόνων, παρητήθη καὶ ἀπεσύρθη εἰς τὸν πατρικὸν οἶκον, μηδὲν προςεπιλέγοντες περὶ προςγενομένης αὐτῷ ὕβρεως τινός· οὐδέτερος δὲ ἐξ αὐτῶν εἶχε συμφέρον ἢ προαίρεσιν νὰ καλύψῃ τὴν ἀλήθειαν. Μόνοι οἱ συναξαρισταὶ μνημονεύουσιν ἐξ ὀνόματος πολλῶν ἐπὶ Λέοντος μαρτύρων. Ἀλλὰ τὸ περίεργον εἶναι ὅτι ὅσα περὶ αὐτοῦ δὴ τοῦ Δαμασκηνοῦ λέγουσιν, εἶναι ἡ πρώτη καὶ κυρία ἀπόδειξις τοῦ πόσον δικαιούμεθα νὰ δυςπιστῶμεν πρὸς τοὺς λόγους αὐτῶν. Τῳόντι πρὸς τοῖς ἄλλοις οἱ συναξαρισταὶ διηγοῦνται ὅτι ὁ Λέων, μετὰ τὸν πρῶτον τοῦ Δαμασκηνοῦ ἀπολογητικὸν, διέταξέ τινα ν' ἀπομιμηθῇ τὸν χαρακτῆρα τοῦ προμάχου ἐκείνου τῶν εἰκόνων καὶ νὰ γράψῃ ἐπιστολὴν τούτου ὑποσχομένην δῆθεν τῷ Λέοντι τὴν παράδοσιν τῆς Δαμασκοῦ, ὁ δὲ καλίφης εἰς ὃν ὁ Λέων ἔπεμψε τὴν ἐπιστολὴν, ἀπέκοψε τὴν χεῖρα τοῦ νομιζομένου προδότου, ὅςτις ὅμως διὰ θαύματος τῆς Θεοτόκου ἀνέλαβεν αὖθις τὴν χρῆ σιν τῆς χειρός. Ἐν τούτοις οὐ μόνον οἱ χρονογράφοι ἀποσιωπῶσι τὴν πλαστογραφίαν τοῦ Λέοντος, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τοῖς ἑπομένοις λόγοις οὐδὲν διαλαμβάνει περὶ τοῦ γεγονότος τούτου καὶ τοῦ θαύματος, ἐνῷ ἤθελεν εἶναι τὸ ἰσχυρότατον τῶν ἐπιχειρημάτων πρὸς στήριξιν τοῦ θέματος αὑτοῦ. Πῶς λοιπὸν νὰ πιστεύσωμεν εἰς τοὺς συναξαριστὰς, ἀφοῦ εἶναι βέβαιον ὅτι περὶ ἑνὸς τῶν ἐπισημοτέρων ἀνδρῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης δὲν λέγουσιν ἀλήθειαν ; Ὅσῳ δὲ πλειότερον μελετῶμεν τὰ περιστατικὰ τῆς τοῦ Λέοντος βασιλείας, τόσῳ μᾶλλον· πειθόμεθα ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ διστάσωμεν ἂν ὑπῆρξάν ποτε οἱ πολλοὶ καὶ οἰκτροὶ ἐκεῖνοι μάρτυρες. Οὔτε ἡ διενεργηθεῖσα τότε καινοτομία ἦτο τοσοῦτον σπουδαία, ὥστε νὰ προκαλέσῃ ἀφοσιώσεις ἀναλόγους τῶν μαρτύρων τοῦ ἐθνικοῦ διωγ · μοῦ, οὔτε ὁ χαρακτὴρ τοῦ Λέοντος ἦτο τοιοῦτος, ὥστε νὰ ἐπιβάλῃ ἀγρίας καὶ ἀπανθρώπους τιμωρίας. Ὅτε κατετρόπωσε τοὺς στασιαστὰς τῆς κυρίως Ἑλλάδος, οἱ δὲ πλεῖστοι παρεδόθησαν εἰς τὸν νικητὴν, οὗτος συνεχώρησε τοὺς πάντας μὴ ἐπιβαλὼν τὴν νόμιμον τοῦ θανάτου ποινὴν εἰμὴ εἰς τοὺς δύο αὐτῶν ἀρχηγούς. Οὐδὲ ἐξετελέσθη ἡ ἐκ μέσου ἀφαίρεσις τῶν εἰκόνων τοσοῦτον γενικῶς, ὅπως δώσῃ ἀφορμὴν εἰς πολλὰς ἀντιστάσεις. Ὅτε ἐπὶ Κωνσταντίνου τοῦ υἱοῦ τοῦ Λέοντος, εἴκοσι καὶ ἐξ ὅλα ἔτη ἀπὸ τῆς ἐκδόσεως τοῦ περὶ καθαιρέσεως τῶν εἰκόνων πρώτου διατάγματος, ληξάσης τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου ἥτις ἐκύρωσε τὴν καθαίρεσιν ταύτην, ἀνεγνώσθησαν πανηγυρικῶς οἱ περὶ τούτου ὅροι , ἡ ἐπίσημος αὕτη ἀνακήρυξις δὲν ἐγένετο ἐν τῇ μεγάλῃ ἐκκλησίᾳ τῆς τοῦ Θεοῦ Σοφίας, ὅπως ἦτο φυσικώτατον, ἀλλ᾽ ἐν τῇ κατὰ τὰς Βλαχέρνας ἐκκλησίᾳ τῆς Παναγίας· καὶ τοῦτο, διότι ἡ τελετὴ αὕτη ἔπρεπε νὰ πανηγυρισθῇ ἐν ἐκκλησίᾳ γυμνωθείσῃ πάσης εἰκόνος, ἡ δὲ μεγάλη ἐκκλησία εἶχε διατηρήσει τὰς εἰκόνας αὐτῆς. Πῶς δὲ εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν, ὅτι ὁ Λέων ἐφήρμοσε διὰ τῆς βίας τὰ διατάγματα αὑτοῦ παντοῦ ἀλλοῦ παρεκτὸς τοῦ πρωτεύοντος τῆς βασιλευούσης ναοῦ . Ἔπαθόν τινες ἐπὶ Λέοντος, ἀλλὰ διότι αὐτοὶ πρῶτοι ἤρξαντο χειρῶν ἀδίκων. Τῷ 830 εἷς τῶν ἀξιωματικῶν τῆς βασιλικῆς φρουρᾶς , παρασυρόμενος ὑπὸ τῶν φρονημάτων τὰ ὁποῖα ἐπεκράτουν ἐν γένει εἰς τὸν στρατὸν, ἠθέλησε νὰ καθαιρέσῃ τὴν ἐπιφανεστάτην τῶν εἰκόνων τῆς πόλεως, ἤτοι τὴν τοῦ Σωτῆρος εἰκόνα, ἥτις ὑπερέκειτο τῆς μεγάλης τῶν ἀνακτόρων πύλης. Ἐνῷ δὲ ἀναβὰς ἐπὶ κλίμακος ἠγωνίζετο νὰ καταστρέψῃ τὸ ἐκτύπωμα, ὄχλος πολὺς γυναικῶν καὶ μοναχῶν συῤῥεύσας ἔῤῥιψε τὴν κλίμακα ἐκείνην καὶ ἐφόνευσε τόν τε πεσόντα ἀξιωματικὸν καὶ τοὺς ὀλίγους στρατιώτας ὑφ᾽ ὧν συνωδεύετο. Μεθ᾽ ὁ ὥρμησεν εἰς τὸ πατριαρχεῖον ἵνα φονεύσῃ καὶ τὸν πατριάρχην Αναστάσιον, ὅςτις ὅμως προλαβὼν ἐσώθη εἰς τὰ βασίλεια. Τότε φυσικῷ τῷ λόγῳ ἡ βασιλικὴ φρουρὰ διετάχθη νὰ διαλύσῃ τοὺς στασιαστὰς, ἐξ ὧν οἱ πεσόντες ἐν τῇ συμπλοκῇ ταύτῃ οὐκ ὀλίγοι, ἀνεγράφησαν βραδύτερον μεταξὺ τῶν ἁγίων. Τοιαῦτα θύματα ἐξ ὁμοίων ἀφορμῶν ἐγένοντο πιθανῶς καὶ ἄλλα, ἀλλὰ δυσκόλως δύνανται νὰ χαρακτηρισθῶσιν ὡς μάρτυρες τῆς πίστεως.
efὍσῳ ὅμως καὶ ἂν πειθόμεθα ὅτι ὁ βασιλεὺς Λέων ἐπολιτεύθη μετὰ τῆς ἐνδεχομένης μετριοπαθείας, ἀνάγκη νὰ ὁμολογήσωμεν ὅτι ἡ περὶ καθαιρέσεως τῶν εἰκόνων διάταξις δὲν ἦτο ὁ ἀσφαλέστερος τρόπος τοῦ νὰ παύσωσιν αἱ καταχρήσεις τῶν ὁποίων εὐλόγως ἐπεζητεῖτο ἡ θεραπεία. Παντοῦ καὶ πάντοτε ὁ ἄνθρωπος ἀποκλίνει φύσει εἰς τὸ νὰ διατηρῇ τὴν μνήμην τῶν προπατόρων αὑτοῦ, τῶν εὐεργετῶν τοῦ ἔθνους εἰς ὃ ἀνήκει, τῶν πρωταγωνιστῶν τῆς ὅλης ἱστορίας˙ πρὸς τοῦτο δὲ συντελεστικώταται εἶναι αἱ εἰκόνες αὐτῶν. Ἀφοῦ λοιπὸν κοσμοῦμεν διὰ τοιούτων εἰκόνων τάς τε ἰδίας οἰκίας καὶ τὰς δημοσίας οἰκοδομὰς καὶ πλατείας, τί φυσικώτερον ἢ νὰ ἀπονέμωμεν τὴν τιμὴν ταύτην εἰς τοὺς πρωταθλητὰς τῆς πίστεως ἡμῶν, ἀναρτῶντες ἐν τοῖς ναοῖς τῆς πίστεως ταύτης τὰς εἰκόνας αὐτῶν ; Καὶ ἔπειτα, ὡς κάλλιστα λέγει Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς ἐν τῷ πρώτῳ κατὰ εἰκονομάχων λόγῳ, « ὑπόμνημά ἐστιν ἡ εἰκὼν, καὶ ὅπερ τοῖς γράμμασι μεμυημένοις ἡ βίβλος, τοῦτο καὶ τοῖς ἀγραμμάτοις ἡ εἰκών˙ καὶ ὅπερ τῇ ἀκοῆ ὁ λόγος, τοῦτο τῇ ὁράσει ἡ εἰκών· νοκτῶς δὲ αὐτῇ ἑνούμεθα. » Ὅθεν ἡ τῶν εἰκόνων ἐν τοῖς ναοῖς ἀνάρτησις καὶ τοιχογράφησις, δὲν ἦτο μόνον κόσμος αὐτῶν κάλλιστος, ἀλλὰ καὶ ὄργανον διδαχῆς εἰς τοὺς πολλοὺς τῆς ἐκκλησιαστικῆς ἱστορίας. Ἐντεῦθεν ὅμως συνέβαινον παρεξηγήσεις˙ πολλαὶ εἰκόνες ἐλογίσθησαν θαυματουργοὶ, οἱ δὲ ἄνθρωποι φέροντες αὐτὰς ὡς φυλακτήρια ἐνόμιζον ἑαυτοὺς ἀπηλλαγμένους τοῦ καθήκοντος νὰ πράξωσιν ὅ, τι ὤφειλον καὶ ἠδύναντο ὑπέρ τε τῆς ἰδίας, ἤτοι τῆς ἠθικῆς, καὶ ὑπὲρ τῆς κοινῆς, ἤτοι τῆς πολιτικῆς σωτηρίας. Ταῦτα πάντα εἶναι βέβαια. ᾿Αλλ᾽ ἦτο ἆρά γε ἐπίσης βέβαιον, ὅτι θέλουσιν ἀρθῆ ἐκ μέσου πάντα ταῦτα τὰ ἀτοπήματα διὰ τῆς ἁπλῆς ἐκ τῶν ἐκκλησιῶν ἀφαιρέσεως τῶν εἰκόνων ; Δὲν ἦτο ἆρά γε πρόδηλον, ὅτι οἱ πολλοὶ ἠδύναντο νὰ ἐξακολουθῶσι λατρεύοντες τὰς εἰκόνας κατ᾿ ἰδίαν καὶ ἐμφορούμενοι τῶν ὀλεθρίων προλήψεων ὅσας ἡ λατρεία αὕτη συνεπήγετο ; Εἷς τῶν θερμοτέρων, ἀλλὰ καὶ λογικωτέρων ἀντιπάλων τῆς περὶ τοῦτο τὸ μέρος μεταῤῥυθμίσεως, ἀπαντῶν εἰς τὴν πολλάκις γενομένην ἔνστασιν ὅτι « ἡ παροῦσα γενεὰ ἐθεοποίησε τὰς εἰκόνας, » ἔλεγε τότε ὀρθότατα, « ὀφείλεις διδάξαι τὸν ἀγράμματον λαόν. » Ἐν ἄλλαις λέξεσιν ἔλεγεν ὅτι ἡ ἀνάπλασις, ἡ συμπλήρωσις καὶ ἡ διάδοσις τῆς δημοσίας ἐκπαιδεύσεως ἦτο ὁ μόνος τρόπος τοῦ νὰ κατανοήσῃ ὁ λαὸς τίς ὁ ἀληθὴς σκοπὸς τῆς τῶν εἰκόνων ἀναρτήσεως, καὶ ὅτι , οὕτω παιδευθέντων τῶν πολλῶν, ἤθελε παύσει οἴκοθεν ἡ θεοποίησις τῶν εἰκόνων, ἡ δὲ ἐπίγνωσις τῆς
ἀληθείας ἤθελεν ἐπέλθει ἄνευ κλονισμῶν, ἄνευ καινοτομίας
τινὸς περὶ τὸν θεσμὸν ἐκεῖνον, δι᾽ ἁπλῆς μεταβολῆς περὶ τὰς
ἔξεις καὶ τὰ φρονήματα τῶν ἀνθρώπων. . Ὅ, τι μόνον δύναται νὰ δικαιολογήσῃ ὡς πρὸς τοῦτο τοὺς πρωτουργοὺς τῆς μεταῤῥυθμίσεως εἶναι , ὅτι κατ᾿ ἐκεῖνο τοῦ χρόνου τοιαύτη πάγκοινος καὶ μέχρι τῶν τελευταίων τοῦ λαοῦ στρωμάτων διαδεδομένη παιδεία, ἦτο πρᾶγμα ἀκατόρθωτον. Ἐγένετο φροντὶς ν᾿ ἀναπλασθῇ ἐν ταὐτῷ ἡ δημοσία ἐκπαίδευσις, καὶ ἐπὶ τούτῳ διελύθησαν αἱ προϋπάρχουσαι δημόσιαι σχολαὶ, αἵτινες, καθὸ διευθυνόμεναι ἅπασαι σχεδὸν ὑπὸ μοναχῶν, ὑπέτρεφον τὰς ὑφισταμένας προλήψεις, ἐπετράπη δὲ ἡ ἐκπαίδευσις τῆς νεολαίας εἰς λαϊκοὺς ἢ ἱερωμένους ὁμόφρονας. Τὸ παρὰ Γεωργίου Ἁμαρτωλοῦ ἀξιούμενον ὅτι « ἔκτοτε ἡ τῶν ἐπιστημόνων γνῶσις ἐν Ῥωμανίᾳ ἔπαυσε, τῇ τῶν βασιλευόντων εἰκονομάχων ἀπονοίᾳ μειουμένη ἕως τῶν ἡμερῶν Μιχαὴλ καὶ Θεοδώρας, » δηλαδή μέχρι τῆς ὁριστικῆς ἀναστηλώσεως τῶν εἰκόνων, εἶναι μία τῶν πολλῶν καὶ ἀνυποστάτων συκοφαντιῶν, ὧν βρίθουσιν οἱ σωζόμενοι χρονογράφοι. Τὸ δυςάριθμον πλῆθος τῶν πολιτικῶν, τῶν στρατιωτικῶν, τῶν νομικῶν, τῶν διοικητικῶν καὶ τῶν ἱερωμένων ἀνδρῶν, ὅσοι μετὰ τοσούτου ζήλου καὶ τοσαύτης δεξιότητος ὑπηρέτησαν τὴν μεταῤῥύθμισιν καθ᾽ ὅλην τὴν 8 καὶ μέχρι τῶν μέσων τῆς 9 ἑκατονταετηρίδος, μαρτυρεῖ ὅτι ἡ δημοσία παίδευσις ἐλειτούργει δραστηρίως ἐν τῷ διαστήματι τούτῳ. Ἀλλὰ ἡ παίδευσις αὕτη ἐρείδετο ἐπὶ ἀρχῶν ἐλευθερίων, καὶ τούτου ἕνεκα κατεδικάζετο ὡς ἀμαθία ὑπὸ τῶν μοναχῶν᾽ ἅπαντες δὲ οἱ ἐπιφανεῖς ἀντίπαλοι τῆς μεταῤῥυθμίσεως οὐ μόνον οἱ πολιτικοὶ ἀλλὰ καὶ
οἱ ἐκκλησιασσικοί, οἷοι λ. χ. ὁ Ταράσιος καὶ ὁ Φώτιος, ἐπολιτεύθησαν εἰς τρόπον μαρτυροῦντα τὸ γενναῖον φρόνημα ὅπερ ἐν ταῖς σχολαῖς αὐτῶν ἐποτίσθησαν. Κατὰ τοῦτο ὁ Θεοφάνης εἰλικρινέστερος ὢν τοῦ Ἁμαρτωλοῦ, δὲν λέγει καταλυθεῖσαν εἰμὴ τὴν εὐσεβῆ παίδευσιν, ὅ ἐστι τὴν ἱερατικὴν καὶ μοναστηριακήν˙ μὴ ἀναφέρων δέ τι περὶ τῆς θύραθεν παιδείας, ὑποδεικνύει ἀρκούντως ὅτι αὕτη ἐξηκολούθει λειτουργοῦσα. Ἀλλὰ τί τὸ ὄφελος ; Ἡ νέα αὕτη παιδεία δὲν διεδίδετο εἰμὴ εἰς τὰς ἀνωτέρας τῆς κοινωνίας τάξεις, οὔτε ἦτο δυνατὸν νὰ παρειςδύσῃ μέχρι τῶν κατωτέρων. Τοιοῦτό τι οὐδέποτε ἐγένετο οὐδαμοῦ ἐν τοῖς ἀρχαίοις καὶ ἐν τοῖς μεσαιωνικοῖς χρόνοις, διότι δὲν ἦτο δυνατὸν νὰ γίνῃ ἐν ὅσῳ τὰ διδακτικά βιβλία, χειρόγραφα ὄντα, ἦσαν προςιτὰ εἰς μόνους τοὺς κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον εὐποροῦντας ἀνθρώπους. Μία ἀπὸ τὰς αἰτίας δι᾽ ἂς κὐδοκίμησεν ἡ νεωτέρα μεταῤῥύθμισις, ἦτο ὁμολογουμένως ἡ συγχρόνως τότε γενομένη ἀνακάλυψις τῆς τυπογραφίας. Ἡ δὲ μεταῤῥύθμισις τῆς ὀγδόης ἑκατονταετηρίδος, ἥτις ἐστερεῖτο τοῦ ὅπλου τούτου τῆς ἠθικῆς καὶ διανοητικῆς ἐνεργείας, κατέφυγεν ἐξ ἀνάγκης εἰς τὴν ὑλικὴν ἐκ μέσου ἀφαίρεσιν τῶν εἰκόνων.
