Ἡράκλειτος

Ὁ Ἡράκλειτος ἔζησε στὴν Ἔφεσο τῆς Ἰωνίας γύρω στὰ τέλη τοῦ 6ου καὶ τὶς ἀρχὲς τοῦ 5ου αἰώνα π.Χ. Καταγόταν ἀπὸ τὴν ἀριστοκρατικὴ οἰκογένεια τῶν Ἀνδροκλιδῶν, ποὺ ἀνάγονταν στὸν Ἄνδροκλο, ἱδρυτὴ τῆς πόλεως· τὸ ἀξίωμα τοῦ βασιλέως, κληρονομικὸ στὴ γενιά του, λέγεται ὅτι τὸ παραιτήθηκε ὑπὲρ τοῦ ἀδελφοῦ του, ἐπιλέγοντας τὸν στοχαστικὸ βίο μακριὰ ἀπὸ τὰ κοινὰ τῆς πόλεως. Οἱ ἀρχαῖες πηγὲς τὸν παρουσιάζουν ὑπερήφανο, μονήρη καὶ περιφρονητικὸ πρὸς τὸ πλῆθος.

Συνέγραψε ἕνα ἑνιαῖο πεζὸ ἔργο σὲ ἰωνικὴ διάλεκτο — παραδοσιακὰ τιτλοφορούμενο «Περὶ Φύσεως» — τὸ ὁποῖο ἀφιέρωσε στὸν ναὸ τῆς Ἀρτέμιδος τῆς Ἐφεσίας. Ἀπὸ αὐτὸ δὲν σώζεται οὔτε ἕνα κεφάλαιο ἀκέραιο: ἡ σκέψη του μᾶς ἔχει διασωθεῖ ὡς σπαράγματα μέσα ἀπὸ ἀναφορὲς μεταγενεστέρων — Πλάτωνος, Ἀριστοτέλους, Πλουτάρχου, Σέξτου Ἐμπειρικοῦ, Στοβαίου, Κλήμεντος Ἀλεξανδρέως, Ἱππολύτου, Διογένους Λαερτίου. Ἡ καθιερωμένη ἀρίθμηση τῶν ἀποσπασμάτων (B 1 … B 129) ἀνήκει στὴν ἔκδοση τῶν Hermann Diels καὶ Walther Kranz, *Die Fragmente der Vorsokratiker* (1903 κ.ἑξ.).

Τὸ ὕφος του εἶναι αἰνιγματικό, γνωμικό, ποιητικό — γι᾽ αὐτὸ ἤδη οἱ ἀρχαῖοι τὸν ἀποκάλεσαν «Σκοτεινό». Στὰ θραύσματα ἀρθρώνεται μιὰ κοσμολογία τῆς ροῆς καὶ τῆς ἑνότητας τῶν ἀντιθέτων: ὁ κόσμος εἶναι «πῦρ ἀείζωον ἁπτόμενον μέτρα καὶ ἀποσβεννύμενον μέτρα» (B 30), στὸν ἴδιο ποταμὸ δὲν μποροῦμε νὰ μποῦμε δύο φορές (B 91), «πόλεμος πάντων μὲν πατήρ ἐστι» (B 53). Ἡ μεταγενέστερη παράδοση συνόψισε τὴ διδαχή του στὴ φράση «πάντα ῥεῖ». Σταθμὸς ἀνάμεσα στὴν Μιλησιακὴ φυσιολογία τῶν Θαλῆ–Ἀναξιμάνδρου–Ἀναξιμένη καὶ στὸν Πλάτωνα — ποὺ τὸν διάβασε μέσα ἀπὸ τὸν μαθητή του Κρατύλο — ὁ Ἡράκλειτος παραμένει μία ἀπὸ τὶς θεμελιώδεις φωνὲς τῆς εὐρωπαϊκῆς φιλοσοφικῆς σκέψης.