᾿Αλλ᾽ ἐνῷ ἐπιτρέπεται νὰ ἀμφιβάλλῃ τις ἂν τὸ προκείμενον ζήτημα διεξήχθη ὅπως ἔδει, πάντα τὰ λοιπὰ ὅσα ἐγένοντο τότε ὑπὲρ τῆς κοινωνικῆς καὶ τῆς πολιτικῆς τοῦ μεσαιωνικοῦ Ελληνισμοῦ ἀναπλάσεως, δὲν εἶναι δυνατὸν εἰμὴ νὰ κινήσωσι τὴν ἐπιδοκιμασίαν καὶ τὴν εὐγνωμοσύνην τῆς ἱστορίας. Ἡ ἐπελθοῦσα τότε μεταβολὴ ἀναφαίνεται ἢ ἐν ῥηταῖς διατάξεσιν, ἢ ἐν τῇ ὅλως καινοπρεπεῖ ὄψει ἣν ἔλαβον ἡ πολιτεία καὶ ἡ κοινωνία. Μία τῶν ὀλεθριωτέρων ἕξεων τῆς προτέρας περιόδου ἦτο, ὅτι πολλάκις τὰ πράγματα παρεδίδοντο εἰς χεῖρας εὐνούχων. Τὸ κακὸν τοῦτο εἶχε μὲν ἐλαττωθῆ ἐν τῇ ἑβδόμῃ ἑκατονταετηρίδι, ἀλλὰ δὲν ἐξέλιπεν ἐντελῶς εἰμὴ ἐπὶ τῶν βασιλέων τῆς μεταῤῥυθμίσεως. Τοσοῦτον δὲ οἱ παντοδύναμοι εὐνοῦχοι ἐφαίνοντο ἀναπόσπαστοι ἀπὸ τοῦ ἀρχαίου καθεστῶτος, ὥςτε, ἐνῷ οὐδεὶς τοιοῦτος μνημονεύεται ἐπὶ Λέοντος Γ΄. καὶ Κωνσταντίνου Ε΄. καὶ Λέοντος Δ΄ . , μόλις ἡ Εἰρήνη ἐζήτησε νὰ ἀνατρέψῃ τὴν μεταβολὴν, καὶ ἐν τῷ ἅμα προεχειρίσθη λογοθέτης τοῦ δρόμου, ἤτοι πρωθυπουργὸς, ὁ εὐνοῦχος Σταυράκιος · πεσούσης δὲ τῆς Εἰρήνης, πάλιν οὔτε ἐπὶ Νικηφόρου, οὔτε ἐπὶ Λέοντος Ε΄. καὶ Μιχαὴλ Β΄. καὶ Θεοφίλου προέκυψεν εἰς μέσον εὐνοῦχος. Τότε ὡςαύτως ἐξέλιπον αἱ ἀπαίσιαι ποιναὶ τῆς ῥινοκοπίας, τῆς γλωττοκοπίας, τῆς τυφλώσεως, ἐξ ὧν τῶν πρώτων μάλιστα ἐγένετο οὐκ ὀλίγη χρῆσις ἐπὶ τῆς ἀμέσως προηγηθείσης δυναστείας τοῦ Ἡρακλείου. Καὶ ἐπὶ τοῦ προκειμένου συνέβη ὅ, τι ὡς πρὸς τοὺς εὐνούχους. "Αμα ἡ Εἰρήνη ἐπεχείρησε νὰ ἀνορθώσῃ τὸ ἀρχαῖον καθεστὼς, ἡ φιλαρχία τῆς γυναικὸς ταύτης δὲν ἐδίστασε νὰ τυφλώσῃ τὸν ἴδιον αὑτῆς υἱὸν, Κωνσταντῖνον ΣΤ΄. Ἡ διοίκησις ἐν γένει καὶ ἰδίως ἡ οἰκονομικὴ διαχείρισις καὶ ὁ στρατὸς ὠργανώθησαν εἰς τρόπον, ὥςτε ἐνῷ ὁ Λέων Γ΄ παρέλαβε τὴν ἀρχὴν ἐν τῷ μέσῳ τῆς ὑπὸ τῶν ᾿Αράβων καταλήψεως τοῦ πλείστου τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας καὶ τῆς ὑπὸ τῶν πολεμίων τούτων πολιορκίας αὐτῆς τῆς βασιλευούσης, ὁ υἱὸς καὶ διάδοχος αὐτοῦ Κωνσταντῖνος Ε΄ εὖρε τῷ 741 τοὺς μὲν ῎Αραβας ἐπανειλημμένως κατατροπωθέντας καὶ ἀναγκασθέντας νὰ ἀνακάμψωσιν εἰς Συρίαν, τὸ δὲ κράτος εἴπερ ποτὲ εὔπορον καὶ ἀξιόμαχον. Ἀλλὰ ἐν γένει ἐπὶ τῶν χρόνων τούτων ὁ μεσαιωνικὸς Ἑλληνισμὸς ἀντέστη γενναίως εἰς τοὺς πολυαρίθμους αὑτοῦ ἀπὸ ἀνατολῶν, ἀπὸ δυσμῶν καὶ ἀπὸ ἄρκτου ἀντιπάλους· ἡττήθη μὲν ἐνίοτε, πολλάκις ὅμως ἤρατο νίκας λαμπρὰς καὶ οὐδέποτε ἐταπεινώθη, παρεκτὸς ἐπὶ Εἰρήνης ὅτε, διὰ τὴν ἐπελθοῦσαν αὖθις παραλυσίαν τοῦ στρατοῦ καὶ τῆς οἰκονομικῆς διαχειρίσεως, ὑπέστη νέας συμφοράς. Μάλιστα δὲ ἀξιομνημόνευτον εἶναι, ὅτι ἅπαντες οἱ βασιλεῖς τῆς μεταῤῥυθμίσεως ὑπῆρξαν σύζυγοι καὶ πατέρες ἀγαθοὶ, πολλὴ δὲ χρηστότης ἐπεκράτησεν ἐν τῇ αὐλῇ αὐτῶν. Ἵνα κατανοήσωμεν τὴν διαφορὰν τῆς προτέρας καὶ τῆς νέας ἀνατροφῆς, ἀρκεῖ νὰ παραβάλωμεν τὸν βίον καὶ τὴν πολιτείαν δύο ἐπιφανῶν κατ᾿ ἐκείνους τοὺς χρόνους γυναικῶν. Ἡ πολλάκις προμνημονευθεῖσα. Εἰρήνη ἐπαιδεύθη ἐν ᾿Αθήναις, γνωστὸν δὲ εἶναι ὅτι ἡ ἐνταῦθα Ἑλλὰς, ἀφοῦ ἐπὶ πλεῖστον ἐνεκαρτέρησεν εἰς τὸ ἀρχαῖον θρήσκευμα, ἔπειτα προςηλώθη εἰς τὸ τυπικώτατον τοῦ νέου μέ ρος ἐπὶ τοσοῦτον, ὥστε καὶ στρατείαν ἐπεχείρησεν ἐπὶ σκοπῷ τοῦ νὰ καθαιρέσῃ τὸν Λέοντα Γ΄ . Ἐν τῷ μέσῳ λοιπὸν τοιούτων δοξασιῶν καὶ πεποιθήσεων ἀνατραφεῖσα ἡ Εἰρήνη, μετεχειρίσθη τὴν θρησκείαν ὡς ὄργανον φιλαρχίας καὶ φιλοδοξίας , ἐκτραπείσης εἰς τὰ φοβερώτατα τῶν κακουργημάτων. Ἡ δὲ θυγάτηρ τοῦ Κωνσταντίνου Ε΄ ᾿Ανθοῦσα, ἥτις ἀνετράφη ὑπὸ τὴν σκέπην τοῦ προμάχου τῆς μεταῤῥυθμίσεως, δὲν ἐπείσθη μὲν, ὡς πᾶσαι αἱ γυναῖκες, νὰ ἀποβάλῃ τὰς προτέρας τῆς ἐκκλησίας παραδόσεις καὶ ἕξεις, ἀλλὰ ὑπείκουσα εἰς τὰς ἀρχὰς τῆς κοινῆς καὶ τῆς ἰδίας ἠθικῆς, τὰς ὁποίας ἐξ ἁπαλῶν ὀνύχων ἐθήλασε, μετεχειρίσθη τὸ πλεῖστον τῆς περιουσίας αὑτῆς εἰς ἵδρυσιν καὶ συντήρησιν παιδοκομείου ὀρφανῶν καὶ ἐγκαταλελειμμένων τέκνων, ὧν δι᾽ ἅπαντος τοῦ βίου ἐπεμελεῖτο ὡς ἀληθὴς μήτηρ.
Ἀλλὰ τὸ πνεῦμα τῆς μεταῤῥυθμίσεως ἀναφαίνεται συστηματικώτερον ἐν ταῖς νομοθετικαῖς αὐτῆς διατάξεσιν. Ἐπὶ Λέοντος Γ΄ δύο ἐξεδόθησαν κώδικες· ὁ Γεωργικὸς νόμος, τοῦ ὁποίου τὸ περιεχόμενον δηλοῦται ἐξ αὐτῆς αὐτοῦ τῆς ἐπιγραφῆς, καὶ ἡ Ἐκλογὴ τῶν νόμων, ἥτις οὐδὲν ἄλλο ἦτο ἢ ὁ νέος ἀστικὸς τοῦ μεσαιωνικοῦ Ἑλληνισμοῦ νόμος. Τὸ λεγόμενον πατρωκίνιον ἤτοι ἡ ἐξάρτησις ἀπὸ ἰσχυρῶν πατρώνων, ὅπερ πρότερον ἐπεβάρυνε πολλοὺς γεωργοὺς διὰ πληρωμῆς διπλῶν φόρων, τοῦ πρὸς τὸν πάτρωνα καὶ τοῦ πρὸς τὸ δημόσιον, ἐξέλιπεν ἀπὸ τοῦ νέου νόμου· καὶ προςέτι οὐδαμοῦ αὐτοῦ γίνεται λόγος περὶ ἐναπογράφων ἤτοι δουλοπαροίκων. Ἐν ἄλλαις λέξεσιν, ἐπὶ τῆς ἐποχῆς ταύτης ἡ γεωργικὴ τάξις ἀπηλλάγη τῶν καταπιέσεων εἰς ἂς πρότερον ἦτο ὑποβεβλημένη, ὑπὸ διαφόρους τύπους καὶ προφάσεις. Ὅταν δὲ ἀναλογισθῶμεν ὅτι ἡ δουλοπαροικία δὲν ἔπαυσε μαστίζουσα τὴν ἄλλην Εὐρώπην εἰμὴ πολὺ βραδύτερον καὶ ὅτι εἰς τινας χώρας ἐσχάτως μόλις κατηργήθη, δὲν εἶναι δυνατὸν εἰμὴ νὰ ἀπορήσωμεν πῶς αἱ ἐλευθέριοι ἰδέαι αἱ ὑπαγορεύσασαι τὴν θεραπείαν τοῦ κακοῦ ἐκείνου προέκυψαν εἰς μέσον παρὰ τῷ μεσαιωνικῷ Ἑλ ληνισμῷ ἐξ αὐτῆς τῆς ὀγδόης ἑκατονταετηρίδος. Ἔτι δὲ μᾶλλον ἀπροςδόκητος, εἰ δυνατὸν, ὑπῆρξεν ἡ τότε ἐπιγενομένη ἀναδιοργάνωσις τῶν συζυγικῶν καὶ τῶν πατρικῶν σχέσεων.
Τὸ οἰκογενειακὸν δίκαιον, ὅπως εἶχε ῥυθμισθῇ ὑπὸ τοῦ Ἰου στινιανοῦ ἐν τῇ ἕκτῃ ἑκατονταετηρίδι, δὲν συνεφώνει κατὰ πάντα πρὸς τὰς δοξασίας τοῦ ἀνατολικοῦ Ἑλληνισμοῦ, παρὰ τῷ ὁποίῳ διεσώθησαν γνησιώτεραι αἱ τοῦ Εὐαγγελίου ἀρχαί. Κατὰ τὴν θεωρίαν τοῦ Ἑλληνισμοῦ τούτου, ὁ γάμος ἦτο ὁ μόνος ἐπιτετραμμένος σύνδεσμος μεταξὺ ἀνδρὸς καὶ γυναικός˙ ὁ σύνδεσμος οὗτος ἔπρεπε νὰ ἦναι ὅσον ἐνδέχεται ἀδιάῤῥηκτος καὶ ἴσος περὶ τὰ ἀμοιβαῖα δικαιώματα καὶ καθήκοντα. Περὶ τὰ θεμελιώδη ταῦτα κοινωνικὰ ζητήματα, τὸ ἐπὶ Ἰουστινιαν νοῦ διατυπωθὲν δίκαιον ὑπέκυψε μὲν μέχρι τινὸς εἰς τὴν ἐπίδρασιν τοῦ χριστιανικοῦ δόγματος, διέσωσεν ὅμως ἐν πολλοῖς τὸν χαρακτῆρα τῆς προτέρας ῥωμαϊκῆς νομοθεσίας · ἀνεγνώριζε τὴν παλλακίαν καὶ ἔνεμε νόμιμα δικαιώματα εἰς τὰ ἐξ αὐτῆς τέκνα, τοὺς λεγομένους φυσικοὺς ἢ νόθους παῖδας · ἐπέτρεπε τὴν εὐχερῆ τοῦ γάμου διάλυσιν καὶ ἀπέδιδε τῷ πατρὶ δίκαια πλειότερα τῶν τῆς μητρὸς δικαίων. Πάντα ταῦτα ἐτροπολογήθησαν ἤδη οὐσιωδῶς. Κατὰ τὴν Ἐκλογὴν τῶν νόμων, πᾶσα παλλακία λογίζεται αὐτοδικαίως ὡς γάμος, ἡ δὲ πορνεία τιμωρεῖται διὰ διαφόρων κατὰ τὰς διαφόρους περιστάσεις ποινῶν. Αἱ μόναι νόμιμοι τῆς διαζεύξεως αἰτίαι περιωρίσθησαν εἰς τέσσαρας˙ τὴν πορνείαν τῆς γυναικὸς, τὴν φυσικὴν ἀνικανότητα τοῦ ἀνδρὸς, τὴν ἐπιβουλὴν κατὰ τῆς ζωῆς, καὶ τὴν λώβην τοῦ ἑτέρου τῶν συζύγων. Ὡς πρὸς τὴν περιουσίαν τῶν συζύγων, ἡ ἐπικρατοῦσα ἐν τῇ Ἐκλογῇ ἀρχὴ εἶναι ὅτι ὁ γάμος συνεπάγεται ἑνότητα οὐ μόνον τῶν προςώπων ἀλλὰ καὶ τῆς περιουσίας, καὶ ὅτι ἡ κοινὴ αὕτη κτῆσις πρέπει νὰ ἦναι κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ὁλοσχερής, καθόσον οἱ σύζυγοι ἔσχον ἢ δὲν ἔσχον τέκνα. Εἰς τὴν πρώτην περίστασιν ἡ . κοινὴ κτῆσις ὑφίσταται καὶ μετὰ τὸν θάνατον τοῦ ἑτέρου τῶν συζύγων, ὁ δὲ ἐπιζῶν ἀναλαμβάνει τὴν διαχείρισιν οὐ μόνον τῆς προικὸς καὶ τῆς προγαμιαίας δωρεᾶς, ἀλλὰ τῆς ὅλης μέχρι τινὸς περιουσίας τοῦ ἀνδρὸς καὶ τῆς γυναικός. Πλὴν τούτου, ἡ Ἐκλογὴ κατήργησε καὶ τὰ τελευταῖα ἴχνη τῆς ὑπερόγκου καὶ παρὰ φύσιν ἐξουσίας ἣν εἶχεν ὁ πατὴρ ἐπὶ τῶν τέκνων κατὰ τὸ ῥωμαϊκὸν δίκαιον, καὶ τῆς ἀνισότητος ἣν καθιέρου μεταξὺ τῶν δικαιωμάτων τοῦ πατρὸς καὶ τῆς μητρός. Κατὰ τὴν νομοθεσίαν τοῦ Λέοντος, ἡ μήτηρ ἔχει τὰ αὐτὰ δικαιώματα ὅσα καὶ ὁ πατήρ. Ἐπὶ τοῦ γάμου τῶν τέκνων ἀπαιτεῖται οὐ μόνον τοῦ πατρὸς ἡ συναίνεσις, ἀλλὰ καὶ τῆς μητρός. Μετὰ δὲ τὸν θάνατον τοῦ πατρὸς, ἡ πατρικὴ ἐξουσία ἐξακολουθεῖ ἀσκουμένη καθ' ὁλοκληρίαν ὑπὸ τῆς μητρὸς, οὐχὶ ὡς ἐπιτρόπου, ἀλλ᾽ ὡς ἐχούσης αὐτοδικαίως τὴν ἐξουσίαν ἐκείνην.
Ἀφοῦ δὲ διὰ τῶν διαφόρων προεκτεθεισῶν διατάξεων και θιερώθη ὅτι ὁ γάμος εἶναι ὁ μόνος νόμιμος ἀνδρὸς καὶ γυναικός σύνδεσμος, κατέστη ὁ σύνδεσμος οὗτος ὅσον ἔνεστιν ἀδιάῤῥηκτος, καὶ ἀνυψώθη ἡ γυνὴ εἰς ἴσην πρὸς τὸν ἄνδρα τάξιν᾿ ἔπειτα ἡ Ἐκλογὴ ἐπεχείρησε νὰ καταστήσῃ σφιγκτότερον καὶ τὸν δεσμὸν τῆς ὅλης οἰκογενείας διὰ διαφόρων ἑτέρων διατάξεων καὶ ἰδίως διὰ τῶν περὶ κληρονομίας ὁρισμῶν. Κατὰ τὴν νέαν νομοθεσίαν, ἐὰν ὁ τελευτήσας ἀδιάθετος, ἤτοι χωρὶς νὰ ἀφήσῃ διαθήκην, δὲν ἔχῃ τέκνα ἢ ἔγγονα, κληρονομοῦσιν αὐτὸν ὁ πατὴρ καὶ ἡ μήτηρ, οὐχὶ δὲ συγχρόνως οἱ ἀδελφοὶ καὶ αἱ ἀδελφαὶ , ὅπως ὥριζε τὸ προηγούμενον δίκαιον. Ἡ διάταξις αὕτη μαρτυρεῖ τὴν βαθεῖαν συνείδησιν τοῦ πρέποντος ἣν εἶχεν ὁ νομοθέτης τῆς μεταῤῥυθμίσεως· διότι ἄτοπον εἶναι νὰ γίνωνται οἱ γονεῖς συγκληρονόμοι τῶν ἰδίων τέκνων, νὰ παράγωνται οὕτω ἀμφισβητήσεις καὶ δίκαι μεταξὺ τέκνων καὶ γονέων, νὰ ἐλαττῶνται αἱ προςδοκίαι τὰς ὁποίας καλὸν εἶναι νὰ ἔχωσι πάντοτε τὰ τέκνα ἀπὸ τοὺς γονεῖς, καὶ ἐν γένει νὰ δηλητηριάζεται ἡ ἀμοιβαία στοργὴ καὶ εὐλάβεια αἵτι νες ἀποτελοῦσι τὴν κυρίαν ἠθικὴν βάσιν τῆς οἰκογενείας. Ἑτέρα ἀξιοσημείωτος διάταξις τῆς Ἐκλογῆς εἶναι ἡ τοῦ ἄρθρου 1 τοῦ τίτλου 2, δι' οὗ ὁρίζεται ὅτι πρὸς σύστασιν γάμου ἀρκεῖ οἱ σύζυγοι νὰ ὦσι χριστιανοὶ, ἤτοι αἴρεται ἐκ μέσου πᾶν κώλυμα εἰς τὸν μεταξὺ ὀρθοδόξου καὶ ἑτεροδόξου γαμικὸν σύνδεσμον. Πρὸ τοῦ Λέοντος ἡ ἐκκλησία εἶχε ῥητῶς ἀπαγορεύσει πάντα τοιοῦτον σύνδεσμον· καὶ εἰς μὲν τοὺς ἀστικοὺς νόμους δὲν εἶχεν εἰςχωρήσει ἡ ἀπαγόρευσις αὕτη, οὐχ ἧττον ὅμως περιώριζον καὶ οὗτοι οὐσιωδῶς τοὺς γάμους ἐκείνους, στεροῦντες τοὺς αἱρετικοὺς πολλῶν πολιτικῶν καὶ ἀστικῶν δικαιωμάτων καὶ ἀπονέμοντες εἰς τε τοὺς ὀρθοδόξους συζύγους καὶ εἰς τὰ ὀρθόδοξα τέκνα πολλὰ προνόμια καὶ πλεονεκτήματα ὡς πρὸς τὴν προικώαν καὶ τὴν κληρονομικὴν περιουσίαν. Ὁ Λέων ἄρα καθιέρωσε πρῶτος ἐπὶ τοῦ προκειμένου τὴν ἐντελῆ ἐνώπιον τοῦ ἀστικοῦ νόμου ἰσότητα τῶν χριστιανῶν, ἀδιαφόρως ἂν οὗτοι ἦσαν ὀρθόδοξοι ἢ μή· καὶ ἔλυσεν οὕτω κατὰ τὰς ὑγιεστέρας ἀρχὰς τὸ ζήτημα τοῦ λεγομένου μικτοῦ γάμου, τὸ ὁποῖον ἐπέπρωτο μέχρις ἐσχάτων νὰ παραγάγῃ τοσαύτας δυςκολίας εἰς τὴν νεωτέραν ἡμῶν κοινωνίαν. Εἰς τὰ ὀλίγα ταῦτα περὶ τῆς Ἐκλογῆς περιοριζόμενοι, πῶς νὰ μὴ παρατηρήσωμεν οἷον παράδοξον πρᾶγμα εἶναι ἡ λεγομένη δόξα τοῦ κόσμου τούτου. Δημιουργοὶ τοῦ μεγάλου τούτου νομοθετικοῦ ἔργου ἐγένοντο ὁ κοιαίστωρ, ἤτοι ὁ ἐπὶ τῆς δικαιοσύνης ὑπουργὸς Νικήτας, καὶ οἱ ὕπατοι Μαρῖνος καὶ Νόννος. Ἐνῷ δὲ τοσαῦτα ἐγράφησαν περὶ Ἰουστινιανοῦ καὶ Τριβωνιανοῦ, ἐγκώμια καὶ ὕβρεις, πάντα ὅμως συντελεστικὰ εἰς τὸ νὰ καταστήσωσι πολύκροτα τὰ ὀνόματα ἐκεῖνα, τίς ἐμνημόνευσεν ἄχρι τοῦδε τοῦ Λέοντος ὡς ἐξόχου νομοθέτου, ἢ τίς μέχρι πρὸ εἰκοσιπενταετίας ἤξευρε κἂν τὰ ὀνόματα τοῦ Νικήτα, τοῦ Μαρίνου καὶ τοῦ Νόννου ; Καὶ ὅμως τὰ νομοθετήματα τοῦ Ἰουστινιανοῦ καὶ τοῦ Τριβωνιανοῦ οὐδὲν ἄλλο ἦσαν ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἢ εὐμέθοδος κατάταξις προηγουμένων ἀρχῶν καὶ διατάξεων, ἐνῷ τὰ ἔργα τοῦ Λέοντος, τοῦ Νικήτα, τοῦ Μαρίνου καὶ τοῦ Νόννου καθιέρωσαν τὴν ῥιζικωτέραν τῶν μεταβολῶν. Εἶναι ἀληθὲς, ὅτι ἡ ἰσχὺς τῶν νέων τούτων νομοθετημάτων δὲν διήρκεσεν. ᾿Αλλὰ τὴν σήμερον, ὅτε αἱ ἀρχαὶ τῆς μεταβολῆς ἐκείνης ἐθριάμβευσαν ἐν ταῖς ἀστικαῖς νομοθεσίαις τῶν μᾶλλον πεπολιτισμένων ἐθνῶν, ἐπέστη τελευταῖον ἡ ὥρα νὰ ἀποδοθῇ δικαιοσύνη εἰς τοὺς πρωτουργοὺς αὐτῆς καὶ νὰ ἀνομολογηθῇ ἡ μεγαλοφυΐα ἀνδρῶν οἵτινες πρὸ ἐτῶν χιλίων ἠγωνίσθησαν νὰ καθιερώσωσι δόγματα, νῦν μόλις ἐν τῷ κόσμῳ κατισχύσαντα.
Ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄ ὁ υἱὸς καὶ διάδοχος τοῦ Λέοντος Γ΄ οὐ μόνον ἔμεινε πιστὸς εἰς τὰς ἀρχὰς τοῦ πατρὸς αὑτοῦ, ἀλλὰ περὶ τὴν ἐκτέλεσιν τῆς ἐκκλησιαστικῆς μεταῤῥυθμίσεως ἀνεδείχθη δραστηριώτερος · τούτου ἕνεκα προεκάλεσε καθ᾽ ἑαυτοῦ ὕβρεις καὶ συκοφαντίας τῶν ἀντιπάλων χρονογράφων, δεινοτέρας καὶ αὐτῶν ὅσαι κατὰ τοῦ Λέοντος ἐπεσωρεύθησαν. Ἤρχισαν δὲ λοιδοροῦντες αὐτὸν ἐξ ἧς στιγμῆς ἐδέχθη τὸ ἅγιον βάπτισμα, διότι ἐῤῥέθη πρῶτον ὑπὸ τοῦ Θεοφάνους, ὅτι, ἐνῷ ἐβαπτίζετο, ἐμόλυνε τὴν ἁγίαν κολυμβήθραν διὰ τῆς κόπρου αὑτοῦ, καὶ ὅτι διὰ τοῦτο ἐπεκλήθη Κοπρώνυμος. Ἐν τούτοις ὁ αὐτὸς Θεοφάνης ἀξιοῖ ἀλλαχοῦ, ὅτι ἀπεδόθη τῷ Κωνσταντίνῳ ἡ εἰρημένη ἐπωνυμία, ὡς καὶ ἡ τοῦ Καβαλλίνου, ἐκ τοῦ ὅτι ἐτέρπετο ὀσφραινόμενος τὴν κόπρον καὶ τὰ οὖρα τῶν ἵππων. ῎Ἄλλος δὲ πάλιν χρονογράφος, ὁ Μιχαὴλ Γλυκᾶς, μετὰ πολλὰς ἐρεύνας, ὡς λέγει, ἀνεκάλυψεν, ὅτι ὑπάρχει χώρα καλουλουμένη Κάβαλλα, οἱ ἐκεῖθεν λοιπὸν ὁρμώμενοι φυσικῷ τῷ λόγῳ Καβαλλῖνοι ὀνομάζονται , ἐκ τούτου καὶ ὁ Κωνσταντῖνος ἐπωνομάσθη Καβαλλῖνος, καὶ ἐπειδὴ κοινῶς καβαλλίνα λέγεται ἡ κοπρία, δικαίως ὁ κάκιστος ἐκεῖνος ἐπεκλήθη πρὸς τούτοις Κοπρώνυμος, ὡς ὄνομα κοπρίας ἐν ἑαυτῷ ἐπιφερόμενος. Εἶναι περιττὸν νὰ παρατηρήσωμεν, ὅτι ὁ υἱὸς τοῦ Λέοντος οὐδὲν κοινὸν εἶχε πρὸς τὴν χώραν Κάβαλλαν᾿ ἀναφέρομεν δὲ τὰς ἀη δεῖς ταύτας καὶ ἀνυποστάτους καὶ ἀντιφασκούσας πρὸς ἀλλήλας τε καὶ πρὸς ἑαυτὰς εἰδήσεις, μόνον καὶ μόνον ἵνα καταδείξωμεν μέχρι τίνος βαθμοῦ μανίας ἔφθασαν περὶ τὰς ὕβρεις αὐτῶν οἱ πολέμιοι τῆς μεταῤῥυθμίσεως χρονογράφοι. Ὅτι δὲ ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄ οὐδέποτε ζῶν ἐπεκλήθη Κοπρώνυμος καὶ ὅτι τὸ ἐπωνύμιον τοῦτο εἶναι μεταγενέστερον ἐμπαθῶν ἀνθρώπων ἐπινόημα, καθίσταται ἀναμφισβήτητον ἐκ τῆς παντελοῦς περὶ αὐτοῦ σιωπῆς τοῦ Νικηφόρου, ὅςτις καθ᾽ ὅλην αὑτοῦ τὴν ἱστορίαν οὐδὲ ἅπαξ ποιεῖται χρῆσιν τῆς ἐλεεινῆς ἐκείνης ἐπωνυμίας. Καὶ ὅμως εἰς τοὺς μεταγενεστέρους χρόνους καὶ μέχρι τῆς σήμερον παρέμεινεν αὕτη προςηρτημένη ἀδιασπάστως εἰς ἕνα τῶν μεγαλοφυεστέρων βασιλέων τοῦ μέσου αἰῶνος. Καθ᾿ ὅσον ἀφορᾷ τοὺς συγχρόνους αὐτοῦ πολεμίους, οὗτοι, ἀντὶ νὰ χρονοτριβῶσι περὶ τὰ μικρολογήματα ταῦτα, ἐπεχείρησαν νὰ ἁρπάσωσι τὴν ἀρχὴν, προστησάμενοι ἡγεμόνα αὐτὸν τὸν ἐπ᾿ ἀδελφῇ γαμβρὸν τοῦ βασιλέως, τὸν στρατηγὸν ᾿Αρτάβασδον , ἐπ᾿ ἐλπίδι ὅτι δι᾽ αὐτοῦ θέλουσιν ἐπιτύχει τὴν κατάλυσιν τῆς μεταῤῥυθμίσεως. Ὁ Κωνσταντῖνος κατέβαλε τὸν ἀντίπαλον τοῦτον· ἔπειτα ἐταπείνωσε τοὺς Ἄραβας, κατατροπώσας αὐτοὺς κατὰ ξηρὰν μὲν ἐν Συρίᾳ καὶ ἐν ᾿Αρμενίᾳ, κατὰ θάλασσαν δὲ περὶ Κύπρον · καὶ ἐν τῷ μεταξὺ, ἐπειδὴ λοιμὸς μέγας εἶχεν ἐπαγάγει πολλὴν κατοίκων φθορὰν, πολλαχοῦ μὲν τοῦ κράτους, ἰδίως δὲ εἰς τὰς περὶ τὴν πρωτεύουσαν χώρας, καὶ μάλιστα εἰς τὴν πρωτεύουσαν, ὁ βασιλεὺς, ἵνα ἀναπληρώσῃ τὴν ἐντεῦθεν προελθοῦσαν λειψανδρίαν, μετῴκισεν εἰς Θράκην πολλοὺς κατοίκους τῶν εὐρωπαϊκῶν καὶ τῶν ἀσιανῶν, ἐξαιρέτως δὲ Σύρους καὶ ᾿Αρμενίους.
Τότε δὲ μόλις, ἤτοι δεκαετίαν ὅλην ἀφ᾿ ἧς παρέλαβε τὴν ἀρχὴν, ηὐκαίρησε νὰ ἐπιστήσῃ τὴν προςοχὴν εἰς τὴν συμπλήρωσιν καὶ παγίωσιν τῆς μεταβολῆς ἣν εἶχεν ἐπιχειρήσει ὁ πατὴρ αὐτοῦ. Ὁ Λέων ὡς πρὸς μὲν τὴν κοινωνικὴν καὶ διανοητικὴν μεταῤῥύθμισιν εἶχε πράξει πολλὰ καὶ μεγάλα, κατέ λιπε δὲ ἡμιτελὲς τὸ ἔργον τῆς ἐκκλησιαστικῆς μεταῤῥυθμίσεως, ὁρίσας μᾶλλον τὰς ἀρχὰς αὐτῆς ἢ ἐπιδιώξας τὴν ἐφαρμογὴν αὐτῶν. Αἱ εἰκόνες ἐπανειλημμένως ἀπαγορευθεῖσαι ἐξηκολούθουν ὑπάρχουσαι, ἐκτὸς ἐλαχίστων ἐξαιρέσεων, εἰς τὰς ἐκκλησίας, εἰς τὰ δημόσια μέρη καὶ ἔτι μᾶλλον εἰς τὰ μοναστήρια καὶ εἰς τὰς οἰκίας. Ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄, ὅςτις ἦτο ὀξύτερος τοῦ πατρὸς καὶ ἐπρέσβευεν ὅτι ἡ παρουσία αὕτη τῶν εἰκόνων ὑπέτρεφε τὰς προλήψεις τοῦ ὄχλου τὰς ὁποίας μόνα τὰ βασιλικὰ διατάγματα δὲν ἴσχυον νὰ ἀνατρέψωσιν, ἀπεφάσισε νὰ προβῇ εἰς τὴν ἀκριβεστέραν ἐφαρμογὴν τῶν ψηφισθέντων. ῎Ασχετος δὲ πρὸς τὴν ἀπόφασιν αὐτοῦ ταύτην δὲν ὑπῆρξεν ἡ μετοικεσία πολλῶν Σύρων καὶ ᾿Αρμενίων εἰς τὴν πρωτεύουσαν καὶ εἰς τὰς περὶ αὐτὴν χώρας. Τῳόντι, πολλοὶ τῶν μετοίκων τούτων ἐπρέσβευον αἵρεσίν τινα σφόδρα ἐλευθεριάζουσαν, καὶ ἠδύναντο νὰ ἀποβῶσι σύμμαχοι ἐπιτήδειοι εἰς τὰς καινοτο μίας ὅσαι διεπράχθησαν καὶ προέκειτο ἔτι νὰ διαπραχθῶσιν. Οἱ αἱρετικοὶ οὗτοι ὠνομάζοντο Παυλικιανοὶ ἡ Παυλιανῖται , ἡ δὲ αἵρεσις αὐτῶν ἀναφανεῖσα κατὰ πρῶτον εἰς Συρίαν περὶ τὰ μέσα τῆς 7 ἑκατονταετηρίδος, διεδόθη ἐκεῖθεν εἰς τὰ ἀνατολικώτερα τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας καὶ ἰδίως εἰς τὴν ᾿Αρμενίαν καὶ εἰς τὸν Πόντον. Δὲν θέλομεν ἐνδιατρίψει ἐνταῦθα περὶ τὸ δόγμα τῶν Παυλιανιτῶν. Ἀρκούμεθα νὰ εἴπωμεν ὅτι ἡ θεολογική αὐτῶν διδασκαλία περιωρίζετο εἰς τὰ ὁ εὐαγγέλια, τὰς 14 ἐπιστολὰς τοῦ Παύλου, τὰς ἐπιστολὰς τοῦ Ἰακώβου, τοῦ Ἰωάννου καὶ τοῦ Ἰούδα καὶ τὰς πράξεις τῶν ἀποστόλων, ἀποκρούουσα τήν τε παλαιὰν διαθήκην καὶ τὰς δύο καθολικὰς τοῦ ἀποστόλου Πέτρου ἐπιστολάς. Λειτουργοὺς τῆς θρησκείας ἰδιάζοντας δὲν εἶχον, ἀλλὰ μόνον ἐξηγητὰς τῶν Γραφῶν τοὺς παρ᾿ αὐτῶν λεγομένους συνεκδήμους, οἵτινες ἡρμήνευον τὰ κείμενα ἰδιοβούλως, καὶ δὲν διέφερον τοῦ πλήθους τὸ ὁποῖον ἐδίδασκον, οὔτε κατὰ τὸ σχῆμα οὔτε κατὰ τὴν δίαιταν. Πλὴν τούτου οἱ Παυλιανῖται οὐδένα ἀπεδέχοντο ἐξωτερικὸν τῆς λατρείας τύππον˙ οὔτε εἰκόνας, οὔτε σταυρὸν, οὔτε ἱερὰ λείψανα, οὔτε βάπτισμα, οὔτε μετάληψιν. Καὶ ἐπὶ πᾶσιν οἱ συνήγοροι οὗτοι τῆς θρησκευτικῆς ἐλευθερίας ἦσαν ἄνθρωποι ἐργατικοὶ καὶ βιομήχανοι καὶ προςέτι ἐνεφοροῦντο ἀρειμανίου πνεύματος, διαπρέποντες διὰ τὸ φιλοκίνδυνον αὑτῶν καὶ τὸ περὶ τοὺς πολέμους καὶ τὰς μάχας ἀκάθεκτον. Ἐκ τούτων πάντων δηλοῦται ὁπόσον χρήσιμοι σύμμαχοι τῆς μεταῤῥυθμίσεως ἠδύναντο ν᾿ ἀποβῶσιν οἱ μέτοικοι οὗτοι, εἴτε διὰ τοῦ κοινωνικοῦ αὑτῶν βίου εἴτε διὰ τῆς στρατιωτικῆς ὑπηρεσίας. Ὁ ἀνατολικὸς Ἑλληνι σμὸς, τοῦ ὁποίου τὰς ἀρχὰς ἠσπάσθησαν καὶ ἐφιλοτιμοῦντο νὰ καταστήσωσιν ἐπικρατούσας ἐν τῇ πολιτείᾳ ὁ Κωνσταντίνος Ε΄ καὶ ὁ πατὴρ αὐτοῦ, δὲν ἐμελέτησε ποτὲ τοσοῦτον ῥιζικὴν τοῦ χριστιανισμοῦ μεταβολήν᾿ ἀλλὰ, ἀντὶ τῆς ἐπιτραπείσης εἰς τοὺς Παυλιανίτας ἀνεξιθρησκείας, ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄ εὐλόγως ἠδύνατο νὰ ἐλπίσῃ εἰς τὴν εἰλικρινῆ αὐτῶν συνδρομὴν περὶ τὴν ἐπιτέλεσιν τῶν πολὺ μετριωτέρων αὑτοῦ βουλευμάτων. ᾿Απόδειξις δὲ τοῦ πόσον οὗτοι ἠδυνήθησαν νὰ συντελέσωσιν εἰς τὴν τότε διεξαγομένην μεταῤῥύθμισιν, εἶναι, ὅτι ἐπενήργησαν οὐκ ὀλίγον καὶ εἰς αὐτὸ τὸ μέγα κίνημα, τὸ ἀρξάμενον μὲν ἐν τῇ μέσῃ καὶ ἐν τῇ δυτικῇ Εὐρώπῃ ἀπὸ τῆς τρισκαιδεκάτης ἑκατονταετηρίδος, θριαμβεῦσαν δ᾽ ἐπὶ τέλους ἀπὸ τῆς ἑκκαιδεκάτης. Τῳόντι οἱ Παυλιανῖται τῆς Θράκης διὰ τῶν ἐμπορικῶν καὶ στρατιωτικῶν σχέσεων, εἰς τὰς ὁποίας περιῆλθον πρὸς τὴν Οὑγγαρίαν, τὴν Ἰταλίαν καὶ τὴν μεσημβρινὴν Γαλλίαν, διέδωκαν πρὸς βοῤῥᾶν καὶ δυσμὰς τινὰς τῶν ἀρχῶν τῆς αἱρέσεως αὑτῶν, ἤτοι τὴν ἐλευθερίαν τῆς ἑρμηνείας, τὴν κατάργησιν τῆς ἱεραρχίας καὶ τὴν ἔλλειψιν τῶν ἐξωτερι κῶν τῆς πίστεως συμβόλων, καὶ κατέθεσαν οὕτω τὰ πρῶτα σπέρματα τῆς νεωτέρας θρησκευτικῆς μεταῤῥυθμίσεως.
Ἐνῷ δὲ διενηργεῖτο ἡ τοιαύτη μετοικεσία, ὁ βασιλεὺς συνε βουλεύετο μετὰ τῆς συγκλήτου περὶ τοῦ τῶν εἰκόνων ζητήμα τος˙ καὶ ἔφθασεν εἰς τὸ συμπέρασμα, ὅτι ἤθελεν εὐκολυνθῆ ἡ ὑπὸ τοῦ πλήθους παραδοχὴ τῆς καταλύσεως αὐτῶν, ἐὰν ἡ καινοτομία αὕτη ἐκυροῦτο ὑπὸ συνόδου οἰκουμενικῆς. Ὅθεν τῇ 10 φεβρουαρίου 754 συνεκροτήθη ἐν τῷ ἀνακτόρῳ τῆς Ἱερείας , τὸ ὁποῖον ἔκειτο ἐπὶ τῆς ἀσιανῆς παραλίας τοῦ Βοσπόρου, μέγα τοιοῦτο συνέδριον. Ἐν αὐτῷ δὲν ἐξεπροςωπήθησαν οὔτε ὁ ῾Ῥώμης ἐπίσκοπος, οὔτε οἱ πατριάρχαι ᾿Αλεξανδρείας, ᾿Αντιοχείας καὶ Ἱεροσολύμων, αἱ δὲ πράξεις αὐτοῦ κατεδικάσθησαν πανηγυρικῶς ὑπὸ τῆς ἐν Νικαίᾳ μετὰ τριάκοντα καὶ τρία ἔτη συγκροτηθείσης ἑβδόμης οἰκουμενικῆς συνόδου· οὐδὲν ἦττον ἡ προκειμένη σύνοδος εἶναι πολυειδῶς ἀξιομνημόνευτος διά τε τὸ πλῆθος τῶν ἐν αὐτῇ παρευρεθέντων ἀρχιερέων, τῶν ὁποίων ὁ ἀριθμὸς συμποσοῦται εἰς 348, καὶ τὴν σπουδαιότητα τῶν ζητημάτων περὶ ὧν ἐπραγματεύθη, καὶ τὴν ἐξ αὐτῆς δυναμένην νὰ πηγάσῃ διευκρίνησιν καὶ ἐπανόρθωσιν τοῦ τοσοῦτον ὑπὸ τῶν χρονογράφων ἀλλοιωθέντος ἀληθινοῦ χαρακτῆρος τῶν χρόνων ἐκείνων. Τὸ σκεπτικὸν μέρος τῶν ἐν Ἱερείᾳ γενομένων συζητήσεων ἔχει ἐν κεφαλαίῳ ὡς ἑξῆς˙ « Ὁ τῆς κακίας δημιουργός οὐκ ἠπόρησε κατὰ διαφόρους καιρούς τε καὶ τρόπους πονηρᾶς ἐπινοίας, ὥςτε ὑπὸ χεῖρα δι᾽ ἀπάτης ἑαυτῷ ποιῆσαι τὸ ἀνθρώπινον· ἀλλ᾽ ἐν προσχήματι χριστιανισμοῦ τὴν εἰδωλολατρείαν κατὰ τὸ λεληθὸς ἐπανήγαγε, πείσας τοῖς ἰδίοις σοφίσμασι τοὺς πρὸς αὐτὸν ὁρῶντας μὴ ἀποστῆναι τῆς κτίσεως, ἀλλὰ ταύτην προσκυνεῖν καὶ ταύτην σέβεσθαι , καὶ Θεὸν τὸ ποίημα οἴεσθαι. Δι᾿ ὁ δὴ καθὼς πάλαι ὁ τῆς σωτηρίας ἡμῶν ἀρχηγὸς καὶ τελειωτὴς Ἰησοῦς τοὺς ἑαυτοῦ πανσόφους μαθητὰς καὶ ἀποστόλους τῇ τοῦ παναγιωτάτου πνεύματος δυνάμει, ἐπὶ ἐκμειώσει τῶν τοιούτων κατὰ παντὸς ἐξαπέστειλεν, οὕτω καὶ νῦν τοὺς αὑτοῦ θεράποντας καὶ τῶν ἀποστόλων ἐφαμίλλους πιστοὺς ἡμῶν βασιλεῖς ἐξανέστησε τῇ τοῦ αὐτοῦ πνεύματος σοφισθέντας δυνάμει, πρὸς καταρτισμὸν μὲν ἡμῶν καὶ διδασκαλίαν, καθαίρεσιν δὲ δαιμονικῶν ὀχυρωμάτων, ἐπαιρομένων κατὰ τῆς γνώσεως τοῦ Θεοῦ, καὶ ἔλεγξιν διαβολικῆς μεθοδίας καὶ πλάνης. » Ἡ δὲ ἀπόφασις τῆς συνόδου διετυπώθη ὡς ἑξῆς˙ « Ὁμοφώνως ὁρίζομεν ἀπόβλητον εἶναι καὶ ἀλλοτρίαν καὶ ἐβδελυγμένην ἐκ τῆς τῶν χριστιανῶν ἐκκλη σίας πᾶσαν εἰκόνα ἐκ πάσης ὕλης καὶ χρωματουργικῆς τῶν ζωγράφων κακοτεχνίας πεποιημένην. Μηκέτι τολμᾷν ἄνθρωπον, τὸν οἱονδήποτε, ἐπιτηδεύειν τὸ τοιοῦτον ἀσεβὲς καὶ ἀνόσιον ἐπιτήδευμα, ὁ δὲ τολμῶν ἀπὸ τοῦ παρόντος κατασκευά σαι εἰκόνα ἢ προςκυνῆσαι, ἢ στῆσαι ἐν ἐκκλησίᾳ, ἢ ἐν ἰδιωτικῷ οἴκῳ, ἢ κρῦψαι, εἰ μὲν ἐπίσκοπος ἢ πρεσβύτερος ἢ διάκονος εἶεν, καθαιρείσθω, εἰ δὲ μονάζων ἢ λαϊκὸς, ἀναθεματιζέσθω καὶ τοῖς βασιλικοῖς νόμοις ὑπεύθυνος ἔστω, ὡς ἐναντίος τῶν τοῦ Θεοῦ προςταγμάτων καὶ ἐχθρὸς τῶν πρακτικῶν δογμάτων. »
Αἱ εἰκόνες λοιπὸν ἀπηγορεύθησαν ἀπολύτως καὶ αὐστηρῶς. ᾿Αλλὰ δι᾿ ἑτέρου ὅρου ἡ αὐτὴ σύνοδος ῥητῶς ἀνωμολόγησεν ὡς Θεοτόκον τὴν ἀειπάρθενον Μαρίαν καὶ τὴν ἁγιότητα ἁπάντων τῶν ἀθλητῶν τῆς πίστεως, προςεπιβαλοῦσα εἰς τοὺς χριστιανοὺς, ἐπὶ ποινῇ ἀναθέματος, νὰ ἐξαιτῶνται τὰς πρὸς τὸν Ὑψιστον ὑπὲρ τοῦ κόσμου πρεσβείας καὶ τὰς προςευχὰς αὐτῶν, « ὡς παῤῥησίαν ἐχόντων ὑπὲρ τοῦ κόσμου πρεσβεύειν κατὰ τὴν ἐκκλησιαστικὴν παράδοσιν. » Ἐκ τῶν κειμένων τούτων ἐξάγεται προδήλως, ὅτι ὁ Θεοφάνης ψεύδεται ἐλέγχων τοὺς βασιλεῖς τῆς μεταῤῥυθμίσεως ὡς ἀπαγορεύσαντας, πλὴν τῆς τῶν εἰκόνων προςκυνήσεως, καὶ τὰς πρεσβείας τῆς Θεοτόκου καὶ τῶν ἁγίων. Ἄξιον δὲ σημειώσεως εἶναι , ὅτι καὶ αὐτὰ τὰ περὶ εἰκόνων στενῶς ὅσον ἔνεστι ἡρμηνεύθησαν. Κατηγορηθέντος ἐπὶ τῆς συνόδου ἑνὸς τῶν ἐπισκόπων, « ὅτι ἅγιον δίσκον τῶν ἀχράντων τοῦ Θεοῦ μυστηρίων κατεπάτησε, διότι ἐκτετύπωτο εἰκόνας σεπτὰς τοῦ τε Χριστοῦ καὶ τῆς αὐτοῦ μητρὸς καὶ τοῦ Προδρόμου, » ἡ σύνοδος ῥητῶς διέταξε νὰ μὴ ἀφαιρῶνται τοῦ λοιποῦ ἐκ τῶν ἐκκλησιῶν ἱερὰ σκεύη καὶ ἄμφια δι᾽ εἰκόνων κεκοσμημένα, « καθὼς τοιαῦτα ὑπό τινων ἀτάκτως φερομένωνπρογέγονε. » Περὶ δὲ τῶν ἁγίων λειψάνων τὰ σωζόμενα αὐτῆς πρακτικὰ οὐδὲν λέγουσιν. Ἐκ τῶν πρακτικῶν ὅμως τῆς ἐν Νι · καίᾳ Β΄. συνόδου συνάγεται, ὅτι, « σεπτοὶ ναοὶ καθιερώθησαν ἐκτὸς ἁγίων λειψάνων μαρτύρων, » δι᾽ ὅπερ ἡ σύνοδος αὕτη ὥρισε
« γενέσθαι ἐν αὐτοῖς κατάθεσιν λειψάνων μετά τε τῆς συνήθους εὐχῆς. » Ἡ σπουδαιοτέρα κατηγορία, ἥτις εὐλόγως ἐγένετο κατὰ τῶν πατέρων τῆς ἐν ἔτει 754 συγκροτηθείσης συνόδου, εἶναι ὅτι δὲν ἠρκέσθησαν νὰ ἀποβάλωσιν ἀπὸ τῶν ἐκκλησιῶν τὰς εἰκόνας, ἀλλὰ ἐφαίνοντο στιγματίσαντες ὡς κακοτεχνίαν, ὡς ἐπιτήδευμα ἀσεβὲς καὶ ἀνόσιον, πᾶσαν εἰκονογραφίαν, ἐξ οὗ ἠδύνατο νὰ κατενεχθῇ πληγὴ καιρία εἰς τὴν καλὴν ἐκείνην τέχνην. Τίς ὅμως ἐπαναστατικὴ σύνοδος καὶ μάλιστα θρησκευτική, δὲν ἐξετραχηλίσθη εἰς τοιαύτας ὑπερβολὰς, θέτουσα τὸν θρίαμβον τῶν δοξασιῶν αὑτῆς ὑπεράνω παντὸς ἄλλου κοινωνικοῦ συμφέροντος; Τὸ βέβαιον εἶναι , ὅτι ἡ προκειμένη καθ᾽ ὅλα τὰ λοιπὰ ἐπολιτεύθη μετριοπαθῶς, περιστείλασα ὅσον ἐνδέχεται τὴν μεταῤῥύθμισιν αὐτῆς, καὶ μὴ ὑπερβᾶσα ὅριά τινα ἐπέκεινα τῶν ὁποίων ἠδύναντο νὰ διασεισθῶσιν αὐτὰ τὰ θεμέλια τῆς χριστιανικῆς πίστεως. Πλὴν τούτου, βέβαιον ὡςαύτως εἶναι ὅτι οὐδεμία ἐν αὐτῇ ἐγένετο βία τῶν συνειδήσεων καὶ οὐδὲ ἀντιλογία τις προέκυψε σπουδαία. Αν τοιοῦτό τι συνέβαινεν, οἱ πατέρες τῆς ἐν Νικαία Β΄. συνόδου, οἱ τὰς εἰκόνας ἀναστηλώσαντες καὶ μετὰ πολλῆς περιεργίας ἐξελέγξαντες τὰ πρακτικὰ τῆς συνόδου τῶν ἀντιπάλων αὐτῶν, δὲν ἤθελον παραμελήσει νὰ καταδείξωσι τὴν ἐπέμβασιν τῆς ἀρχῆς ἢ τὴν ἀντιπολίτευσιν τῶν ἀρχιερέων.
Καὶ ἤδη προέκειτο νὰ πραχθῇ ἔργον δυσχερέστερον τοῦ προ
ηγηθέντος· προέκειτο νὰ ἐκτελεσθῶσι τελευταῖον τὰ ψηφι
σθέντα, δηλαδὴ νὰ ἀφαιρεθῶσιν αἱ εἰκόνες ἀφ᾿ ὅλων τῶν ἐκ
κλησιῶν, ἀφ᾿ ὅλων τῶν μοναστηρίων, ἀφ᾿ ὅλων τῶν οἰκιῶν τοῦ
Χριστιανικοῦ κόσμου. Τὸ πρᾶγμα δὲν ἦτο εὔκολον. Ἡ σύνοδος ὑπῆρξεν ἔργον κυρίως τοῦ ἐν τῇ μικρᾷ ᾿Ασίᾳ Ἑλληνισμοῦ καὶ ἀνέθηκε τὴν περαιτέρω τοῦ ἔργου τούτου διεξαγωγὴν εἰς ἕνα τῶν ἐν αὐτῇ ἑδρευόντων ἐπισκόπων, τὸν Συλαίου τῆς Παμουλίας Κωνσταντῖνον, προχειρισθέντα οἰκουμενικὸν πατριάρχην. ᾿Αλλὰ οἱ ἄλλοι τέσσαρες ὕπατοι ἀρχιερεῖς, ὁ Ῥώμης, ὁ ᾿Αλεξανδρείας, ὁ ᾿Αντιοχείας καὶ ὁ Ἱεροσολύμων ἐνέμενον ἀνενδότως εἰς τὴν πατροπαράδοτον προςκύνησιν τῶν εἰκόνων. Τὸ ἐλευθέριον πνεῦμα δὲν εἶχεν ἔτι παρειςδύσει εἰς τὴν ἑσπερίαν Εὐρώπην, καὶ εἶχεν ἐκλίπει ἐν ταῖς χώραις ὅσαι ὑπέκυψαν εἰς τὴν μωαμεθανικὴν κυριαρχίαν. Αλλότριαι ὡραύτως εἰς τὴν μεταῤῥύθμισιν ἦσαν αἱ εὐρωπαϊκαὶ τοῦ κράτους ἐπαρχίαι · ὥςτε αὕτη δὲν ἐπερείδετο εἰμὴ ἐπὶ τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας, ἀφ᾿ ἧς καὶ ἐξεπήγασεν. ᾿Αλλὰ μὴ λησμονήσωμεν ὅτι , ἂν ἐν τῇ μεγάλη ταύτη χερσονήσῳ ὁ ἀνώτερος κλῆρος καὶ αἱ ἀνώτεραι κοινωνικαὶ τάξεις ἠσπάζοντο ἐκθύμως τὰ ψηφισθέντα, καὶ ἐν αὐτῇ ταύτῃ ὁ ὄχλος, αἱ γυναῖκες καὶ οἱ μοναχοὶ ἀντέπραττον εἴτε λάθρα εἴτε ἀναφανδόν. Οἱ χρονογράφοι καὶ οἱ συναξαρισταὶ βεβαιοῦσιν ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄ ἐξετραχηλίσθη εἰς φοβερὰς βασάνους, μαστιγώσεις, τυφλώσεις, γλωττοκοπίας καὶ ἄλλους ἀκρωτηριασμούς. ᾿Αλλὰ, ταῦτα λέγοντες, διαστρέφουσι πάλιν τὴν ἀλήθειαν. Ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄ δὲν ἔδειξε τὴν μετριοπάθειαν τοῦ πατρὸς αὑτοῦ· μετεχειρίσθη ἐνίοτε τὴν βίαν, ἀλλὰ τοῦτο προκαλούμενος ὑπὸ τῆς αὐθάδους ἀντιστάσεως τῶν μοναχῶν· καὶ οὐδὲ τότε ἔπραξε ποτὲ τὰ τερατώδη ἐκεῖνα κακουργήματα. Οἱ ἄσπονδοι αὐτοῦ ἐχθροὶ ἀξιοῦσι μὲν ὅτι ἀναρίθμητα ἐγένοντο τὰ θύματα τοῦ διωγμοῦ, ὀνομαστὶ ὅμως ὀλιγίστους ἀναφέρουσι τοὺς παθόντας. Ἐκ δὲ τοῦ τρόπου καθ' ὃν ἱστοροῦσι τὰ περὶ αὐτῶν, καθίσταται πρόδηλον ὅτι ὁ βασιλεὺς ἄκων καὶ ὑπὸ τῶν ἀντιπάλων παροξυνόμενος ἐβιαιοπράγησεν. Ὁ μοναχὸς ᾿Ανδρέας, εἰςελθὼν εἰς τὴν ἐκκλησίαν τοῦ ἁγίου Μάμαντος ὅπου παρευρίσκετο ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄ διέσχισε τὸ πλῆθος καὶ πλησιάσας ἠρώτησε τὸν ὑπέρτατον ἄρχοντα γεγωνυίᾳ τῇ φωνῇ· διατὶ, ἐὰν ἦναι χριστιανὸς, προξενεῖ τοσαύτας εἰς τοὺς χριστιανοὺς συμφοράς. Ὁ βασιλεὺς διέταξε νὰ συλληφθῆ, ἀλλὰ τὴν ἐπιοῦσαν καλέσας τὸν ἄνθρωπον ἐπροςπάθησε νὰ πείσῃ αὐτὸν ὁπόσον ἄδικον εἶχεν ὑβρίζων τοιουτοτρόπως τὴν ἀρχήν. Ὁ ᾿Ανδρέας ὅμως, ἀντὶ νὰ συνετισθῇ , ἀπεκάλεσεν αὐτὸν νέον Οὐάλεντα καὶ Ἰουλιανόν˙ καὶ τότε μόνον παρεδόθη εἰς τὰ δικαστήρια τοῦ κράτους, τὰ ὁποῖα ἐπέβαλον τὴν νενομισμένην τοῦ θανάτου ποινήν. Ὁ θάνατος λοιπὸν αὐτοῦ ὑπῆρξε τιμωρία πολιτικοῦ κακουργήματος καὶ οὐχὶ θρησκευτικοῦ διωγμοῦ.
Ωςαύτως ὁ μοναχὸς Στέφανος κατεκραύγαζεν ἀδιακόπως κατὰ τῶν ἀποφασισθέντων, προκαλῶν τὰς ἀρὰς τῆς ἐκκλησίας κατὰ παντὸς εἰκονομάχου καὶ συνεννοούμενος μετὰ τῶν ἁπανταχοῦ εἰκονολατρῶν. Ὁ βασιλεὺς ἔπεμψε πρὸς αὐτὸν τὸν πατριάρχην καὶ ἄλλους ἱεράρχας, ἵνα τὸν καταπείσωσι νὰ ὑπογράψῃ τοὺς ὅρους τῆς ἐν Κωνσταντινουπόλει συνόδου. Ὁ Στέφανος ἀπεποιήθη, καὶ εἶχε τὸ δικαίωμα νὰ ἀποποιηθῇ νὰ ὑπογράψῃ πράγματα ἀντιβαίνοντα εἰς τὰς πεποιθήσεις αὑτοῦ. Ἀλλὰ μὴ ἀρκούμενος εἰς τοῦτο, ὑπέθαλπε τὴν ἀντίστασιν˙ ὅθεν ὁ βασιλεὺς ἐνόμισε φρόνιμον νὰ ἀπομακρύνῃ αὐτὸν ἐκ τῆς πρωτευούσης καὶ διέταξε νὰ μεταφερθῇ μετὰ πολλῶν ὁμοφρόνων αὐτῷ μοναχῶν εἰς Προκόννησον τῆς Προποντίδος, ὅπου οὗτοι ἐν πάσῃ ἀνέσει ἐπρέσβευον καὶ ἔπραττον ὅ, τι ἤθελον. Ὁ Στέφανος ὅμως οὐδὲ ταύτην τὴν ἀνοχὴν ἐξετίμησε, καὶ ἀναχωρήσας ἐκ Προκοννήσου ἦλθεν εἰς Κωνσταντινούπολιν, ἵνα ἐπιχειρήσῃ πρακτικωτέραν κατὰ τῶν καθεστώτων ἀντιπολίτευ σιν. Ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄, καί περ ἐδικαιοῦτο νὰ παραπέμψῃ αὐτὸν εἰς δίκην, δὲν ἔπραξεν ἀμέσως τοιοῦτό τι, καλέσας δὲ τὸν Στέφανον ἐπεχείρησε νὰ συζητήσῃ πρὸς αὐτὸν τὸ περὶ εἰκόνων ζήτημα, ἐπ᾿ ἐλπίδι ὅτι ἴσως μεταπείσῃ τὸν ἄνθρωπον. ᾿Αλλ᾽ ἐν τῇ συζητήσει ταύτῃ ὁ Στέφανος, ἵνα ἀποδείξῃ ὅτι ἡ εἰκὼν τοῦ Ἰησοῦ εἶναι ἐπίσης σεβαστὴ ὅσον καὶ ὁ Ἰησοῦς αὐτὸς, λαμβάνει νόμισμα φέρον τὴν εἰκόνα τοῦ βασιλέως, ῥίπτει 14 αὐτὸ κατὰ γῆς, τὸ καταπατεῖ, καὶ λέγει, ὅτι ἂν ὁ μὴ σεβόμε νος τὴν εἰκόνα τοῦ Ἰησοῦ δὲν προςβάλλει τὸν Ἰησοῦν, δικαιοῦται καὶ αὐτὸς νὰ καταπατήσῃ τὸ νόμισμα ἐκεῖνο, μὴ παραβαίνων τὴν εἰς τὸν βασιλέα ὀφειλομένην εὐλάβειαν. Οἱ παρεστῶτες εἰς τὴν σκηνὴν ταύτην ἄρχοντες ἠθέλησαν νὰ τιμωρήσωσιν ἀμέσως τὴν αὐθάδειαν τοῦ ἀνδρός. Ὁ δὲ Κωνσταντῖνος Ε΄ ἐμπόδισε τὴν βιαιοπραγίαν ταύτην, διατάξας νὰ φυλακισθῇ ἁπλῶς καὶ νὰ δικασθῇ κατὰ τοὺς νόμους τοῦ κράτους. Ὁπόσην δὲ καὶ πάλιν ἀνοχὴν ἔδειξεν ἐξάγεται ἐκ τούτου, ὅτι, μὴ ἐπισπεύσας τὴν δίκην, ἐπέτρεψεν εἰς τοὺς βουλομένους νὰ προςέρχωνται πρὸς αὐτὸν, ἐν τῇ φυλακῇ τοῦ πραιτωρίου διαμένοντα, καὶ νὰ ἀκούωσι νυχθημερὸν τοὺς λόγους αὐτοῦ καὶ τὰς ψαλμῳδίας. Ἐπὶ τέλους ὅμως ἐδέησε νὰ ἐφαρμοσθῇ ἡ ποινή, διότι ἡ ἐπιείκεια αὕτη προεκάλεσεν ἐπικινδυνότερόν τι κατὰ τῶν καθεστώτων κίνημα. Ἐν τῷ μέσῳ τῶν δυςχερῶν τούτων περιστάσεων δὲν εἶναι ἄπορον ὅτι εὑρέθησαν ἄνθρωποι φίλαρχοι , νομίσαντες ἐπιτήδειον τὸν καιρὸν τοῦ νὰ ὠφεληθῶσιν ἀπὸ τῆς ἀντιστάσεως τῶν μοναχῶν καὶ τῆς ἐπιῤῥοῆς ἣν οὗτοι εἶχον εἰς τὸν κοινὸν λαὸν, ἵνα ἐπιβάλωσιν ἑαυτοὺς εἰς τὴν κυβέρνησιν. Τῳόντι περὶ τὴν ἐποχὴν ταύτην καὶ μάλιστα καθ' ὃν χρόνον ὁ βασιλεὺς ἐν ἔτει 766 ἐπολέμει πρὸς τοὺς Βουλγάρους, τινὲς τῶν ἐν τέλει, καταπροδίδοντες ἱερώτατα καθήκοντα, συνώμοσαν κατ᾿ αὐτοῦ, συνεννοούμενοι μετὰ τῶν ἀντιπολιτευομένων κληρικῶν καὶ μοναχῶν· τὸ δὲ παράδοξον, εἰς τὴν συνωμοσίαν ἐκείνην περιεπλάκη κατὰ μικρὸν καὶ αὐτὸς ὁ οἰκουμενικὸς πατριάρχης Κωνσταντῖνος. Ἐννοεῖται ὅτι ὁ νόμος ἐδέησε νὰ ἐνεργήσῃ αὐστηρῶς ἐπὶ τοῦ προκειμένου. Δέκα καὶ ἐννέα ἀνώτεροι δημόσιοι ὑπάλληλοι κατεδικάσθησαν εἰς διαφόρους ποινὰς, δύο δ᾽ ἐξ αὐτῶν, οἱ μᾶλλον ἔνοχοι λογισθέντες, Κωνσταντῖνος ὁ Ποδοπάγουρος καὶ ὁ ἀδελφὸς αὐτοῦ Στρατήγιος, ἀπεκεφαλίσθησαν. Ὁ πατριάρχης κατ᾿ ἀρχὰς ἐξωρίσθη᾽ ἀλλὰ κατόπιν, ἐξελεγχθεὶς ὅτι ἐμμένει εἰς τὰς κατὰ τῶν καθεστώτων ἐνεργείας, καθηρέθη , ἐπομπεύθη ἐν τῷ ἱπποδρόμῳ καὶ ἐπὶ τέλους ἐκαρατομήθη.
Τοιουτοτρόπως παρεσύρθη ὁ βασιλεὺς Κωνσταντῖνος εἰς δεινὴν ἐσωτερικὴν πάλην διὰ τῆς λογικῆς τῶν πραγμάτων ἅμα καὶ τῆς ὀξύτητος τοῦ ἰδίου χαρακτῆρος. Ὁ συνοδικὸς κατὰ τῶν εἰκόνων τόμος προεκάλεσε τὴν ἀντίπραξιν τῶν μοναχῶν· ἡ ἀντίπραξις τῶν μοναχῶν συνεπήγαγε τὴν κατὰ τῆς ἀρχῆς ὕβριν, ἀντίστασιν, συνωμοσίαν· ταῦτα δὲ πάντα κατέστησαν ἀπαραίτητον τὴν ἐφαρμογὴν τῶν ὑπὸ τῶν νόμων τοῦ κράτους ἐπιβαλλομένων ποινῶν, καὶ μετ᾿ οὐ πολὺ ἡ αὐτὴ ἀμείλικτος τῶν πραγμάτων λογικὴ μετέβαλε τὴν πάλην ταύτην εἰς ἀληθῆ θρησκευτικὸν διωγμόν. Ἦτο πρόδηλον ὅτι ἡ ἀντίστασις ἐξεπήγαζεν ἐκ τῶν μοναχῶν. Ὅθεν ὁ βασιλεὺς συγχρόνως πρὸς τὴν διαταχθεῖσαν καὶ διενεργηθεῖσαν ὁλοσχερεστέραν ἐξαφάνισιν τῶν εἰκόνων, ἐνόμισεν ἀναπόδραστον, ἂν ὄχι νὰ καταργήσῃ τὸ μοναχικὸν τάγμα, τοὐλάχιστον νὰ περιορίσῃ τὸ ἀναρίθμητον αὐτοῦ πλῆθος, κλείων τινὰς τῶν μονῶν, αἵτινες ἀποβαλοῦσαι τὸν ἀρχικὸν τῆς θεσμοθεσίας χαρακτῆρα ἀπέβησαν καταγώγια πολιτικῶν σκευωριῶν, ἐπικινδύνων εἰς τὴν ἡσυχίαν καὶ τὴν ἀσφάλειαν τοῦ κράτους. Κατέλυσε λοιπὸν τότε ἐν Βυζαντίῳ τὴν λεγομένην τῶν Δαλμάτων μονὴν, καὶ τὴν τοῦ Στουδίου, καὶ τὰ Καλλιστράτου, καὶ τὰ Μαξιμίνου καὶ ἄλλα τινὰ ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν μοναστήρια, μεταχειρισθεὶς τὰ καταστήματα ταῦτα εἰς ἄλλας χρείας τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας, ἰδίως ὡς στρατῶνας. Καὶ τὰ αὐτὰ ἔλαβον διαταγὴν νὰ ἐκτελέσωσιν, οἱ κατὰ τὰς ἐπαρχίας διοικηταί. Μέχρι τούτου τοῦ σημείου οὐδὲν βεβαίως ἐγένετο ἀξιοκατάκριτον, διότι καὶ σήμερον εἰς πολλὰ ὀρθόδοξα καὶ καθολικὰ κράτη περιστέλλεται ὁσημέραι ἡ ἄμετρος τῶν μοναστηρίων πληθύς. Ἀλλὰ τί ἀπέγιναν
οἱ μοναχοὶ τῶν καταργηθέντων μοναστηρίων ; Ὁ Νικηφόρος λέγει ῥητῶς, ὅτι πολλοὶ ἀπέβαλον προθύμως τὸ προ• • ηγούμενον σχῆμα, ἐπανελθόντες εἰς τοὺς κόλπους τῆς κοινωνίας, καὶ ἢ νυμφευθέντες ἢ καταταχθέντες εἰς τὸν στρατὸν ἢ ἄλλα δημόσια καὶ ἰδιωτικὰ ἔργα μετελθόντες. Ως πρὸς δὲ τοὺς ἐπιμείναντας εἰς τὴν τήρησιν τῆς ὁμολογίας αὑτῶν, οἱ χρονογράφοι λέγουσι γενόμενα πολλὰ καὶ δεινά. Κατὰ τὸν Θεοφάνην, οὐ μόνον, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸν Νικηφόρον, ἐν Κωνσταντινουπόλει ὁ βασιλεὺς ἵνα ἀτιμάσῃ καὶ περιϋβρίσῃ τοὺς τοιούτους , ἤγαγεν αὐτοὺς ἐπὶ τοῦ ἱπποδρόμου καὶ ὑπεχρέωσεν ἕνα ἕκαστον νὰ διέλθῃ διὰ τοῦ θεάτρου, κρατῶν μὲν γυναῖκα διὰ τῆς χειρὸς, ἐμπτυόμενος δὲ καὶ ὑβριζόμενος ὑπὸ τοῦ στρατοῦ. Δὲν προςθέτουσι δὲ, ἐὰν ἀντέστησάν τινες εἰς τὴν τοιαύτην βίαν, καὶ τί ἀπέγιναν οἱ ἀντιστάντες. Εἴς τινας τῶν ἐπαρχιῶν ὁ Θεοφάνης καὶ ὁ Κεδρηνὸς ( διότι ἡ τοῦ Νικηφόρου ἱστορία ἀπολήγει ἐνταῦθα δυςτυχῶς) βεβαιοῦσιν, ὅτι πολλοὶ μὲν ἐλιποτάκτησαν, ὅ ἐστιν ὠφελήθησαν ἐκ τῆς περιστάσεως ἵνα ἐπανέλθωσιν εἰς τὸν κοινὸν βίον, πολλοὶ ὅμως ἐμαρτύρησαν, μαστιγωθέντες καὶ ἄλλως βασανισθέντες. ᾿Αλλὰ ὁ μὲν πολὺ μεταγενέστερος Κεδρηνὸς ἀντιγράφει συνήθως τὸν Θεοφάνην, ὁ δὲ Θεοφάνης ἐξηλέγχθη πολλάκις ἐπὶ διαστροφῇ τῶν πραγμάτων καὶ ἐπὶ συκοφαντίᾳ τῶν προςώπων· ὥςτε δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ παραδεχθῶμεν κατὰ γράμμα ὅσα οὗτοι ἐκτραγῳδοῦσι περὶ τοῦ ἀναριθμήτου πλήθους τῶν τότε γενομένων μαρτύρων. Αὐτὸς ὁ κυριώτατος λόγος δι᾽ ὧν οἱ μοναχοὶ τοσοῦτον ἐκθύμως ὑπερεμάχοντο ὑπὲρ τῆς διατηρήσεως τῶν μοναστηρίων, ἥκιστα συνεβιβάζετο πρὸς τὸν μαρτυρικὸν θάνατον. Ὅ, τι πρὸ πάντων ἐδελέαζε τοὺς τότε ἀνθρώπους καὶ ἔπειθεν αὐτοὺς νὰ ἐγκαταλίπωσι τὰς ὑποχρεώσεις, τὰς μερίμνας, τοὺς ἀγῶνας τοῦ πρακτικοῦ καὶ κοινωνικοῦ βίου, ἦτο ὁ ἀργὸς , ὁ ἄφροντις, ὁ εὔπορος, ἔστιν ὅτε καὶ ἀκόλαστος βίος ὃν ἠδύναντο νὰ διάγωσιν εἰς τὰ ἀπειράριθμα ἐκεῖνα καθιδρύματα τῆς κακῶς νοουμένης εὐσεβείας. Τοιαύτη δὲ πολιτεία δὲν παρασκευάζει συνήθως εἰς μαρτυρικὸν θάνατον. Δὲν ἀρνούμεθαὅτι ὑπῆρχον καί τινες ἀσπαζόμενοι τὸ μοναχικὸν σχῆμα ἵνα σκληραγωγήσωσιν ἑαυτοὺς μακρὰν πάσης κοινωνίας καὶ ἀσκήσωσι περὶ τὴν αὐστηρὰν τήρησιν τῆς ψυχικῆς καὶ σωματικῆς διαίτης, ἣν ὑπελάμβανον ὡς τὸ ἔπακρον τῆς χριστιανικῆς ἀρετῆς καὶ ἀφοσιώσεως. ᾿Αλλ' οὗτοι ἦσαν βεβαίως εὐάριθμοι. Ἐκ δὲ τῶν εὐαρίθμων τούτων οὐκ ὀλίγοι πάλιν ἠδυνήθησαν νὰ πιστεύσωσιν ἐν πάσῃ εἰλικρινείᾳ, ὅτι ἐπιτρέπεται νὰ ζητήσωσιν ἀλλαχοῦ χῶρον ἀσφαλῆ πρὸς ἐξακολούθησιν τοῦ ἀσκητικοῦ αὐτῶν ἐπαγγέλματος. Ὅθεν ἀφαιροῦντες καὶ τούτους, θέλομεν τῇ ἀληθείᾳ πεισθῆ ὅτι οἱ μάρτυρες δὲν ὑπῆρξαν πολυάριθμοι.
Χαρακτηριστικώτατον εἶναι , ὅτι, ἐνῷ οἱ χρονογράφοι μένεα πνέουσι κατὰ τῶν στρατηγῶν τῆς μικρᾶς ᾿Ασίας, οὐδὲν λέγουσι περὶ τοῦ τρόπου καθ' ὃν ἐξετελέσθη ἡ κατάλυσις τῶν μοναστηρίων καὶ τῶν εἰκόνων εἰς τὰ εὐρωπαϊκὰ τοῦ κράτους θέματα. Ἐκ τούτου ἕπεται, ὅτι εἰς τὰς χώρας ταύτας ἡ καινοτομία δὲν ἐξετελέσθη. Ἐν τῇ μικρᾷ ᾿Ασίᾳ ἡ ἐκτέλεσις ἦτο εὐκολωτέρα, διότι ἡ μεταῤῥύθμισις εἶχεν ἐκεῖ ὑπὲρ ἑαυτῆς ὅλας τὰς ἀνωτέρας κοινωνικὰς τάξεις, καὶ αὐτὸν τὸν ἀνώτερον κλῆρον. Τούτου ἕνεκα ὁ βασιλεὺς, ὅσῳ καὶ ἂν λέγεται ἀπότομος καὶ ἀδυσώπητος ὑπὸ τῶν ἀντιπάλων, ἐνόμισε συνετὸν νὰ ἀρχίσῃ τὴν πλήρη ἐφαρμογὴν τῶν ὑπὸ τῆς συνόδου ἀποφασισθέντων ἀπὸ τῶν χωρῶν εἰς τὰς ὁποίας αὕτη ἦτο δυνατὸν νὰ διεξαχθῇ τελεσφορώτερον, ἐλπίζων, ὅτι ἀφοῦ ἅπαξ ἐπικρατήσῃ ἐντελῶς εἰς ἀξιόλογον τοῦ κράτους μέρος, εἰμπορεῖ ἔπειτα κατὰ μικρὸν, διὰ βαθμιαίας τῶν ἰδεῶν καὶ τῶν ἕξεων διαδόσεως, νὰ παρειςδύσῃ καὶ εἰς τὰς κατ᾿ ἀρχὰς ἧττον προςιτὰς αὐτῇ χώρας. Ἐξελέξατο δὲ, ὀλίγα πρὸ τοῦ θανάτου ἔτη, ὡς σύζυγον τοῦ υἱοῦ αὑτοῦ Λέοντος, τὴν Ἀθηναίαν Εἰρήνην, ἐπὶ τῇ προςδοκίᾳ ὅτι προςοικειούμενος μίαν τῶν ἐν Ἑλλάδι ἐπιφανῶν οἰκογενειῶν, ἠδύνατο νὰ παρασκευάσῃ δι᾽ αὐτῆς τὰ πνεύματα εἰς τὴν εὐχερεστέραν ἀποδοχὴν τῆς μεταῤῥυθμίσεως. ᾿Αλλὰ κατὰ τοῦτο ἠπατήθη˙ διότι ἡ Εἰρήνη, ἥτις κατὰ τὰ ὑπόλοιπα ἓξἔτη τῆς τοῦ Κωνσταντίνου ζωῆς ἐφάνη προθύμως παραδεξαμένη τὰς δοξασίας αὐτοῦ, ἅμα ἐκλιπούσης τῆς σιδηρᾶς ἐκείνης θελήσεως καὶ βασιλεύσαντος τοῦ ἀσθένοῦς Λέοντος, ἀπέβαλε βαθμηδὸν τὸ προςωπεῖον καὶ ἀνέδειξε περὶ τὴν ἀνόρθωσιν τῶν εἰκόνων καὶ τῶν μοναστηρίων ζῆλον, ὅςτις ἐνόμισεν ὅτι δικαιοῦται νὰ καταπατήσῃ, πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ τούτου, πάντα ἀνθρώπινον καὶ πάντα θεῖον νόμον.
Ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄ ἀπέθανε τῷ 775. Ἐπὶ τῆς μακρᾶς καὶ αὐστηρᾶς αὐτοῦ βασιλείας, τὸ ἀξίωμα τοῦ κράτους συνετηρήθη ἐξωτερικῶς τε καὶ ἐσωτερικῶς. Ὁ μὲν Λέων Γ΄ ἀπέκρουσε τοὺς Ἄραβας καὶ ἔθετο τὰς ἀρχὰς τῆς μεταῤῥυθμίσεως· ὁ δὲ Κωνσταντῖνος Ε΄ ἐπεχείρησε τὴν ἐκτέλεσιν τῶν ψηφισθέντων καὶ περιέστειλε τοὺς Βουλγάρους. ᾿Αλλ᾽ ὁ διάδοχος αὐτοῦ Λέων Δ΄ δὲν εἶχε τὴν δύναμιν τῆς θελήσεως, ἥτις ἀπητεῖτο ἵνα συμπληρωθῇ ἡ τῶν ἀποφασισθέντων ἐκτέλεσις. Ὅθεν ἡ ἀντίθετος μερὶς ἤρχισεν ἀμέσως πάλιν νὰ κινῆται καὶ ἀπέβη τόσῳ μᾶλλον ἐπικίνδυνος ὅσῳ ἡ βασίλισσα Εἰρήνη, παραβαίνουσα τοὺς ὅρκους οὓς εἶχε δώσει πρὸς τὸν πενθερὸν αὐτῆς, περιῆλθεν ἅμα μετὰ τὸν θανατόν του εἰς συνεννοήσεις πρὸς τὴν μερίδα ἐκείνην. Ἐπολιτεύθησαν δὲ οἱ σύμμαχοι οὗτοι μετὰ τοσαύτης ἐπιτηδειότητος, ὥςτε ὁ Λέων Δ΄ εὐχερῶς ἐνέπεσεν εἰς τὰς πα γίδας τὰς ὁποίας ἔστησαν αὐτῷ. Δὲν ἀπεκάλυψαν ἐκ πρώτης ἀφετηρίας ὁλόκληρον αὑτῶν τὸ βούλευμα, δὲν ὡμίλησαν περὶ καταργήσεως τῶν δογμάτων καὶ τῶν νόμων τῆς μεταῤῥυθμίσεως · ἀλλὰ παρέστησαν τῷ βασιλεῖ, ὅτι τὰ ὑπὸ τοῦ Κωνσταντίνου Ε΄ ἐνεργηθέντα ὑπερέβαλον τὸ γράμμα τῶν ὑπὸ τοῦ Λέοντος Γ΄ καὶ ὑπὸ αὐτῆς τῆς οἰκουμενικῆς συνόδου ψητ φισθέντων, καὶ ὅτι , ἵνα καταπαύσῃ ἡ ἐντεῦθεν προκύψασα πολλὴ δυσαρέσκεια, ὁ βασιλεὺς δὲν εἶχεν εἰμὴ νὰ ἐπιστρέψῃ ἐντὸς τῶν ὁρίων τῶν τεθέντων ὑπὸ τοῦ πάππου του καὶ ὑπὸ αὐτῆς τῆς συνόδου. Οἱ λόγοι οὗτοι εἶχον ἐπαγωγόν τι πρόσχημα, διότι , ἀληθῶς εἰπεῖν, οὔτε ὁ Λέων Γ΄ οὔτε ἡ σύνοδος ἐθέσπισαν τὴν κατάργησιν τῶν μοναστηρίων καὶ τοῦ μοναχικοῦ τάγματος. ᾿Αλλ᾽ ἦτο ἐπίσης ἀληθὲς ὅτι ὁ Κωνσταντῖνος Ε΄, ἐπιχειρήσας νὰ ἐκτελέσῃ τὰ κατὰ τῶν εἰκόνων ὑπὸ τοῦ Λέοντος Γ΄ ὁρισθέντα, ἀπήντησε τοσαύτην ἀντίστασιν παρὰ τοῖς μοναχοῖς, ὥςτε ἐνόησεν ὅτι ἐὰν δὲν ἐπέπρωτο νὰ μείνωσι τὰ ἀποφασισθέντα γράμμα νεκρὸν, ἦτο ἀνάγκη νὰ τεθῇ ἐκ μέσου τὸ πρόσκομμα τοῦτο. Ἡ κατάργησις λοιπὸν τῶν μοναστηρίων ἢ τοὐλάχιστον ὁ περιορισμὸς αὐτῶν ὑπῆρξε παρακολούθημα ἀπαραίτητον τῆς ἐφαρμογῆς τῶν ὁρισθέντων. Ὁ Λέων Δ΄ ὅμως, ὅςτις δὲν εἶχε τὸ θάῤῥος νὰ ἐξακολουθήσῃ τὴν ὑπὸ τοῦ πατρός του ἀρξαμένην πάλην, ἔδωκε προθύμως ὦτα ἀκροάσεως εἰς τὰς γενομένας πρὸς αὐτὸν εἰςηγήσεις, νομίζων ὅτι τοιουτοτρόπως θέλει ἅμα μὲν τηρήσει τὰ ἀποφασισθέντα, ἅμα δὲ ἀπαλλαγῆ τῶν κραυγῶν καὶ τῶν ἀντενεργειῶν τῆς ἰσχυρᾶς ἀντιπάλου μερίδος. Ὅθεν ἐπέτρεψεν εἰς τοὺς μοναχοὺς νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὰ καταγώγια αὑτῶν ἐπὶ τῷ ὅρῳ ὅτι θέλουσι διάγει ἐν εἰρήνῃ, καὶ πλὴν τούτου ἐπέτρεψε νὰ προάγωνται οὗτοι εἰς τὰ ὕπατα τῆς ἐκκλησίας ἀξιώματα, ὅπερ ὁ πατὴρ αὐτοῦ εἶχεν ἀπαγορεύσει. Τὴν πρώτην ταύτην παραχώρησιν παρηκολούθησε μετ᾿ οὐ πολὺ ἑτέρα˙ ἐν ἀρχῇ τοῦ ἔτους 780 ἀποθανόντος τοῦ πατριάρχου Νικήτα οἱ ἀντιμεταῤῥυθμισταὶ κατέπεισαν τὸν βασιλέα νὰ ἀναβιβάσῃ εἰς τὸν οἰκουμενικὸν θρόνον Παῦλον τὸν Κύπριον, ὅςτις ἦτο φίλος αὐτῶν, καίτοι πρὸς τὸ θεαθῆναι κατεδίκασε πανηγυρικῶς τὰς εἰκόνας. Ἐθριάμβευον λοιπὸν, ἡ δὲ Εἰρήνη θαῤῥήσασα εἰςήγαγεν εἰς αὐτὰ τὰ βασίλεια εἰκόνας, τὰς ὁποίας προςεκύνει. Μέχρι τούτου ὅμως δὲν ἐνόει νὰ προβῇ ὁ Λέων˙ καὶ, ἀφοῦ ἐξήλεγξε καὶ ἐτιμώρησε τοὺς κομίσαντας τὰς εἰκόνας ταύτας ἄνδρας, ἐπέπληξε σφοδρῶς τὴν σύζυγον καὶ ἔπαυσε πᾶσαν πρὸς αὐτὴν σχέσιν. ᾿Αλλὰ τότε ἀπέθανεν αἴφνης ὁ Λέων Δ΄, ἡ δὲ ἀρχὴ περιῆλθεν εἰς τὸν δεκαετῆ αὐτοῦ υἱὸν Κωνσταντῖνον ΣΤ΄, ἐπιτροπευόμενον ὑπὸ τῆς μητρός. 216. Αρχὴ ἀντιδράσεως. Εἰρήνη. Ταράσιος. Κατ᾿ ἀρχὰς ἡ ἐπίτροπος τῆς ἀρχῆς δὲν ἐπέβαλεν· ἄμεσον χεῖρα ἐπὶ τοὺς ὁρισμοὺς τῆς μεταῤῥυθμίσεως, ἠρκέσθη νὰ ἀνέχεται τοὺς πολεμίους τῆς νέας τῶν πραγμάτων καταστάσεως, οἵτινες ὠφελούμενοι ἐκ τούτου ἀνίδρυον κατ᾿ ὀλίγον τὰ καταλυθέντα μοναστήρια καὶ ἀνεστήλουν που καί που τὰς εἰκόνας. Μετ᾽ οὐ πολὺ ὅμως ἤρχισε νὰ καλῇ αὐτοὺς εἰς τὰ πράγματα, καίτοι μηδεμίαν κεκτημένους αὐτῶν πεῖραν, ὅπερ ἀπέβη ἰδίως ὀλέθριον εἰς τὸν στρατόν. ᾿Αφαιρέσασα τὴν γενικὴν ἀρχηγίαν τοῦ στρατοῦ τῆς ᾿Ἀνατολῆς ἀπὸ τὸν Μιχαὴλ Λαχανοδράκοντα, ἄνδρα διὰ μακροῦ παιδευθέντα ἐν τῇ γενναίᾳ σχολῇ τοῦ Κωνσταντίνου Ε΄ καὶ ἐν μυρίαις μάχαις διαπρέψαντα, ἀνέθηκε τὸ ἀξίωμα ἐκεῖνο εἰς τὸν εὐνοῦχον Σταυράκιον, ἀδιαφοροῦσα ἂν ἐκ τούτου ἠναγκάσθη νὰ συνομολογήσῃ πρὸς τὸν καλίφην ᾿Ααροῦν συνθήκας ἐπονειδίστους. Τελευταῖον δὲ, ἀποθανόντος τῷ 754 τοῦ πατριάρχου Παύλου, ἐκίνησε πᾶσαν μηχανὴν ἵνα ἀναβιβάσῃ εἰς τὸν οἰκουμενικὸν θρόνον τὸν ἰδιαίτερον αὑτῆς γραμματέα Ταράσιον. Ἡ ἀντίστασις ἣν ἀπήντησεν ἡ ἐκλογὴ τοῦ ἀνδρὸς τούτου, μαρτυρεῖ ὁπόσον ἰσχυρὸν ἦτο τὸ ὑπὸ τοῦ Λέοντος Γ΄ ἱδρυθὲν καὶ ὑπὸ τοῦ υἱοῦ αὐτοῦ παγιωθὲν καθεστώς· ἡ δὲ περὶ τὴν προχείρισιν τοῦ Ταρασίου ἐπιμονὴ τῆς Εἰρήνης ὑποδεικνύει ὅτι, ὁσάκις αὕτη ἐσωφρόνει , δὲν ἐστερεῖτο συνέσεως καὶ ἐπιτηδειότητος. Ὁ Ταράσιος διέπρεπεν ἐπὶ παιδείᾳ καὶ χρηστότητι βίου, οὐδὲ ἐπρέσβευε πάντα τὰ τῶν ἀντιμεταῤῥυθμισῶν βουλεύματα, ἀλλὰ ἀνῆκεν εἰς ἰδιάζουσάν τινα ἀπόχρωσιν τῶν ὀπαδῶν τῆς μεταῤῥυθμίσεως. ᾿Από τινος τῳόντι χρόνου οὐκ ὀλίγοι ἐξ αὐτῶν, ἀναλογιζόμενοι ὅτι ἐν διαστήματι ἐτῶν 50 δὲν κατωρθώθη ἡ τῶν εἰκόνων κατάλυσις νὰ γίνῃ ἀσπαστὴ παρὰ τῷ λαῷ, ἤρχισαν νὰ ἀπελπίζωνται περὶ τῆς ὁριστικῆς ταύτης ἐπιτυχίας καὶ περιῆλθον εἰς τὸ συμπέρασμα ὅτι οὐδ᾽ ἀπαραίτητος πρὸς ἐπιτυχίαν τῆς ὅλης ἀναμορφώσεως ἦτο ἡ ἀνατροπὴ πολλῶν τῆς ἐκκλησίας ἕξεων, παραδόσεων καὶ θεσμῶν. Ἐπρέσβευσαν δὲ ὅτι ἀπ᾿ ἐναντίας ἡ με παῤῥύθμισις ἠδύνατο μᾶλλον νὰ κινδυνεύσῃ διὰ τῆς τοιαύτης εἰς τὰ τῆς ἐκκλησίας πράγματα ἐπεμβάσεως, ἥτις προςβάλλουσα τὴν συνείδησιν πολλῶν καὶ ἰσχυρῶν τοῦ ἔθνους τάξεων, ἦτο φυσικὸν ἐπὶ τέλους νὰ προκαλέσῃ ἀντίδρασιν δυναμένην νὰ συμπαρασύρῃ μετὰ τοῦ τῶν εἰκόνων ζητήματος καὶ ἅπαντας τοὺς ἄλλους πρακτικωτέρους τῆς μεταβολῆς θεσμούς. Τὴν δόξαν ταύτην τοῦ Ταρασίου πολλοὶ μὲν τῶν καινοτόμων ἀπεδέχοντο, ἔτι πλείονες ὅμως ἀπέκρουον. Ἡ δὲ Εἰρήνη ἐγίνωσκε τὰ φρονήματα τοῦ ἀνδρός· καὶ καθ᾽ ἑαυτὴν μὲν, ὡς ἀπέδειξαν τὰ πράγματα, δὲν ἠρκεῖτο εἰς τὴν τοιαύτην τῆς ἀναμορφώσεως περιστολὴν, ἀλλὰ σπεύδουσα πρὸς τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ πρώτου ἐκείνου διαβήματος, ἐπέτρεψε τὸ ἔργον εἰς ἄνδρα ὅςτις ἦτο δι μολογουμένως ἐπιτηδειότερος παντὸς ἄλλου νὰ διεξαγάγῃ αὐτό. Ἐκ τῶν πολυαρίθμων καὶ ἐγκρίτων ἀρχιερέων οὐδεὶς, ὡς φαίνεται, ἀνελάμβανε νὰ ἐπιβάλῃ χεῖρα εἰς τὰ ὑπὸ τῆς τελευταίας συνόδου ἀποφασισθέντα᾽ ἐκ τῶν ἀναριθμήτων μοναχῶν οὐδεὶς εἶχε τὴν πρὸς τοῦτο ἀπαιτουμένην παιδείαν, νοημοσύνην, τόλμην. Ὁ δὲ Ταράσιος, ὅςτις, ὅπως βραδύτερον ὁ Φώτιος, προεχειρίσθη ἐντὸς ὀλίγων ἡμερῶν ἀπὸ λαϊκοῦ εἰς οἰκουμενικὸν πατριάρχην, ἐκέκτητο καὶ θέλησιν καὶ δύναμιν. ᾿Αλλ᾽ ἐὰν ὁ ὑπὲρ τῆς δοξασίας αὑτοῦ ζῆλος τοῦ ἀνδρὸς ἐξώκειλε μέχρι τῆς ῥᾳδιουργίας καὶ τῆς ἀνομίας, ὁ ἔξοχος αὐτοῦ νοῦς ἀντέστη ὅσον ἠδύνατο εἰς τὴν ἀνόρθωσιν τῶν ἀρχαίων τῆς εἰκονολατρείας ἀτοπημάτων.
Ἡ πρώτη σύνοδος ἣν ὁ νέος πατριάρχης συνεκάλεσεν εἰς Κωνσταντινούπολινἵνα ἀνατρέψῃ τὰ ἐπὶ Κωνσταντίνου Ε΄ ψηφισθέντα, δὲν ἐπείσθη νὰ ἐνδώσῃ εἰς τὰς εἰςηγήσεις αὐτοῦ. Ἡ πλειονοψηφία τῶν ἀρχιερέων, ἣν διὰ πολλῶν διαδηλώσεων ἐνεθάῤῥυνεν ὁ στρατὸς, ἠνάγκασε τὸν πατριάρχην καὶ τοὺς ὁμοδοξοῦντας αὐτῷ ἐπισκόπους νὰ ἀποχωρήσωσιν. Οἱ δὲ πολυάριθμοι αὐτῶν ἀντίπαλοι, παραμείναντες, ἀνέγνωσαν καὶ ἐγκωμίασαντὰς ἀποφάσεις τῆς προηγουμένης συνόδου καὶ δὲν διελύθησαν εἰμὴ ἀφοῦ ἐκύρωσαν αὖθις τὰ πρακτικὰ αὐτῆς. Ἡ ἀποτυχία αὕτη κατέστησε πρόδηλον ὅτι ἐνόσῳ ὑφίστατο ὁ ἀρχαῖος στρατὸς, ἀδύνατος ἦτο ἡ τῶν εἰκόνων ἀνόρθωσις. Ὅθεν ἅμα διαλυθείσης τῆς συνόδου ἐκείνης, ἡ Εἰρήνη ἔπεμψεν εἰς τὰς περὶ τὴν Θράκην ἐπαρχίας τὸν Σταυράκιον, ἵνα στρατολογήσῃ αὐτόθι νέα τάγματα καὶ ἐν τῷ μεταξὺ νὰ πέμψῃ ἄνευ ἀναβολῆς εἰς τὰ πέριξ τῆς Κωνσταντινουπόλεως τὰ προϋπάρχοντα ἐν ταῖς δυτικαῖς ἐπαρχίαις στρατιωτικὰ σώματα, τὰ ὁποῖα ἦτο γνωστὸν ὅτι δὲν ἦσαν τοσοῦτον ἀφωσιωμένα εἰς τὴν νέαν τῶν πραγμάτων κατάστασιν, ὅσον ἡ φρουρὰ τῆς Κωνσταντινουπόλεως καὶ ἡ βασιλικὴ φρουρά, αἵτινες ἀνῆκον εἰς τὸν στρα· τὸν τῆς Ἀνατολῆς. Ἅμα δὲ τὰ τάγματα τῶν εὐρωπαϊκῶν ἐπαρχιῶν ἐπλησίασαν εἰς τὴν πρωτεύουσαν, ἡ βασίλισσα προεκήρυξε στρατείαν κατὰ τῶν Μωαμεθανῶν καὶ διέταξε τὸν στρατὸν τῆς Κωνσταντινουπόλεως νὰ διαπεράσῃ εἰς τὴν ᾿Ασίαν ἄνευ ὅπλων, ἐπὶ τῷ λόγῳ ὅτι ταῦτα θέλουσι μετακομισθῆ δε᾽ ἄλλων πλοίων. Μόλις ὅμως διαπεραιωθέντος τοῦ στρατοῦ εἰς τὴν ἀντικρὺ παραλίαν, ἀνεγνώσθη βασιλικὸν διάταγμα δι' οὗ διελύοντο τὰ σώματα ἐκεῖνα καὶ παρηγγέλλοντο οἱ συγκροτοῦντες αὐτὰ ἀξιωματικοὶ καὶ στρατιῶται νὰ ἀπέλθωσιν ἕκαστος εἰς τὰ ἴδια. Τὸ κράτος στερηθὲν οὕτω μαχητῶν ἀρίστων, ἔπαθε τούτου ἕνεκα μετ᾿ οὐ πολὺ τὰ πάνδεινα ἀπό τε Μωαμεθανῶν καὶ Βουλγάρων.
Ἡ διάλυσις αὕτη ἐγένετο ἐν ἀρχῇ ὀκτωβρίου 786᾿ ἀλλὰ δὲν ἤρκει νὰ ἀνατραπῇ ἡ ὑλικὴ τῆς μεταῤῥυθμίσεως δύναμις , ἔπρεπε νὰ οὐδετερωθῇ καὶ ἡ δύναμις αὐτῆς ἡ ἠθικὴ, νὰ ματαιωθῇ ἡ ὑπὲρ αὐτῆς πλειονοψηφία τῶν ἀρχιερέων καὶ νὰ ἀπαρτισθῇ πλειονοψηφία ἀντίθετος. Ἐπὶ τούτῳ ἠσχολήθη ὁ Ταράσιος νὰ προπαρασκευάσῃ τὸ προςωπικὸν τῆς νέας συνόδου. Οἱ ἀντιπολιτευόμενοι ἀρχιερεῖς διηρέθησαν εἰς δύο τάξεις, τοὺς δεκτικοὺς νὰ μεταπεισθῶσι καὶ τοὺς ἀμεταπείστους, ἐξ ὧν μόνον οἱ πρῶτοι προςεκλήθησαν εἰς τὴν σύνοδον, οἱ δὲ ἄλλοι ἀπεκλείσθησαν ἐπὶ τῇ προφάσει ὅτι παρανόμως εἶχον χειροτονηθή. Ἐπειδὴ δὲ οἱ οὕτω πως καθαρισθέντες ἀρχιερεῖς ἦσαν πολὺ ὀλιγώτεροι ἐκείνων οἵτινες εἶχον συγκροτήσει τὴν σύνοδον τοῦ Κωνσταντίνου Ε΄, ἀπεφασίσθη νὰ κληθῶσιν εἰς τὴν παροῦσαν καὶ 132 ἡγούμενοι καὶ μοναχοί, ὡς πρωταγωνισταὶ καὶ μάρτυρες τοῦ ὑπὲρ τῶν εἰκόνων θεσμοθετήματος ὅπερ προέκειτο αὖθις νὰ καθιερωθῇ. Τελευταῖον ἐνομίσθη ἐπισφαλὲς νὰ συνέλθῃ ἡ νέα σύνοδος πάλιν ἐν Κωνσταντινοπόλει, τῆς ὁποίας αἱ πολυάριθμοι ἀνώτεραι τάξεις ἐνέμενον εἰς τὰς ἀρχὰς τῆς μεταῤῥυθμίσεως. Τὰς πλείστας ἐγγυήσεις πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ σκοπουμένου ἤθελε παράσχει μία τις τῶν ἐν ταῖς εὐρωπαϊκαῖς ἐπαρχίαις πόλεων᾿ ἀλλὰ πᾶσαι αἱ οἰκουμενικαὶ σύνοδοι εἶχον συγκροτηθῆ ἢ ἐν τῇ βασιλευούσῃ ἢ ἐν τῇ μικρᾷ ᾿Ασίᾳ, ἐν Νικαίᾳ, ἐν Χαλκηδόνι, ἐν Ἐφέσῳ, ὁ δὲ Ταράσιος, προαιρούμενος νὰ τηρήσῃ ὅσον ἔνεστι τὰς παραδόσεις καὶ ἕξεις τῆς ἐκκλησίας, καὶ ἠναγκασμένος ν᾿ ἀποφύγῃ τὴν Κωνσταντινούπολιν, προετίμησε τὴν Νίκαιαν, διότι οἱ κάτοικοι αὐτῆς δὲν ἦσαν πολλοὶ, ὁ δὲ ἐκπεμφθεὶς αὐτόθι νέος στρατὸς ἠδύνατο ἀπερισπάστως νὰ ἐπιβάλῃ τὴν θέλησιν τῆς βασιλίσσης εἰς τοὺς τυχὸν δυναμένους ἔτι νὰ δυςτροπήσωσιν ἀρχιερεῖς. Ἐκεῖ λοιπὸν μετά τινας προκαταρκτικὰς συνεδριάσεις, πρῶτον μὲν ἀνεγνώσθησαν τὰ διάφορα χωρία τῆς Γραφῆς καὶ τῶν πατέρων τῆς ἐκκλησίας, ἅτινα ἐλογίζοντο συνηγοροῦντα ὑπὲρ τῆς τῶν εἰκόνων προςκυνήσεως · ἔπειτα ἀνηρέθησαν αἱ ἀποφάσεις τῆς ἐπὶ Κωνσταντίνου Ε΄ συνόδου, ἀνεθεματίσθησαν ὀνομαστὶ πάντες οἱ πατριάρχαι ὅσοι ἀπὸ Λέοντος Γ΄ ἐπρέσβευσαν τὰ τῆς καθαιρέσεως τῶν εἰκόνων, καὶ ἐν γένει πάντες οἱ ὁμόφρονες αὐτῶν, ἀποκατεστάθη ἡ μνήμη τοῦ πατριάρχου Γερμανοῦ καὶ ἐπὶ πᾶσιν ἐψηφίσθη ὁ ἀκόλουθος ὅρος. « Ὁρίζομεν σὺν ἀκριβείᾳ πάσῃ καὶ ἐμμελείᾳ, παραπλησίως τῷ τύπῳ τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ σταυροῦ, ἀνατίθεσθαι τὰς σεπτὰς καὶ ἁγίας εἰκόνας ἐν ταῖς ἁγίαις τοῦ Θεοῦ ἐκκλησίαις, καὶ ἱεροῖς σκεύεσι, καὶ ἐσθῆσι, τοίχοις τε καὶ σανίσιν, οἴκοις τε καὶ ὁδοῖς (ὅσῳ γὰρ συνεχῶς δι' εἰκονικῆς ἀνατυπώσεως ὁρῶνται, τοσοῦτον καὶ οἱ ταύτας θεώμενοι διανίστανται πρὸς τὴν τῶν πρωτοτύπων μνήμην τε καὶ ἐπιπόθησιν) καὶ ταύταις ἀσπασμὸν καὶ τιμητικὴν προςκύνησιν ἀπονέμειν, ( οὐ μὴν τὴν κατὰ πίστιν ἡμῶν ἀληθινὴν λατρείαν, ἢ πρέπει μόνῃ τῇ θείᾳ φύσει, ἀλλ᾽ ὃν τρόπον τῷ τύπῳ τοῦ τιμίου καὶ ζωοποιοῦ σταυροῦ, καὶ τοῖς ἁγίοις εὐαγγελίοις καὶ τοῖς λοιποῖς ἱεροῖς ἀναθήμασι) καὶ θυμιαμάτων καὶ φώτων προςαγωγὴν πρὸς τὴν τούτων τιμὴν ποιεῖσθαι, καθὼς καὶ τοῖς ἀρχαίοις εὐσεβῶς εἴθισται᾿ ἡ γὰρ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει καὶ ὁ προςκυνῶν τὴν εἰκόνα προσκυνεῖ ἐν αὐτῇ τοῦ ἐγγραφομένου τὴν ὑπόστασιν. »
Ὁ ὅρος οὗτος, εἰ καὶ μετ᾿ οὐ πολὺ κατηργήθη πάλιν, ἔπειτα ὅμως ἐπεκράτησεν ἐκ νέου καὶ ἰσχύει μέχρι τῆς σήμερον παρ᾿ ἡμῖν τε καὶ ἐν τῇ ῥωμαϊκῇ ἐκκλησίᾳ. Περὶ τὴν σύνταξιν αὐτοῦ ἀνεδείχθη ἅπας ὁ ὀρθὸς τοῦ Ταρασίου νοῦς· ὁ ὅρος διέταξε μὲν τὴν ἀνάρτησιν τῶν εἰκόνων, ἵνα οἱ ταύτας θεώμενοι ἔχωσιν ἀείποτε παροῦσαν τὴν τῶν πρωταγωνιστῶν τῆς χριστιανικῆς πίστεως μνήμην, ἀλλὰ ῥητῶς ἀπηγόρευσε πᾶσαν πρὸς αὐτὰς λατρείαν, καθὸ πρέπουσαν μόνῃ τῇ θείᾳ φύσει. Οἱ διαμαρτυρόμενοι δὲν παραδέχονται τὴν διάταξιν ταύτην, ἀλλὰ δὲν δύνανται νὰ ἀποδοκιμάσωσιν αὐτὴν καθ᾽ ὁλοκληρίαν, ἀφορῶντες μάλιστα εἰς τὸν ἰδιάζοντα χαρακτῆρα τῶν μεσημβρινῶν ἐθνῶν, ἅτινα φαίνονται δεόμενα τοῦ ὑποβοηθήματος ἐκείνου, ἵνα δι᾿αὐτοῦ ὡς διὰ κλίμακός τινος προςαναβαίνωσι μέχρι τοῦ ὑπερτάτου ὄντος. ᾿Αληθεύει ὅτι ὁ ὅρος περιέχει καί τινας δευτερευούσας διατάξεις, αἵτινες ἀφ᾽ ἑνὸς μὲν εἶναι δεκτικαὶ παρεξηγήσεων, ὡς πρὸς τὴν τιμὴν τὴν ἀποδοτέαν εἰς τὰς εἰκόνας, ἀφ᾽ ἑτέρου δὲ ἠδύναντο νὰ μὴ περιληφθῶσιν ἐντὸς τοῦ ὅρου, χωρὶς νὰ ἐλατ τώσωσι τὴν ἐπιτυχίαν τοῦ σκοποῦ εἰς ὃν ἀπέβλεπεν ἡ σύνοδος · τοιαῦται εἶναι ὁ ἀσπασμὸς, ἡ προςκύνησις, ἡ προςαγωγὴ θυτμιαμάτων καὶ φώτων, ὧν ἕνεκα οἱ ἁπλούστεροι τῶν ἀνθρώπων εὐχερῶς ὀλισθαίνουσιν εἰς τὴν λατρείαν ἣν ἀπηγόρευσεν ὁ ὅρος. Πλὴν τούτων ἡ σύνοδος δι᾽ ἑτέρων διατάξεων ἀνενέωσεν ἔθιμά τινα, τῶν ὁποίων ἡ ἐκτέλεσις ἦτο δεκτικὴ πολλῶν καταχρήσεων, ὁρίσασα ἰδίως ἐν τῷ Ζ' αὐτῆς κανόνι , ὅτι, ἐπειδὴ καθιερώθησαν ναοὶ ἄνευ καταθέσεως λειψάνων μαρτύρων, δέον νὰ γίνῃ ἐν αὐτοῖς ἡ κατάθεσις αὕτη μετὰ καὶ τῆς συνήθους εὐχῆς· ἐνῷ ἔκτοτε οὐδεμία ὑπῆρχε βεβαιότης περὶ τῆς γνησιότητος τῶν λειψάνων τούτων. ᾿Αλλὰ ὁ πατριάρχης Ταράσιος, ἀφοῦ ἐφρόντισε νὰ διακριθῇ ἐπιμελῶς ἡ τιμητικὴ προςκύνησις ἀπὸ τὴν λατρείαν καὶ νὰ ἀπαγορευθῇ ἡ λατρεία τῶν εἰκόνων τῶν μαρτύρων καὶ τῶν ἁγίων, ἐνόμισεν ὅτι προέλαβεν οὕτω πάντα παρεξηγήσεως κίνδυνον, καὶ ἐστοχάσθη ἤδη συνετὸν νὰ διατηρήσῃ ἀρχαῖά τινα τῆς ἐκκλησίας ἔθη, τῶν ὁποίων ἡ κατάργησις, καθὸ προςβάλλουσα προαιωνίους ἕξεις τοῦ χριστιανικοῦ πληρώματος, ἠδύνατο νὰ ὑποτρέφῃ τὴν ταραχὴν τῶν πνευμάτων. Ὡς ἔθη δὲ ἁπλᾶ χαρακτηρίζονται ἔν τε τῷ ὅρῳ ὁ ἀσπασμὸς καὶ ἡ προςκύνησις καὶ ἡ προςαγωγὴ θυμιαμάτων καὶ φώτων, ἔν τε τῷ Ζ΄ κανόνι ἡ κατάθεσις τῶν ἁγίων λειψάνων.
Ἡ ἀγαλλίασις ὅμως τῆς βασιλίσσης καὶ τῶν ὀπαδῶν αὐτῆς ἐπὶ τῇ ὁπωσδήποτε γενομένῃ ἀναστηλώσει τῶν εἰκόνων, δὲν διήρκεσε πολύ. Πρὸς ἐπιτυχίαν τοῦ ὅρου καὶ τῶν κανόνων τῆς Ζ΄ οἰκουμενικῆς συνόδου εἶχον ἑνωθῆ οἵ τε ἀρκούμενοι εἰς μόνην τὴν κατάργησιν τῆς ἐκκλησιαστικῆς μεταῤῥυθμίσεως, ὧν προΐστατο ὁ Ταράσιος, καὶ οἱ ἐπιζητοῦντες τὴν ἀνόρθωσιν τῶν εἰκόνων ὡς πρῶτον βῆμα πρὸς τὴν ὁλοσχερῆ τῆς μεταῤῥυθμίσεως ἀνατροπὴν, ὧν προΐστατο ὁ Σταυράκιος. Αἱ δύο αὗται μερίδες συμπράξασαι ὡς πρὸς τὸ ζήτημα εἰς ὃ συνεφώνουν, κατίσχυσαν τῆς τρίτης, ἥτις οὐδεμίαν ἀπεδέχετο παραχώρησιν ὡς πρὸς τὰ ὑπὸ τοῦ Λέοντος Γ΄ καὶ τοῦ Κωνσταντίνου Ε΄ νομοθετηθέντα . "Αμα ὅμως ἐπιτυχοῦσαι τὴν λύσιν τοῦ ζητή ματος τούτου, διεφώνησαν˙ διότι οἱ μὲν περὶ τὸν Ταράσιον ἐπρέσβευον ὅτι δέον νὰ ἀρκεσθῶσιν εἰς τὰ γενόμενα, οἱ δὲ περὶ τὸν Σταυράκιον ὅτι πρέπει νὰ προβῶσι περαιτέρω καταργοῦντες πᾶσαν τὴν μεταῤῥύθμισιν. Ἐντεῦθεν αἱ δύο αὗται μερίδες περιῆλθον εἰς ῥῆξιν, ἥτις ἀπέβη τοσούτῳ μᾶλλον δεινή ὅσῳ μετ᾿ ὀλίγον ἀνεμίχθη εἰς τὴν πάλην ταύτην καὶ ἡ μερὶς τῆς ὁλοσχεροῦς μεταῤῥυθμίσεως, ἐπερειδομένη αὖθις ἐπὶ ἀξιολόγου τοῦ στρατοῦ μοίρας. Διότι ναὶ μὲν οἱ παλαίστρατοι τῆς βασιλικῆς φρουρᾶς καὶ τῆς φρουρᾶς τῆς Κωνσταντινουπόλεως εἶχον διαλυθῆ καὶ ἀντικατασταθῆ διὰ νεοσυλλέκτων ταγμάτων πειθηνίων εἰς τὸ ἀνανεωθὲν ἀρχαῖον καθεστὼς, ἀλλ᾽ ἐν τῇ μικρᾷ ᾿Ασίᾳ ὑπῆρχον τάγματα πολυάριθμα, τὰ ὁποῖα, ἐξ ἐγχωρίων στρατολογούμενα, ἔσωζον τὸ πνεῦμα τῆς καινοτομίας καὶ δὲν ἔπαυσαν ἐπανειλημμένως ἀποδεικνύοντα τὴν πρὸς τὴν Εἰρήνην δυσπιστίαν αὑτῶν. Μετ᾽ οὐ πολὺ μάλιστα ἀπήτησαν νὰ ἀναλάβῃ τὴν βασιλείαν ὁ ἐνήλικος ἤδη γενόμενος Κωνσταν τῖνος. Ἡ Εἰρήνη κατώρθωσε νὰ ἀπαλλαγῇ τοῦ υἱοῦ τούτου, τυφλώσασα αὐτὸν καὶ καταστήσασα ἀνεπιτήδειον εἰς τὸ νὰ ἀναλάβῃ ποτὲ τὴν ἀρχήν. Κατώρθωσε προςέτι , ἐκπέμψασα κατὰ τῶν Βουλγάρων ἀσθενῆ τινα δύναμιν, ἀγομένην ὑπὸ τῶν ἐπιφανεστάτων προμάχων τῆς μεταῤῥυθμίσεως, νὰ προκαλέσῃ οὕτω τὴν ὁλοσχερῆ τοῦ στρατοῦ τούτου ἧτταν, καθ᾽ ἣν ἔπεσον ἅπαντες οἱ ἄνδρες ἐκεῖνοι ἐκθύμως ἀγωνισθέντες, καὶ πρὸ πάντων ὁ γηραιός Μιχαὴλ Λαχανοδράκων, ὁ δεξιὸς τοῦ Κωνσταντίνου Ε΄ βραχίων. Ἀλλ᾿ ἕνεκα τῶν ὀλεθρίων τούτων ἐνεργειῶν πολλαὶ προέκυψαν ἐξωτερικαὶ συμφοραὶ, πολλαὶ μεταξὺ αὐτῶν τῶν ὀπαδῶν τῆς Εἰρήνης διαιρέσεις, πολλὴ τοῦ κράτους ταπείνωσις καὶ ἔκλυσις. Ἐκκλησία καὶ πολιτεία περιέστησαν εἰς τὸν ἔσχατον κίνδυνον. Τοῦτο δὲ ἀναλογιζόμενοι οἱ ἄκροι μεταῤῥυθμισταὶ ἐπείσθησαν τελευταῖον νὰ συμπράξωσι μετὰ τῶν μετριωτέρων, αἱ δὲ δύο μερίδες ἀπὸ κοινοῦ ἐνεργήσασαιἐπέτυχον μὲν τῇ 31 ὀκτωβρίου 802 τὴν καθαίρεσιν τῆς Εἰρήνης, ἀνηγόρευσαν δὲ βασιλέα τὸν γενικὸν λογοθέτην Νικηφόρον, φίλον ὄντα τοῦ Ταρασίου.
Ὁ νέος βασιλεὺς, καθὸ ἀνήκων εἰς τὴν τάξιν τῶν ἀνθρώπων οἵτινες δὲν ὑπελάμβανον ὡς ἀπαραίτητον συμπλήρωμα τῆς μεταῤῥυθμίσεως τὴν τῶν εἰκόνων κατάργησιν, δὲν ἔθιξε τὸ ζήτημα τοῦτο, καὶ ἐσεβάσθη τὰ ὑπὸ τῆς Ζ΄ οἰκουμενικῆς συνόδου ὁρισθέντα. ᾿Αλλ᾽ ἡ Εἰρήνη δὲν εἶχε περιορισθῆ εἰς μότην τὴν τῶν εἰκόνων ἀναστήλωσιν˙ παρέλυσε τὸν στρατὸν, κατήργησε παραλόγως πολλοὺς ἀπαραιτήτους φόρους, ἐπολλαπλασίασε τὰ μοναστήρια, κατέστησε τὴν κυβέρνησιν ὑποχείριον τῶν μοναχῶν καὶ παρέδωκε τὰ σπουδαιότερα τῶν πραγμάτων εἰς χεῖρας ἀνδρῶν ἀνικάνων καὶ πρὸ πάντων εἰς πολλοὺς εὐνούχους , τῶν ὁποίων αἱ καταχρήσεις ἀνομολογοῦνται καὶ ὑπ᾿ αὐτῶν τῶν ὁμοδόξων αὐτοῖς χρονογράφων. Ἐντεῦθεν ἡ μικρὰ ᾿Ασία περιῆλθεν εἰς τὴν διάκρισιν τῶν ᾿Αράβων, ἡ Θράκη εἰς τὴν διάκρισιν τῶν Βουλγάρων, τὸ δὲ δημόσιον ταμεῖον ἦτο κενόν . Ταῦτα πάντα ἀνέλαβε νὰ θεραπεύσῃ ὁ Νικηφόρος καὶ εἰργάσθη ἐπὶ τούτῳ μετὰ πλείσης ἐπιμελείας καὶ δεξιότητος. Δυςτυχῶς δὲν γνωρίζομεν πάντα ὅσα ἔπραξεν˙ ἠξεύρομεν ὅμως ὅτι ὠργάνωσε περὶ ἁπάσας τὰς σλαυϊκὰς ἀποικίας, τὰς λεγομένας Σκλαβινίας, ἐν Θράκῃ, ἐν Μακεδονίᾳ καὶ ἐν Ἑλλάδι, διαρκεῖς ἐξ ἰθαγενῶν στρατιωτικὰς ἀποικίας, καὶ περιέςειλεν οὕτω τὰς πρότερον ἀδιακόπους ληστρικὰς ἐπιδρομὰς τῶν ἐν τῷ κράτει κατασταθέντων ἐκείνων ξένων˙ ἠξεύρομεν προςέτι ὅτι ἀνενέωσε τοὺς ὑπὸ τῆς Εἰρήνης καταργηθέντας τελωνικοὺς δασμοὺς τοῦ Ἑλληςπόντου καὶ τοῦ Βοσπόρου, αὐξήσας ἴσως τινὰς ἐξ αὐτῶν, ἰδίως δὲ ὁρίσας ὅτι δι᾽ ἕκαστον δοῦλον εἰςαγόμενον εἰς Κωνσταντινούπολιν θέλει πληρώνεται τέλος δύο χρυσῶν νομισμάτων ἤτοι δραχμῶν 34. Ἦτο νέος ὁ θεσμὸς οὗτος ; δὲν τὸ γνωρίζομεν · ἀναφέρεται ὅμως ὡς τοιοῦτος, καὶ ἂν τοῦτο ἦναι ἀληθὲς, περιποιεῖ τῇ ἀληθείᾳ τιμὴν εἰς τὸν Νικηφόρον, διότε ἐψηφίσθη ἐπὶ τῷ προδήλῳ σκοπῷ τοῦ νὰ περιορίσῃ κατά τι τὸν τῆς δουλείας θεσμόν. Πλὴν τούτων ὁ βασιλεὺς διέταξε τὴν αὐστηρὰν τῶν καθυστερούντων εἴςπραξιν καὶ τὴν ἀκριβῆ ἰδίως τοῦ ἐγγείου φόρου πληρωμήν· ἀνενέωσε τοὺς εἰς ἀχρηστίαν πεσόντας ἀρχαίους νόμους, καθ' οὓς μέρος παντὸς εὑρεθέντος θησαυροῦ ἀνῆκεν εἰς τὸ δημόσιον, καὶ διέταξε τὴν ἀναδρομικὴν ἐκτέλεσιν τῶν νόμων τούτων κατὰ τὰ ἀμέσως προη γηθέντα εἴκοσιν ἔτη, ὅπερ ὑποδεικνύει ὅτι ἰδίως ἐπὶ τῆς ἐπελθούσης κατὰ τὴν βασιλείαν τῆς Εἰρήνης παραλυσίας, εἶχον πέσει οὗτοι εἰς ἀχρηστίαν. Ἠνώρθωσεν ὡςαύτως τὸ κῦρος τῶν νόμων δι᾽ ὧν ἐπεβάλλετο ὡρισμένον τέλος ἐπὶ πάσης κληρονομίας, καὶ τούτων παρομοίως τὴν ἐκτέλεσιν ἐπεχείρησε καθ' ὅλα τὰ προηγηθέντα εἴκοσιν ἔτη. Τὸ δὲ περιεργότατον ἐσύστησεν εἶδός τι ναυτικῆς τραπέζης, ἥτις ἐδάνειζεν εἰς ἕκαστον τῶν προςωπικῶς φερεγγύων πλοιάρχων μέχρι 12 λιτρῶν χρυσίου ἤτοι 14-15,000 δραχμῶν. Εἶναι ἀληθὲς ὅτι τὸ δάνειον ἐγίνετο ἐπὶ τόκῳ ἐτησίῳ 4 κερατίων καθ᾽ ἕκαστον χρυσοῦν νόμισμα, ἤτοι 17 περίπου τοῖς ο, ἐνῷ κατὰ τὴν Ἰουστινιάνειον νομοθεσίαν ὁ τόκος τῶν ναυτοδανείων ὡρίζετο εἰς 12 % ἀλλ᾽ ἀφορῶντες εἰς τοὺς κινδύνους οὓς ὑφίστανται τὰ τοιαύτης φύσεως δάνεια, ἀμφιβάλλομεν ἂν ὁ τόκος τῶν 12 % εἶχέ ποτε ἐφαρμοσθῆ εἰλικρινῶς, ἀφοῦ καὶ σήμερον ἔτι ἐπὶ ναυτοδανείων εἶναι διπλάσιος. ᾿Αλλ᾽ ἡ πασῶν σπουδαιοτέρα καὶ ἡ χαρακτηριστικωτάτη τῆς οἰκονομικῆς ταύτης ἀναδιοργανώσεως διάταξις ὑπῆρξεν ἡ κανονίσασα τὰ κατὰ τὰ ἐκκλησιαστικὰ καὶ μοναστηριακὰ κτήματα. Ὁ Νικηφόρος καθυπέβαλεν αὐτὰ εἰς ἅπαντας τοὺς κοινοὺς φόρους, ἐνῷ πρότερον δὲν ἐτέλουν εἰμὴ μόνον τὸν ἔγγειον, ἀφαιρέσας δέ τινα τῶν κτημάτων τούτων κατέλεξεν αὐτὰ μεταξὺ τῶν δημοσίων. Ἐπὶ πᾶσι περιέστειλε μὲν τοὺς ἐν ᾿Ασίᾳ ῎Αραβας, ἐπεχείρησε δὲ πολλὰς κατὰ τῶν Βουλγάρων ἐκστρατείας καὶ συνεκρότησε τὸ προσωπικὸν τῆς δημοσίας ὑπηρεσίας ἐξ ἀνδρῶν ἐμπείρων ἅμα καὶ μετριοπαθῶν · ἰδίως δὲ, ἀποθανόντος τοῦ Ταρασίου τῷ 809, ὑπεστήριξε καὶ ἐπέτυχε τὴν εἰς τὸ ἀξίωμα τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου ἐκλογὴν τοῦ ἱστορικοῦ Νικηφόρου, ὅςτις ἐξ ἴσου ἀπέκρουε τὴν θρησκομανίαν τῶν μοναχῶν καὶ τὰς ὑπερβολὰς τῶν ἀντιπάλων αὐτῶν ἐκείνων, οἵτινες, μὴ ἀρκούμενοι εἰς τὰς ἄλλας μεταῤῥυθμίσεις, ἐπέμενον ζητοῦντες ἔτι ἐκκλησιαστικὰς καινοτομίας,
Ἀλλὰ καθὼς συνήθως συμβαίνει, ὁ μέσος οὗτος ὅρος δὲν ἠδύνατο νὰ εὐδοκιμήσῃ ἐπὶ πολύ. Τὸ μοναχικὸν τάγμα ἐμίσει τὸν Νικηφόρον τόσῳ μᾶλλον ὅσῳ οὗτος ἀπεδοκίμαζεν, ὡς φαίνεται, ἐν γένει τὰ πολλὰ εἰς τὰς ἐκκλησίας καὶ τὰ μοναστήρια ἀφιερώματα, ἐξ ὧν ἐπεσωρεύθησαν ἀπ᾿ αἰῶνος εἰς τὰ ἱδρύματα ἐκεῖνα χρυσοῖ καὶ ἀργυροῖ θησαυροὶ ἀνυπολόγιστοι , καὶ ἐπρέσβευεν ὅτι τὰ πλεῖστα τούτων ἔπρεπε νὰ ἐκποιηθῶσι πρὸς ὄφελος τοῦ δημοσίου. Ἐνῷ δὲ ὡς ἐκ τούτου οἱ μοναχοὶ ποικίλας κατὰ τοῦ ἀνδρὸς παρεσκεύαζον μηχανὰς, οἱ ἄκροι μεταῤ · ῥυθμισταὶ δὲν εἶχον πολὺν πρὸς ὑποστήριξιν τῆς ἀρχῆς αὐτοῦ ζῆλον· ὥστε ὁ Νικηφόρος καθ' ὅλας τὰς πιθανότητας ἤθελε καθαιρεθῆ ἐπὶ τέλους , ἐὰν στρατεύσας τῷ 811 κατὰ τῶν Βουλγάρων δὲν ἔπιπτεν ἐν τῷ ἀγῶνι τούτῳ ἡρωϊκῶς περὶ τὴν τοῦ Χριστοῦ σημαίαν. Τὸν Νικηφόρον διεδέχθη ὁ υἱὸς αὐτοῦ Σταυράκιος, ὅςτις ὅμως, πληγωθεὶς βαρέως ἐν τῇ αὐτῇ μάχῃ, δὲν ἠδυνήθη νὰ διεξαγάγῃ τὴν ἀρχὴν εἰμὴ ἐπὶ δύο περίπου μῆνας, μεθ᾽ ὁ παραιτηθεὶς ἔλαβε τὸ μοναχικὸν σχῆμα. Τότε ἡ βασιλεία περιῆλθεν εἰς τὸν ἐπ᾿ ἀδελφῇ γαμβρὸν αὐτοῦ Μιχαὴλ τὸν Ῥαγκαβέ. ᾿Αλλὰ καὶ οὗτος ἀσθενῶς μὲν διοικήσας τὰ ἐσω · τερικὰ πράγματα, ἀνεπιτηδείως δὲ ἐξακολουθήσας τὸν κατὰ Βουλγάρων πόλεμον, ἠναγκάσθη ὑπὸ τοῦ στρατοῦ νὰ παραδώσῃ τὰς ἡνίας τοῦ κράτους περὶ τὰ μέσα τοῦ 813 εἰς ἕνα τῶν Ὁ Λέων ἠσχολήθη πρὸ πάντων εἰς τὸ νὰ περιστείλῃ τοὺς πολεμίους ἐκείνους καὶ κατὰ ἀπρίλιον τοῦ 814 κατετρόπωσεν αὐτοὺς περὶ Μεσημβρίαν εἰς τοιοῦτον τρόπον, ὥςτε ἐπὶ μακρότατον χρόνον ἀφῆκαν ἥσυχον τὸ κράτος. Ἔπειτα δὲ ἐκύρωσε μετὰ πολὺ πλείονος ἰσχύος ἢ ὁ Νικηφόρος τοὺς σωτηρίους τῆς μεταῤῥυθμίσεως θεσμοὺς, προςῳκειώθη διά τε τῶν ἀρχαίων κατορθωμάτων καὶ τῶν προςφάτων ἄθλων τὴν ἀφοσίωσιν τοῦ στρατοῦ , ἀπεμάκρυνε τῶν πραγμάτων τὴν ἐπὶ τοῦ Μιχαὴλ παρειςδύσασαν εἰς αὐτὰ κληρικὴν μερίδα καὶ εἰςήγαγεν ἐν γένει περὶ τὰ καθέκαστα τῆς διοικήσεως πνεῦμα χρηστότητος καὶ δικαιοσύνης. ᾿Αλλὰ δὲν ἠρκέσθη εἰς ταῦτα.
Κατὰ τὴν ἐποχὴν ἐκείνην ἀνέκυψεν αὖθις εἰς μέσον ἐπικρατεστάτη ἡ μερὶς τῆς ἄκρας μεταῤῥυθμίσεως. Ἐπὶ Εἰρήνης πολλοὶ τῶν νεωτεριστῶν εἶχον, ὡς εἴδομεν, μετριάσει τὰς ἀξιώσεις αὑτῶν καὶ εἶχον συναινέσει νὰ ἐπανέλθωσιν εἰς τὰ ἀρχαῖα καθεστῶτα ὡς πρὸς τὸ ἐκκλησιαστικὸν ζήτημα, περιοριζόμενοι εἰς μόνην τὴν ἄλλην μεταῤῥύθμισιν, διότι ἔβλεπον ὅτι τὸ πλεῖστον τοῦ ἔθνους ἀπεδοκίμαζε πᾶσαν περὶ τὰ ἐκκλη σιαστικά καινοτομίαν. Νῦν δὲ πεισθέντες ἐκ τῶν πραγμάτων ὅτι ἡ παραχώρησις αὕτη εἰς οὐδὲν ὠφέλησε καὶ ὅτι οἱ ἀντίπαλοι αὐτῶν, ἅμα ἐπιτυχόντες τὴν ἐκκλησιαστικὴν παλινόρθωσιν, ἐζήτησαν νὰ ἐπαναγάγωσι μετ᾿ αὐτῆς καὶ ὅλας τὰς ἀρχαίας καταχρήσεις, ἤρχισαν ἐκ νέου νὰ πρεσβεύωσιν ὅτι ἡ τύχη τῆς τοῦ κράτους ἀναμορφώσεως εἶναι ἀναποσπάστως συνδεδεμένη μετὰ τῆς καταργήσεως τῶν εἰκόνων καὶ τῆς περιστολῆς τοῦ μοναχικοῦ τάγματος, καὶ ὅτι ἡ μεταῤῥύθμισις δὲν εἰμπορεῖ νὰ εὐδοκιμήσῃ ὁριστικῶς εἰμὴ ἐὰν ἐπιβληθῇ καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἐκκλησίαν. Ὁ Λέων Ε΄, καίτοι Αρμένιος τὴν καταγωγὴν καὶ διαγαγὼν τὸν βίον ἐν τῷ στρατῷ, παρ᾽ ᾧ ἀείποτε ἐπεκράτησεν ἡ δοξασία αὕτη, ἐδίστασε κατ᾿ ἀρχὰς, ἀπαραλλάκτως ὅπως ὁ Λέων Γ΄. Ἀλλ᾽ ἐπὶ τέλους ἐνέδωκεν εἰς τὰς παραστάσεις καὶ ἐνεργείας τῶν δύο κατ᾿ ἐκεῖνο τοῦ χρόνου ἀρχηγῶν τῆς ἄκρας μεταῤῥυθμίσεως, τοῦ Θεοδότου Μελισσηνοῦ καὶ τοῦ Ἰωάννου Γραμματικοῦ. Ὅθεν κατὰ τοὺς πρώτους μῆνας τοῦ 815, ἀφοῦ εἶδε μετὰ λύπης τὸν πατριάρχην Νικηφόρον ἐγκαταλιπόντα τὸν οἰκουμενικὸν θρόνον, προήγαγεν εἰς τὸ ὕπατον τοῦτο τῆς ἐκκλησίας ἀξίωμα τὸν Θεόδοτον Μελισ σηνὸν, ὅςτις ἐν τῷ ἅμα συνεκάλεσε τοπικὴν σύνοδον καταργήσασαν τὰς ἀποφάσεις τῆς Β΄ ἐν Νικαίᾳ συνόδου καὶ ἀνακηρύξασαν ὡς Ζ΄ οἰκουμενικὴν σύνοδον τὴν ἐν ἔτει 754 ἐπὶ Κωνσταντίνου τοῦ Ε΄ συγκροτηθεῖσαν. Ἐννοεῖται ὅτι ἡ ἀντίπαλος μερὶς, προϊσταμένου τοῦ τότε ἀρχηγοῦ αὐτῆς Θεοδώρου τοῦ Στουδίτου, διεμαρτυρήθη κατὰ τῶν γενομένων καὶ ἠγωνίσθη ἐκ παντὸς τρόπου νὰ ταράξῃ τὰ πράγματα. Ὁ Λέων προςηνέχθη τόσῳ μᾶλλον ἐπιεικῶς πρὸς τοὺς ἀντιδοξοῦντας ὅσῳ πολλοὶ ἐξ αὐτῶν εἶχον ἀρχίσει νὰ προςέρχωνται εἰς τὴν νέαν τῶν πραγμάτων κατάστασιν, ἀναγνωρίζοντες τὸν πατριάρχην Θεόδοτον. Ἀλλ᾽ ἐν ταὐτῷ ἐπεμελήθη τὴν τήρησιν τῆς δημοσίας τάξεως καὶ τὴν ἀκριβῆ ἐκτέλεσιν τῶν ἀποφασισθέντων. Ἐπὶ τούτῳ ἀφήρεσεν ἐκ μέσου ἁπανταχοῦ τὰς εἰκόνας, ἐξαιρέσει τοῦ Σταυροῦ, κατήργησε πάντα τὰ εἰς αὐτὰς ἀναφερόμενα ἄσματα καὶ τροπάρια, εἰσήγαγεν ἕτερα συντεταγμένα ἐπὶ τῇ βάσει τοῦ νέου δόγματος, καὶ τὸ κυριώτερον πάντων, ἐζήτησε νὰ ἐπενεργήσῃ εἰς τὸ πνεῦμα τῆς νεολαίας διὰ νέου ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος καὶ νέων διδακτικῶν βιβλίων. Δυστυχῶς οὔτε τὰ νέα ᾄσματα διεσώθησαν εἰς ἡμᾶς, οὔτε τὰ νέα διδακτικά βιβλία, οὔτε ἀκριβέστεραι περὶ τοῦ νέου ἐκπαιδευτικοῦ συστήματος εἰδήσεις. ᾿Αλλ᾿ ἡ σπουδαιότης τοῦ ἔργου ὑποφαίνεται ἐξ ὅσων εἶπε περὶ αὐτοῦ ὁ ἀρχηγὸς τῆς ἀντιπάλου μερίδος, Θεόδωρος ὁ Στουδίτης. « Παραστέλλονται , λέγει , ψαλμῳδίαι ἀρχαιοπαράδοτοι, ἐν αἷς περὶ εἰκόνων ᾄδεταί τι᾿ ἀντάδεται τὰ ἀσεβῆ νέα δόγματα εἰς προὖπτον κείμενα˙ τὰ νήπια ἐν τοῖς τῆς ἀσεβείας δόγμασιν ἀνατρέφονται, τῷ δοθέντι τόμῳ τοῖς διδασκάλοις. » Ἐπὶ τέλους δὲ, συγκεφαλαιῶν τὴν μεγάλην ταύτην ἀναμόρφωσιν, ἀνακράζει « καὶ μεταστοιχείωσις τῶν ἁπάντων ἀθεωτάτη ! »
Ἀλλὰ τὸ ἔργον ὑπῆρξεν ὅλως δυςανάλογον πρὸς τὴν διανοητικὴν καὶ ἠθικὴν κατάστασιν τῆς τότε κοινωνίας. Αἱ ἀναρίθμητοι τάξεις τῶν μοναχῶν, τῶν ὄχλων καὶ τῶν γυναικῶν ἀπετροπιάζοντο τὰς καινοτομίας ταύτας, ὡς ἀνατρεπτικὰς δῆθεν αὐτῶν τῶν θεμελιωδῶν βάσεων τῆς χριστιανικῆς πίστεως. Τὸ κράτος ἐξηκολούθει νὰ διατελῇ διηρημένον εἰς δύο ἀντίπαλα στρατόπεδα, ἐξ ὧν κατίσχυε μὲν τὸ ἓν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐπὶ μίαν περίπου ἤδη ἑκατονταετηρίδα διὰ τῆς πνευματικῆς αὑτοῦ ὑπεροχῆς, ἀντηγωνίζετο ὅμως τὸ ἕτερον διὰ τοῦ ἀριθμητικοῦ αὑτοῦ πλήθους ὁτὲ μὲν ἀμέσως ὁτὲ δὲ ἐμμέσως, πάντοτε δὲ πεισματωδῶς. Εἷς τῶν ἡγεμόνων τοῦ στρατοῦ, ὁ Μιχαήλ Τραυλός, ἀρχαῖος συναγωνιστὴς καὶ φίλος τοῦ βασιλέως, περιῆλθεν ἔπειτα εἰς προςωπικὰς διενέξεις πρὸς αὐτὸν τοιαύτας, ὥςτε ὁ Λέων Ε΄ ἠναγκάσθη νὰ εἰςαγάγῃ αὐτὸν εἰς δίκην. Ὁ δὲ, καίπερ ὁμοδοξῶν τῷ βασιλεῖ ὡς πρὸς τὸ περὶ τῶν εἰκόνων ζήτημα, δὲν ἐδίστασε ν᾿ ἀποδεχθῇ τὰς περὶ συμπράξεως εἰςηγήσεις τῶν ἀντιδοξούντων, καὶ τῇ συνεργείᾳ αὐτῶν ἐδολοφόνησε τὸν Λέοντα Ε΄ τῷ 820, καταλαβὼν αὐτὸς τὴν ὑπερτάτην ἀρχήν. Ὁ Μιχαήλ Τραυλὸς ἅμα μὲν χαριζόμενος εἰς τοὺς προςφάτους αὑτοῦ συμμάχους, ἅμα δὲ μὴ τολμῶν νὰ ἀντιπράξῃ κατὰ τῶν ἀρχαίων φίλων, ὧν κάλλιστα ἐγίνωσκε τὴν ἰσχὺν καὶ τὴν ἀξίαν, ἐνόμισεν ὅτι δύναται νὰ εὐχαριστήσῃ ἀμφοτέρας τὰς μερίδας, καὶ ἐπὶ τούτῳ ἐπρέσβευσεν ὅτι πρέπει νὰ παύσῃ πᾶσα περὶ εἰκόνων συζή τησις εἴτε ὑπὲρ εἴτε κατὰ, καὶ νὰ κατασταθῶσιν ἐκποδὼν ἥ τε Ταρασίου σύνοδος καὶ ἡ Κωνσταντίνου τοῦ πάλαι καὶ ἡ νῦν ἐπὶ Λέοντος συγκροτηθεῖσα. Ἀφοῦ δὲ ἐπέτρεψεν οὕτω νὰ δοξάζῃ ἕκαστος κατ᾿ ἰδίαν ὅ, τι βούλεται, ἀρκεῖ μόνον νὰ μὴ ταράττῃ τὴν κοινὴν εἰρήνην, ἔπειτα περὶ τὰ τέλη τῆς βασιλείας ἀπεφήνατο ὅτι δύνανται νὰ ἀναρτηθῶσιν αἱ εἰκόνες ἐν ὑψηλοτέρῳ τῶν ἐκκλησιῶν χώρῳ. Ἐντεῦθεν πολλὴ ἐπεκράτει περὶ τοῦ προκειμένου ζητήματος ἀναρχία καὶ ἠθικὴ ταραχή, ὅτε, ἀποθανόντος τῷ 829 τοῦ βασιλέως Μιχαήλ, ἡ ἀρχὴ περιἦλθεν εἰς τὸν υἱὸν αὐτοῦ Θεόφιλον. Ὁ υἱὸς οὗτος δὲν ὡμοίαζε τὸν πατέρα. Εἶχε πεποιθήσεις στερεὰς καὶ ἐπίστευεν εἰς τὴν ἀνάγκην καὶ εἰς τὴν ἐπιτυχίαν τῆς μεταῤῥυθμίσεως . Ὅθεν μετά τινας προκαταρκτικὰς ἐνεργείας, συνεκάλεσε τῷ 833 ἐν τῇ ἐκκλησίᾳ τῶν Βλαχερνῶν σύνοδον ἥτις ἀνεθεμάτισε τοὺς εἰκονολάτρας. Διὰ βασιλικοῦ δὲ διατάγματος ἀπηγόρευσεν ἁπάσας τὰς εἰκόνας ὅσαι ἀνεφέροντο εἰς τὴν θρησκείαν καὶ ἀπήτησε νὰ ἀφαιρεθῶσι μὲν αὗται ἀφ᾿ ὅλων τῶν ἐκκλησιῶν, νὰ ἀντικατασταθῶσι δὲ ἀντ᾽ αὐτῶν ἕτερα κοσμήματα γλυπτὰ ἡ ζωγραφητά. Προςέτι παρήγγειλεν οἱ μὲν ἐν ταῖς πόλεσι καὶ τοῖς χωρίοις μοναχοὶ νὰ ἐξωσθῶσιν ἀπὸ τὰ μοναστήρια αὑτῶν, εἰς δὲ τοὺς μοναχοὺς ὅσων τὰ μοναστήρια ἔκειντο ἐκτὸς τῶν πόλεων καὶ τῶν χωρίων, νὰ ἀπαγορευθῇ ἡ εἰς τὰ συνῳκισμένα ταῦτα μέρη εἴςοδος ἐπὶ ποιναῖς βαρείαις. Αἱ διατάξεις αὗται κατέπληξαν τὸ μοναχικὸν τάγμα, ἀλλὰ δὲν ἴσχυσαν νὰ δαμάσωσιν αὐτό. Μακρὰ πεῖρα εἶχεν ἀποδείξει ὅτι δὲν ἐξετελοῦντο ἀκριβῶς καὶ ὅτι αἱ πολυάριθμοι τοῦ ἔθνους τάξεις τῶν ὁποίων προςεβάλλοντο δι᾿ αὐτῶν τὰ συμφέροντα καὶ αἱ δοξασίαι , κατώρθουν μετά τινα χρόνον νὰ κατισχύσωσιν, αἱ μὲν δραστηριώτεραι διὰ τῆς ἀντιστάσεως, αἱ δὲ ἀδρανέστεραι διὰ τῆς ἀπαθείας. Οἱ μοναχοὶ λοιπὸν ἀνέλαβον αὖθις τὸν ἀγῶνα τοῦτον, ὅςτις ἔμελλε νὰ ἦναι ὁ τελευταῖος. Ὁ βασιλεὺς ἐπίεσεν αὐτοὺς δεινῶς · ἀλλ᾽ ἂν καὶ ἐπολιτεύθη δριμύτερον τῶν προκατόχων, φαίνεται βέβαιον ὅτι οὔτε αὐτὸς ἔπραξε φόνους καὶ ὅτι πολλάκις ἡ ὑπερβάλλουσα ἐκείνη αὐστηρότης ἐμετριἀσθη ὑπὸ τῆς εὐγενείας τοῦ χαρακτῆρος τοῦ ἀνδρός.
Ἐν τούτοις ἀποθανὼν ἐν ἀρχῇ τοῦ 842 κατέλιπεν υἱὸν ἀνής λικον. Ἡ ἀρχὴ περιῆλθεν εἰς χεῖρας τῆς συζύγου αὐτοῦ Θεοδώρας, ἥτις, ὡς πᾶσαι αἱ γυναῖκες, ἀπέκλινε πρὸς τὴν τῶν εἰκόνων λατρείαν. Οἱ τρεῖς ἀνώτατοι τοῦ κράτους ὑπουργοὶ, ὁ ἀδελφὸς αὐτῆς Βάρδας, ὁ μάγιστρος Μανουὴλ, θεῖος αὐτῆς ἐκ πατρὸς, καὶ ὁ ἀρχαῖος λογοθέτης Θεόκτιστος, εἶχον ἀρχίσει πρὸ καιροῦ νὰ διστάζωσι περὶ τῆς πρακτικῆς ἀξίας τῶν ἐκκλησιαστικῶν καινοτομιῶν, ἀναλογιζόμενοι ὅτι οἱ μακροὶ καὶ ἐπανειλημμένοι ἀγῶνες, οἱ διεξαχθέντες ἐπὶ τῷ σκοπῷ τῆς ἀνορθώσεως τῆς γνησίας πίστεως, οὐδόλως ἐπενήργησαν εἰς τὸ πλῆθος τοῦ ἔθνους καὶ ἀντὶ νὰ τονώσωσι τὰς ἠθικὰς, τὰς διανοητικὰς καὶ τὰς ὑλικὰς αὐτοῦ δυνάμεις, παρήγαγον ἀπ᾿ ἐναν τίας νέαν ἀφορμὴν διενέξεων καὶ ἐρίδων, πολλάκις ὀλεθρίων. Ἐξεπροςώπουν δὲ κατὰ τοῦτο τόσῳ μᾶλλον πιστότερον πλείν στους μεταῤῥυθμιστὰς, ὅσῳ αἱ τελευταῖαι ἀπόπειραι, αἵτινες ἀπὸ Λέοντος Ε΄ διήρκεσαν περὶ τὰ 40 ἔτη, ἀπέβησαν οὐδὲν ἧττον ἢ αἱ πρῶται ἀτελεςφόρητοι . Ὅθεν παρέστησαν εἰς τὴν βασιλίδα ὅτι ἡ κοινὴ εὐχὴ τῶν εὐλαβῶν χριστιανῶν εἶναι νὰ ἀποδοθῶσιν αὖθις τῇ ἐκκλησίᾳ αἱ ἱεραὶ αὐτῆς εἰκόνες. Ἐννοεῖται
ὅτι ἡ Θεοδώρα ἤκουσε μετ᾿ ἀγαλλιάσεως τὴν πρότασιν ταύτην τῶν ὑπουργῶν αὑτῆς καὶ ἐπέτρεψε νὰ ἐνεργηθῶσι πάντ τα τὰ πρὸς ἐπιτυχίαν ἀπαιτούμενα. Οἰκουμενικὸς πατριάρχης ἦτο ὁ Ἰωάννης Γραμματικὸς, εἷς τῶν σοφωτάτων ἀνδρῶν τῆς ἐποχῆς ἐκείνης, διατελέσας διδάσκαλος τοῦ βασιλέως Θεοφίλου καὶ ἀείποτε ἀναδειχθεὶς πιστότατος ὀπαδὸς τῆς ἐκκλησιαστι κῆς μεταῤῥυθμίσεως. Ὅθεν ἐδέησε νὰ ἐξωσθῇ διὰ τῆς βίας ἐκ τοῦ πατριαρχικοῦ θρόνου· καὶ τούτου γενομένου, συνεκλήθησαν ἐν τῷ ἅμα ὅλοι οἱ φίλοι τῶν εἰκόνων εἰς σύνοδον, τῆς ὁποίας δὲν περιεσώθησαν δυςτυχῶς τὰ πρακτικὰ, ἥτις ὅμως, ἐκ τῶν ὀλίγων ὅσα περὶ αὐτῆς γνωρίζομεν, καὶ εὐλόγως δυνάμεθα νὰ εἰκάσωμεν, συνέκειτο τὸ πλεῖστον ἐκ μοναχῶν καὶ δὲν διεξήχθη ἐν πολλῇ τάξει . Τὸ συνέδριον τοῦτο ἠνώρθωσε μὲν τὸ κῦρος τῆς Ζ΄ οἰκουμενικῆς συνόδου, καθήρεσε δὲ καὶ ἀνεθεμάτισετὸν πατριάρχην Ἰωάννην καὶ πάντας τοὺς ὁμόφρονας αὐτῷ, ἐχειροτόνησε δὲ ἀντ᾽ αὐτοῦ τὸν μοναχὸν Μεθόδιον καὶ παρέδωκε τοὺς πλείστους τῶν ἐπισκοπικῶν θρόνων εἰς ὑποψηφίους ἐκ τοῦ μοναχικοῦ τάγματος ληφθέντας. Μεθ᾽ ὁ ἐτελέσθη κατὰ τὴν πρώτην Κυριακὴν τῶν νηστειῶν, ἥτις συνέπεσε κατὰ τὸ ἔτος 842 τῇ 19 φεβρουαρίου, πανήγυρις εἰς τιμὴν τῆς γενομένης ἀναστηλώσεως τῶν εἰκόνων. Ἡ ἱεροπραξία αὕτη ἐκλήθη πανήγυρις τῆς Ὀρθοδοξίας καὶ ἀποτελεῖ σήμερον μίαν τῶν κυριωτάτων ἑορτῶν τῆς ἐκκλησίας ἡμῶν.
Τοιουτοτρόπως κατελύθη τὸ ἐκκλησιαστικὸν τῆς μεταῤῥυθμίσεως μέρος. Μετ᾽ οὐ πολὺ δὲ, ἐν τοῖς μεγάλοις νομοθετικοῖς ἔργοις τοῦ Βασιλείου τοῦ Μακεδόνος ἐπανελήφθησαν κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον αἱ διατάξεις τοῦ Ἰουστινιανείου δικαίου περὶ τῶν οἰκογενειακῶν σχέσεων. Ἡ νέα αὕτη νομοθεσία ῥητῶς μάλιστα ἀπεφήνατο ὅτι « τὰς ἐπὶ ἐναντιώσει τοῦ θείου δόγματος καὶ ἐπὶ καταλύσει τῶν σωστικῶν νόμων παρὰ τῶν Ἰσαύρων φληναφίας ἐκτεθείσας, πάντῃ ἀπέβαλε καὶ ἀπέῤῥιψεν. » ᾿Αλλὰ μὴ νομίσωμεν ὅτι καθ᾽ ὁλοκληρίαν ἐματαιώθησαν ἅπαντες οἱ ἀγῶνες ἐκεῖνοι τῶν Ἰσαύρων, ὅπως ἐκάλουν τοὺς βασιλεῖς τῆς μεταῤῥυθμίσεως οἱ ἀντίπαλοι αὐτῶν. Ὁ μεσαιωνικὸς Ἑλληνισμὸς οὐδέποτε πλέον ἐπανῆλθεν εἰς ἣν ἦτο πρὸ τοῦ Λέοντος Γ΄ κατάστασιν. Ἡ μακεδονικὴ δυναστεία, ἵνα κατευνάσῃ τὸν κλύδωνα ὃν παρήγαγεν ἐν τῷ κράτει ἡ μακρὰ μεταξὺ εἰκονολατρῶν καὶ εἰκονομάχων πάλη, ἀπεδέξατο μὲν κατὰ τὸ φαινόμενον τὴν κατάλυσιν πάσης καινοτομίας καὶ ἐστιγμάτισε μάλιστα αὐτὴν ὡς ἀνίερον, ἠγωνίσθη δὲ πράγματι νὰ διασώσῃ πολλὰς τῶν διατάξεων αὐτῆς, καὶ ἰδίως δὲν ἔπαυσεν ἐν τοῖς πλείστοις πολιτευομένη κατὰ τὸ ἐλευθέριον καὶ γενναῖον τῆς μεταῤῥυθμίσεως πνεῦμα. Ἐντεῦθεν ἐπραγματώθησαν μὲν ἤδη κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον αἱ σωτήριαι προαιρέσεις τοῦ Λέοντος Γ΄, τοῦ Κωνσταντίνου Ε΄, τοῦ Νικηφόρου, τοῦ Λέοντος Ε΄ καὶ τοῦ Θεοφίλου, ἐξέλιπον δὲ βαθμηδὸν αἱ δειναὶ διενέξεις, τὰς ὁποίας εἶχεν ἐξερεθίσει ἡ ἀπροκάλυπτος καὶ ἐνίοτε ἀπότομος τούτων πολιτεία, καὶ ἐκ τῶν ὁποίων ὠφελούμενοι οἱ που λέμιοι, νέους τινὰς ἐπεχείρησαν ἀκρωτηριασμοὺς τοῦ κράτους. Τότε ἰδίως ἀπέστησαν μὲν οἱ Σλαῦοι τῆς Δαλματίας, ἐκυρίευ· σαν δὲ οἱ μωαμεθανοὶ τὴν Κρήτην. Ἐπὶ τῆς μακεδονικῆς δυναστείας τἀνάπαλιν ἴσχυσε μὲν κατ᾿ οὐσίαν ἡ μεταῤῥύθμισις, οὐδεὶς δὲ σπουδαῖος ὑφίστατο ἐσωτερικὸς ἀντιπερισπασμός · ἐκ δὲ τοῦ συνδυασμοῦ τῶν δύο τούτων πλεονεκτημάτων, ἤκμασεν εἴπερ ποτὲ ὁ μεσαιωνικὸς Ἑλληνισμὸς ἐπὶ δύο ἑκατονταετη ρίδας.